Кіріспе
Құрылыс шатырлары мен қабырғаларын жабуға арналған, кедір-бұдыр пішіндес бөліктер. Ағаш жалаты (шендлер) – ғимараттардың шатырлары мен қабырғаларын ауа райынан қорғау үшін негізінен қолданылатын жұқа, кедір-бұдыр пішіндес ағаш бөліктері. Тарихи тұрғыдан алғанда, жалатылар, сондай-ақ шайқастар деп те аталады, түзу талдардан, түйінсіз бөліктерден жасалған. Бүгінде жалатылар көбінесе кесу арқылы жасалады, бұл оларды шайқастардан ерекшелейді, себебі шайқастар ағаштан бөліп жасалады. Ағаш жалатымен жабылған шатырлар Солтүстік Америка елдерінде (мысалы, Кейп-Код стиліндегі үйлерде) кең таралған, ал сол кездегі Орта және Оңтүстік Еуропада қашау, тақта және черепица басым шатыр материалдары болды. Скандинавияның ауылдық аймақтарында ағаш жалаты 1950 жылға дейін үйлердің шатырын жабу үшін қолданылатын кең таралған материал болды. Ағаш жалаты өртке оңай тұтанады және басқа түрлеріне қарағанда қымбат болғандықтан, бұрынғыдан гөрі бүгін сирек кездеседі. Әр аймақта жалатының мөлшері, пішіні және орнату әдісіне байланысты ерекше үлгілер кездеседі. Арнайы өңдеулер, мысалы, иілген қиырлар, тік қырқалар, әсем артқы жақтары және әсем үлгілер әр ғимаратқа ерекше мінез береді. Ағаш жалатыларын бумен иіп, сабан сияқты көрініс жасауға болады, соның арқасында ерекше шатыр бөлшектері мен контурлар құрылады.
Wood shingles are thin, tapered pieces of wood primarily used to cover roofs and walls of buildings to protect them from the weather. Historically shingles, also known as shakes, were split from straight grained, knot free bolts of wood. Today shingles are mostly made by being cut which distinguishes them from shakes, which are made by being split out of a bolt. Wooden shingle roofs were prevalent in the North American colonies (for example in the Cape Cod style house), while in central and southern Europe at the same time, thatch, slate and tile were the prevalent roofing materials. In rural Scandinavia, wood shingles were a common roofing material until the 1950s. Wood shingles are susceptible to fire and cost more than other types of shingle so they are not as common today as in the past. Distinctive shingle patterns exist in various regions created by the size, shape, and application method. Special treatments such as swept valleys, combed ridges, decorative butt ends, and decorative patterns impart a special character to each building. Wood shingles can also be shaped by steam bending to create a thatch like appearance, with unique roof details and contours.
Тарих
Тарихи тұрғыдан алғанда, ағаш шеткелер әдетте жұқа, салыстырмалы түрде тар, әртүрлі ұзындықта және дерлік әрқашан жоңқы немесе тегістелген болатын. 19 ғасырға дейін ағаш шеткелерді жасаудың дәстүрлі әдісі – оларды «бұранда» деп аталатын, қажетті ұзындыққа дейін алдын ала кесілген, түйінсіз тік өсті бөлімдерден (қолмен бөлу арқылы) жасау болды. Бұл бұрандалар төрт бөлікке немесе клиндерге бөлінетін. Жұқа бөліктерді бөліп алу үшін балға мен шетке (немесе шақыр) қолданылатын. Ағаш түрлері жергілікті қол жетімді ағаштарға байланысты әртүрлі болды, бірақ әдетте тек ең берік өзегі немесе ішкі бөлігі ғана пайдаланылатын. Жұмсақ қабықша тез нашарлайтындықтан, оны көбінесе қолданбаған. Қолмен бөлінген шеткелер бөлінген беті бойында біршама тегіс болмағандықтан, оларды шатырға біркелкі орналастыру үшін, жылқының үстінде немесе жоңқылағышпен тегістеу қажет болатын. Бұл қайта өңдеу әдетте ашық шеткелі қаңқа немесе қаптама тақталарының үстінен тығыз шатыр жасау үшін қажет болды. Шеткелерді тегістеу немесе жылтырату, ғимарат қай жерде орналасқан болса да немесе қандай ағаштан жасалған болса да, дерлік барлық жерде кездесетін, тек уақытша немесе өте қарапайым шатыр қажет болған жағдайларда ғана ерекшелік болатын. 19 ғасырдың басында бумен жұмыс істейтін пилорамалар шетке жасауды революцияландырды. Шетке фабрикалары біркелкі шеткелерді көптеп өндіруге мүмкіндік берді. Біркелкі еңіс және тегіс беті бар кесілген шеткелерді қолмен тегістеудің қажеті болмады. Сондықтан ағаш шеткелердің қоры енді жергілікті факторлармен шектелмеді. Бұл өзгерістер Карпентер готикасы, Королева Анна және шеткелі стиль сияқты архитектуралық стильдердің танымалдылығымен бірге жүрді (және олардың танымалдығын арттырды), олар шеткелерді тиімді пайдаланды. Қолмен бөлінген шеткелер машинамен кесілген шеткелер енгізілгеннен кейін де көптеген жерлерде қолданыла берді. Басқа да танымал шатыр материалдары болды, және шиферге бай аймақтарда ағаш шеткелі шатырлар сирек кездесетін. Кейбір батыс «бум» қалаларында металл парақтар қолданылды, өйткені олар жеңіл және оңай тасымалданатын. Шифер, тернепластина және саз плиткалар әшекейлі ғимараттарда және өртке қаупі бар ағаш шеткелерге шектеу қойған қалаларда қолданылды. Алайда, ағаш шеткелер ешқашан тоқтатылған жоқ. Тіпті 20 ғасырда да Колониалды жаңғырту және Тюдор жаңғырту сияқты архитектуралық стильдер ағаш шеткелерді пайдаланды.
Түрлері
Ағаш шеткелдің ең қарапайым түрі – шамамен ұзындығы бар тіктөртбұрыш. Бүйірлері мен артқы жағы көбінесе дұрыс емес; бүйірлері кеңейе түсуі мүмкін, ал артқы жағы бүйірлерімен тік бұрыш жасамайды. Артқы жағы бүйірлеріне қарай тік бұрышты болуы үшін өңделген шеткелдер қайта тіктеп, қайтадан бұрыштау немесе қайта тіктеп, қайта біріктірілген шеткелдер деп аталады, көбінесе R&R деп қысқартылады. Шеткелдер мен шайқақтар кеңейе түсуі, тік, тілінген немесе араланған болуы мүмкін, сондай-ақ тік кеңейе түсуден басқа кез келген комбинацияда. Ағаш түрлері мен сапасы, сондай-ақ ұзындығы мен орнату әдістері әртүрлі қолданылады. Шайқақтар мен шеткелдер орнату алдында немесе кейін ағаш сақтағыш заттармен және отқа төзімді заттармен өңделуі мүмкін.
Шейктер
Шейк – тілінген бөліктерден жасалған қарапайым ағаш жамылғы. Шейктер дәстүрлі түрде бүкіл әлемде шатыр және қабырға жабу үшін қолданылып келген. Жоғары сапалы шейктер көбінесе шатырға жабу үшін, ал төмен сапалылары қабырғаға жабу үшін пайдаланылады. Қай жағдайда болса да, дұрыс орнатылған шейктер ұзақ жылдар бойы ауа райынан қорғап, ескі стильдегі әдемі көрініс береді, бірақ олар кейбір заманауи ауа райынан қорғау жүйелеріне қарағанда көбірек күтімді қажет етеді. "Шейк" термині кейде барлық ағаш жамылғыларды атау үшін қолданылады, бірақ жамылғылар тіліне алмастан, арамен кесіледі. Дәстүрлі қолданыста "шейк" сөзі жамылғыны емес, оны бекітетін тақтаны білдіреді. Тілінген ағаш жамылғылар – шаң жамылғылар деп аталады.
Қазіргі заманғы шендлер
Қазіргі кезде ағаштан жасалған, араланған және тілінген жапқыштар әлі де жасалуда, бірақ олар тарихи жапқыштардан өзгеше. Қазіргі заманғы коммерциялық жапқыштар көбінесе қолмен тілінген тарихи жапқыштардан қалың болады және әдетте дөрекі, толқынды бетімен "әбзелсіз" қалдырылады. Дөрекі бетті жапқыштар көбінесе "ауылдық" және "тарихи" саналады, бірақ бұл – қазіргі заманғы әуес. Кейбір заманауи жапқыштар алдын ала кесілген әсем үлгілерде жасалады, олар кейде "әсем кесілген жапқыштар" деп аталады және кейінірек бояу үшін алдын ала дайындалған күйде қолжетімді. Төртбұрышты жапқыштардың қабырғалары қайтадан түзуленіп, біріктірілуі мүмкін, яғни олар қайта өңделген, соның салдарынан қабырғалары параллель, ал түбі қабырғаларға перпендикуляр болады. Бұл оларды біркелкі етеді және нәтижесінде олар таза орнатылады. Жапқыштар, әсіресе ылғалды климатта, тілінген жапқыштарға қарағанда аз ұзаққырақ болады; тілінген жапқыштар судың сіңуіне қарсы тұратын тегіс бетке ие болу үшін пышақ немесе осыған ұқсас құралмен өңделеді. Бұл өз кезегінде ағаш микроорганизмдерінің жұмсаруын баяулатады. Сонымен қатар, аралаудың орнына тілу арқылы жасалған жапқыштар тек түзу талдардан (қаттырақ және бүгілуге бейім емес) жасалады.
Қайта өңделген резеңкеден жасалған шайқалатын шендлер
Қазіргі заманғы қайта өңдеу технологияларының арқасында, көбінесе ескі шиналардан жасалған резеңке шайқалатын жапқыштар шығарылуда. Олар сыртқы түрінен дәстүрлі ағаш жапқыштардан ешқандай айырмашылығы жоқ, бірақ шірімейді, иілмейді, түсі өзгермейді, бүкілмейді, жарылмайды, ылғалды сіңірмейді және ылғалдың булануына да кедерес жасайды.
Ағаш таңдау
Солтүстік Америкада шайлар әдетте Калифорниялық секвойядан (Sequoia sempervirens), батыс қызыл кедрінен (Thuja plicata) және Атлантикалық ақ кедрінен (Chamaecyparis thyoides) жасалады, ал Скандинавия мен Орталық Еуропада көбінесе қарағайдан (Pinus sylvestris) және шыршаның (Picea) жергілікті түрлерінен жасалады. Шайлардың түрлі түрлері бар, шайлар мен басқа жапсырмалардың арасындағы басты айырмашылық – шайлар тіліне айырылады, ал жапсырмалардың көпшілігі барлық жағынан кесіледі. Өлшемдері де елдер бойынша әртүрлі; Солтүстік Америкада шайлар көбінесе ең көп таралған ұзындықта, қора шайлары немесе тіпті қаптауға қолданылатын шайлар түрінде жасалады. Скандинавияда тек шатырларға қолданылатын шайлар, әдетте, Солтүстік Америкадағылардан кішірек болады, ұзындығы, ені және қалыңдығы, ал Польша мен Словакияда олар әдетте ұзындығы, ені және қалыңдығы болады. Сол сияқты, ағаш жапсырмалар да әртүрлі ұзындықта өндіріледі, Солтүстік Америкада, Латвияда 1933 жылғы ұлттық стандартта ағаш шайлар ұзындығы, ені және қалыңдығы деп анықталды. Олар бір бөлік ағаштан жоңқалап немесе пышақпен кесу арқылы жасалады. Латвияда ең танымал шай ағашы – терек, қарағай сияқты басқа жұмсақ ағаштардан бұрын (!).
In Latvia, wooden shakes were defined in a 1933 national standard as long, wide and thick. They are a product of planing or running a knife along a log. The most popular shake wood in Latvia is aspen, before other softwoods like pine(! ).
Ағаштарды өңдеу және тасымалдау
Ағаштарды әдетте тізбекті арамен тиісті ұзындықта кесіп, содан кейін "сақиналар" немесе кесулер балтамен қолмен ұстауға ыңғайлы кішкентай текшелерге бөлінеді, одан кейін арқанға жиналады. Арқан жиналған ағаштардың айналасына оралып, ұштары арқан ұшына тігілген ілмектен өтеді. Арқанның бос ұшы тартылғанда, ол "слинг" арқанды блоктардың айналасына қысып, олардың түсіп кетуін болдырмайды. Содан кейін, слингилер орталық жерге тасымалданып, көлікке тиеу үшін паллеттерге салынады. Бұрын ағаштарды кесу үшін шүберек ара, көлденең ара және қол аралары қолданылған, ал сақиналарды бөлу үшін фро (ұзын және кең, бір жағында перпендикуляр тұтқасы бар ауыр пышақ) пайдаланылған. Бұл пышақты балғамен ағашқа кіргізіп, содан кейін пышақты ғана кіргізу жеткіліксіз болса, тұтқасынан тартып ағашты бөлуге болады. Вертолеттер слингилерді тасымалдау үшін кеңінен қолданылғанға дейін, олар кейде орман ішінде өңделіп, дайын болғанша, қолмен бөлінген ағаш тілімдері арқаға ілініп тасымалданған. Еңіс беткейлерде кабельдер тартылып, тар сызық немесе тирольдік жол жасалатын. Блоктар кабельге ілініп, кабельден қайыққа немесе жүк көлігіне жететін жерге сырғытылатын.
Кесу
Ағаш кептіру кезінде бүліну мен жарылудың алдын алу үшін шайқап және шенделді екі жақ та жиекті кесу керек. Блокты бөлшектеу және шайқап немесе шенделдерді жасау кезінде ағаш талшықтарының бағытын ерекше назарға алу қажет. Сол сияқты, бұршақ кескен кезде, өнімнің сапасын сақтау және ысырапты азайту үшін кесулерді талшықтарға перпендикуляр етіп орнату керек. Бұршақ кескенде, бұтақты жақсылап тазалау керек, сонда талшықтарды анық көруге болады, бұл талшықтарға перпендикуляр түзу кесулер жасауға мүмкіндік береді. Бөлінген кезде, рингерлер әдетте қабықтан жүрекке дейін, талшықтарға перпендикуляр бөлінеді. Жүрек ағашын талшықтар бойымен бөліп алып, қабық пен шырыш ағашын, сондай-ақ шіріген немесе қоңыздардың зардабынан зақымданған сияқты барлық ақауларды жояды. Бастапқы бөліну әрқашан түйінге, бұршаққа, жарыққа немесе басқа да кемшілікке жасалады, бұл қалдықтарды жою кезінде блоктарды мүмкіндігінше үлкен етуге мүмкіндік береді. Блоктарды ешқашан сау ағаш бар жерде бөлуге болмайды, әйтпесе блоктарда кемшіліктер қалады немесе ақауларды жою процесінде блокты тым кішкентай етуге тура келеді. Үлкен бұталарды немесе қатты бұрмаланған бөліктерді кесу кезінде, көбінесе бүкіл бұтақты "тақташаларға" бөлу қажет болады. Бұтақтың екі шетінен рингерлер алынып, бұтақты бөлу үшін ішкі жағы ашылады. Бетке кіргізілген жіптер, әдетте, бұтақтың бүкіл ұзындығы бойымен жүретін табиғи жарық немесе кемшілікке байланысты, тақташаны бөліп алады. Алдыңғы жағы бөлініп бастағаннан кейін, кішкене қадамдармен, алдыңғы жағына жақын орналасқаннан бастап, бұтақтың екінші жағына қарай біртіндеп жұмыс істейді.
Блоктан жасалған шайқап және шендлер жасау
Шейк блоктары бос тақташаларға бөлінеді, гидравликалық престі, оған пышақ бекітілген (кубер деп аталады), немесе фроу мен балғамен қолмен бөлінеді. Егер блок бір шетінен айналдырылмай бөлінсе, бұл бос тақташалардың қалыңдығы біркелкі болады. Бөлгіш блоктан әр шетінен бос тақташа алынғаннан кейін оны бұрып тастауы мүмкін, нәтижесінде ұштарына қарай жіңішкерейтін, конус тәрізді бөлу (конус немесе қолмен бөлу) пайда болады. Жіңішкеленбеген бос тақташаларға осы конустық пішін беру үшін қосымша өңдеу қажет, оларды үлкен ленталы арадан өткізеді, бұрыштар бойынша кесу үшін қолмен итеріп, бір жағынан конус пішіндес кесіледі. Шинделдер әдетте, белгілі диаметрлі дөңгелек арамен блоктардан кесіледі. Блоктар араның бойымен алға-артқа жылжитын шанаға бекітіледі, блок араға жақындатылып, еңіседі, әрбір өту кезінде дұрыс қалыңдықтағы конустық кесім жасалады. Шинделдердің шеттері кейін "trim арасы" деп аталатын тағы бір дөңгелек арамен кесіліп, тегіссіз шеттер алынады. Нәтижесінде барлық алты жағынан араланған конустық шиндел пайда болады. Конустық кесімнің қалың жағының (немесе қалың ұшының) қалыңдығы әдетте, бірақ сондай-ақ, және кез келген жекелеген талаптарға сәйкес жасалуы мүмкін.
Чилоэ, Чили
Чилидегі колониялық Чилоэ архипелагындағы дерлік барлық үйлер мен ғимараттар ағаштан салынған, және Чилота архитектурасында шатыр жабын тастары кеңінен қолданылған. Фицроя ағашынан жасалған шатыр жабын тастары Real de Alerce деп аталатын валюта ретінде пайдаланылды.