Кіріспе
Крит аралының солтүстік-шығысында орналасқан арал – Элонда шығанағындағы Спиналонга (Σπιναλόγκα) аралы, Криттің солтүстік-шығысында, Агиос-Николаос муниципалитеті, Ласити облысы, Калидон аймағындағы Плака қаласының жанында. Ол Спиналонга түбегіне ("үлкен Спиналонга") жақын орналасқан – екеуіне де бірдей атау қолданылғандықтан, осы себепті көбінесе шатастыру тудырады. Венеция үкімдігі кезінде, бекініс болғаннан кейін, арал мәйектілер колониясына айналды.
Spinalonga (Σπιναλόγκα) is an island in the Gulf of Elounda, north eastern Crete, in the municipality of Agios Nikolaos, Lasithi, next to the town of Plaka in the area of Kalydon. It is near the Spinalonga peninsula ("large Spinalonga") – which often causes confusion as the same name is used for both. Following Venetian rule, when it was a fortress, the island became a leper colony.
Атаудың шығу тегі
Венеция құжаттарына сәйкес, аралдың атауы грек тіліндегі στην Ελούντα stin Elounda (яғни "Элондаға") деген тіркестен туындаған. Венециялықтар бұл тіркесті түсінбегендіктен, оны өз тілінде бейімдеп, "spina" ("тікен") longa ("ұзын") деп атаған, бұл атау жергілікті тұрғындардың арасында да қолданысқа ішкен. Венециялықтар осы атауды Венецияның жанындағы сол атпен аталған және бүгінде Джудекка аралы деп белгілі аралдан алған.
Тарих
Оралдың орналасқан орнының маңыздылығынан, ол ежелгі Олоус портының кіреберісін қорғау мақсатымен құрылғаннан бастап нығайтылған.
Арабтардың шабуылы
Олоус, және тиісінше, оны қоршаған кең аймақ, 7 ғасырдың ортасында Жерорта теңізіндегі араб шабуылдарынан босады. Олоус 15 ғасырдың ортасына дейін құмға айналып жатты, содан кейін венециялықтар шығанақтың жайпақ және тұзды суларында тұз өндіру орындарын салуға кірісті. Осының нәтижесінде аймақ коммерциялық мәнге ие болып, қайтадан қоныстанды. Бұл, әсіресе 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін күшейген түрік қауіп-қатерімен және үздіксіз қарақшылық шабуылдарымен байланысты, венециялықтарды аралды бекітуге мәжбүр етті.
Венеция билігі
1578 жылы венециялықтар инженер Женесе Брессаниді аралдың бекіністерін жоспарлау үшін жалдады. Ол аралдың солтүстік және оңтүстік жақтарындағы ең биік нүктелерде блокхаустарды, сондай-ақ жағалау бойында жаудың жағаға түсуіне қарсы қорғану сақинасын жасады. 1579 жылы Кандияның генерал-провизиторы Лука Михель бұрынғы акропольдің орнында бекіністердің іргетасын қалады. Осы оқиғаны еске түсіретін екі жазу бар, біреуі қамалдың басты қақпасының үстінде, екіншісі – қамалдың солтүстік жағындағы қоршаудың негізінде. 1584 жылы венециялықтар жағалаудағы бекіністердің жақын маңдағы төбелерден шабуыл жасаған жаулар үшін оңай басып алуға болатынын түсініп, қорғанысын күшейтуге шешім қабылдады. Жаңа венециялық артиллериясының қаушаты артты, бұл Спиналонганы Жерорта теңізіндегі ең маңызды теңіз бекінісінің біріне айналдырды, оны басып алу мүмкін емес еді. Спиналонга, Грамвуза және Суда Крит соғысында (1645-1669 жж.) Криттің қалған бөлігі Осман империясының қолға түскеннен кейін венециялықтардың қолында қалды. 1715 жылы Спиналонга Осман-Венеция соғысының соңғы кезеңінде Осман әскері басып алды. Бұл үш бекініс венециялық сауда жолдарын қорғады және Крит үшін жаңа венеция-түрік соғысы болған жағдайда маңызды база болып табылды. Көптеген христиандар Осман түркілерінің қуғынынан қашып, осы бекіністерде пана тапты.
Осман билігі
1715 жылы Осман түріктері Спиналонганы жаулап алып, соңғы венециялық бекінісін басып алды және Крит аралындағы венециялық әскери қатысудың соңғы іздерін жойды.
Криттік көтеріліс
Османдықтардың басқыншылығы аяқталғаннан кейін арал, Иерапетрадағы бекініспен бірге, христиандардың кек алуынан қорқып, көптеген Османдық отбасыларға пана болды. 1866 жылғы төңкерістен кейін Мирабелло аймағының түкпір-түкпірінен басқа Османдық отбасылар аралға келді. 1878 жылғы Критілік көтеріліс кезінде тек Спиналонга мен Иерапетрадағы бекініс Крит христиандық көтерілісшілерге түспеді. 1881 жылы 1112 османдық өздерінің қауымдастығын құрды. 1903 жылы аралды соңғы түріктер тастап кетті.
ХХ ғасырдағы алапеспен ауыратын колония
Бұл арал 1903 жылдан 1957 жылға дейін мәйектілер колониясы ретінде пайдаланылды. Аралдың соңғы тұрғыны – дін қызметкері – қайтыс болған адамды еске алудың грек православ дәстүрін сақтау үшін, яғни 40 күн, 6 ай, 1 жыл, 3 жыл және 5 жыл өткен соң естелік шаралар өткізу үшін 1962 жылға дейін аралдан кетпеді. Спиналонгаға екі кіреберіс болды, оның бірі – "Данте қақпасы" деп аталатын туннель, мәйектілердің кіретін жері. Науқастар келгеннен кейін не болатынын білмейтіндіктен осылай аталды. Бірақ аралға келгеннен кейін олар тамақ, су, медициналық көмек және әлеуметтік төлемдер алды. Бұрын Критідегі мәйектілерге мұндай мүмкіндіктер болмаған, олар көбінесе аймақтың үңгірлерінде, цивилизациядан шалқап тұрып өмір сүрген. Мәйектілер колониясы таратылғаннан кейін Спиналонга ұмытылғандай болды. Морис Борн сияқты адамдардың еңбегі оған деген қызығушылықты қайта жандандырды. Спиналонга Еуропадағы соңғы белсенді мәйектілер колонияларының бірі болды. Сақталған басқа колониялар: Румынияның шығысындағы Тичилешти, Тулча, Испаниядағы Фонтильс және Латвиядағы Талси. 2002 жылғы мәліметтер бойынша, Еуропада лазареттердің саны азайып қалды.
Спиналонганың бүгінгі күні
Бүгінде бұл адам тұрмайтын арал Критің танымал туристік орнына айналды. Спиналонга тасталган жалпақжол қонысымен және бекінісімен қатар, кішкентай құмшақты жағажайлары мен сайып келген суларымен де әйгілі. Аралға Плака, Элунда және Агиос-Николаостан оңай баруға болады. Туристік қайықтар күн сайын үш қаладан да жүзеді, Элундадан әр 30 минут сайын. Спиналонгада тұруға орын болмағандықтан, саяхаттар бірнеше сағатқа созылады. Спиналонганы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу мәселесі қарастырылуда.
Танымал мәдениетте
L'Ordre, 1973 жылы шыққан Жан Даниэль Полленің деректі фильмі, тасталған мәйектілер колониясына, әсіресе колонияның сөзді және әсерлі басшысы Раймондакиске назар аударады. Спиналонга 1977 жылғы британдық телесериал "Кім паромшыға ақы төлейді?" және Вернер Герцогтың тәжірибелік қысқаметражды фильмі "Соңғы сөздерде" көрсетілген. Бұл Али Смиттің "Ағашты ұстау" (Free Love and Other Stories, 1995) атты әңгімесінің (аты аталмаған) оқиғасының орны. Бұл 2005 жылғы Виктория Хислоптың "Арал" романының оқиғасы, мәйектілер колониясына байланысты бір отбасының тарихы. Роман Грекияның Mega Channel телеарнасының "To Nisi" телесериалы үшін бейімделді. Джон Уэрдің аралға саяхаттап келген туристер тобы туралы "Спиналонга" әңгімесі 13-ші "Қорқыныш кітабына" енгізілді.