Кіріспе
Жабайы жануарлар популяцияларын басқару және бақылау Жабайы жануарлар популяцияларын басқару - бұл алдын ала белгіленген әсерлерге қол жеткізу үшін жабайы жануарлар, олардың тіршілік ету орындары мен адамдар арасындағы өзара әрекеттесуге әсер ететін басқару процесі. Ол жануарлар дүниесінің қажеттіліктерін ең жақсы қол жетімді ғылымды пайдалана отырып, адамдардың қажеттіліктерімен теңестіруге тырысады. Жабайы табиғатпен айналысу жануарлар дүниесін қорғау, аңшылық шаруашылығы және зиянкестерді жоюды қамтиды. Жабайы табиғатпен жұмыс істеу үшін математика, химия, биология, экология, климат және география сияқты пәндер керек. Жабайы табиғатпен айналысу жер бетіндегі биологиялық әртүрліліктің жоғалуын тоқтатуды көздейді, ол экологиялық принциптерді, мысалы, тасымалдау қабілетін, бұзылу мен жалғасуды және физикалық география, педология және гидрология сияқты экологиялық жағдайларды ескере отырып. Көптеген жануарлар дүниесі биологтары тіршілік ортасын сақтау мен жақсартумен айналысады, бірақ қайта өркендеу үнемі жүргізілуде. Техникаларға орманды қайта ағаштандыру, зиянкестерді жою, нитрификация және деннитрификация, суару, шөпті өсіру және шұңқыр салу кіреді. Ойын шаруашылығы - бұл аңның әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін жабайы жануарларды басқару немесе бақылау және орманға енгізілген фазандар сияқты пайдалы түрлердің жоғары популяциясын сақтау үшін бірдей орынды немесе жыртқыштарды бөлісетін басқа жануарларды өлтіруді қамтуы мүмкін. 1933 жылы шыққан "Ойындарды басқару" атты кітабында, батыстағы жануарлар дүниесін басқарудың ғылым ретінде ізашарларының бірі Алдо Леопольд оны "ерді демалыс мақсатында жыл сайынғы жануарлар дүниесін тұрақты түрде өсірудің өнері" деп түсіндірді. Жәндіктерді жою - бұл нақты немесе болжамды зиянкестерді жою және жануарлар дүниесінің, фермерлердің, аңшылықтардың немесе адамдардың қауіпсіздігі үшін пайдаланылуы мүмкін. Құрама Штаттарда жануарлар дүниесін басқаруды көбінесе мемлекеттік мекеме жүзеге асырады, мысалы, Құрып бара жатқан түрлер туралы заң. Ұлыбританияда жануарлар дүниесін басқаруды бірнеше ұйымдар жүзеге асырады, соның ішінде орман шаруашылығы комиссиясы, RSPB және The Wildlife Trusts сияқты қайырымдылық ұйымдары және жеке жалданған аңшылар мен мердігерлер. Сонымен қатар, 1981 жылғы "Жабайы табиғат және ауыл табиғаты туралы" заңға сәйкес, жануарлар дүниесін қорғау үшін заңдар қабылданды. Ұлыбритания үкіметі ауыл шаруашылығының құндылығын сақтау үшін ауыл шаруашылығын басқару бағдарламасы арқылы фермерлерге субсидиялар береді.
Wildlife management is the management process influencing interactions among and between wildlife, its habitats and people to achieve predefined impacts. It attempts to balance the needs of wildlife with the needs of people using the best available science. Wildlife management can include wildlife conservation, gamekeeping and pest control. Wildlife management draws on disciplines such as mathematics, chemistry, biology, ecology, climatology and geography to gain the best results. Wildlife management aims to halt the loss in the Earth's biodiversity, by taking into consideration ecological principles such as carrying capacity, disturbance and succession, and environmental conditions such as physical geography, pedology and hydrology. Most wildlife biologists are concerned with the conservation and improvement of habitats; although rewilding is increasingly being undertaken. Techniques can include reforestation, pest control, nitrification and denitrification, irrigation, coppicing and hedge laying. Gamekeeping is the management or control of wildlife for the well being of game and may include the killing of other animals which share the same niche or predators to maintain a high population of more profitable species, such as pheasants introduced into woodland. In his 1933 book Game Management, Aldo Leopold, one of the Western pioneers of wildlife management as a science, defined it as "the art of making land produce sustained annual crops of wild game for recreational use". Pest control is the control of real or perceived pests and can be used for the benefit of wildlife, farmers, gamekeepers or human safety. In the United States, wildlife management practices are often implemented by a governmental agency to uphold a law, such as the Endangered Species Act. In the United Kingdom, wildlife management is undertaken by several organizations including government bodies such as the Forestry Commission, Charities such as the RSPB and The Wildlife Trusts and privately hired gamekeepers and contractors. Legislation has also been passed to protect wildlife such as the Wildlife and Countryside Act 1981. The UK government also give farmers subsidies through the Countryside Stewardship Scheme to improve the conservation value of their farms.
Ойын заңдары
Жабайы табиғатпен айналысу тарихы балық пен жабайы жануарлардың белгілі бір түрлерін (ойын) өлтіру құқығын реттейтін ойын заңдарынан басталады. Британияда ойын заңдары Норман патшаларының заманында өте қатал болған орман заңдарынан пайда болды. Вильгельм Жеңімпаздың тұсында патшаның еленін өлтіру оның азаматын өлтіру сияқты үлкен қылмыс болды. Белгілі бір дәреже мен мәртебе немесе белгілі бір мүлік иелену ұзақ уақыт бойы кез-келген адамға аң аулау және өлтіру құқығын беру үшін өте қажетті біліктілік болды. 1831 жылғы "Ойын туралы" заң құстарды қорғау үшін оларды заңмен аулауға тыйым салынған жабық маусымдарды белгіледі. Бұл заң бойынша, ойын лицензиясы болған жағдайда ғана аң аулау заңды болды және бүкіл елде аң аулаушыларды тағайындау көзделген. Заңның мақсаты - сақтау мен жинау қажеттіліктерін теңестіру, қоршаған ортаны және балық пен аңның популяциясын басқару. АҚШ-та да ерте ойын заңдары қабылданды; 1839 жылы Род-Айленд мамырдан қарашаға дейін ақ құйрықты бұғы үшін аңшылық маусымын жапты. Осы уақыт аралығында басқа да ережелер негізінен аң аулауды шектеуге бағытталған. Бұл кезде заң шығарушылар популяция көлемін немесе жануарлар дүниесінің мекендеу ортасын сақтау немесе қалпына келтіру қажеттілігін ескермеді. Бұл туралы "Теңіз құстарын қорғау" қауымдастығының кең ауқымды лоббисінен кейін айтылды. Құстарды қорғау жөніндегі Корольдік қоғам 1889 жылы Манчестердегі үйінде Эмили Уильямсонмен Плюмж лигасы ретінде құрылды. Бұл ұлы гребе және китиваке терілері мен қауырсындарын тері киімінде қолдануға қарсы науқан жүргізген наразылық тобы болды. Топ танымалдыққа ие болды және ақыр соңында Кройдондағы Fur and Feather League-мен бірігіп, RSPB-ді құрды. Қоғам қала маңындағы орта таптардың, сондай-ақ көптеген басқа да ықпалды тұлғалардың, мысалы, орнитолог профессор Альфред Ньютонның қолдауына ие болды. Ротшильд Ұлыбританияда жабайы табиғатты қорғаудың ізашарсы болды және 1910 жылы Хантингдонның маңындағы Вудвольтон Фендегі сияқты көптеген басқа табиғи қорықтарды құрды. Өмірінде ол өзінің Нортгемптонширдегі Эштон Волдтағы қожалығын құрып, оны жануарлар дүниесіне, әсіресе, көбелектерге барынша қолайлы ету үшін басқарып отырды. 1912 жылы ол жануарлар дүниесінің мекендеу аймақтарының жойылып бара жатқанына алаңдай отырып, "Жануарлар дүниесі" серіктестігінің басында "Табиғат қорықтарын дамыту қоғамын" құрды. Қоғамның алғашқы жылдары мүшелері табиғаттанушы мамандардан құралған және оның өсуі салыстырмалы түрде баяу болды. Бірінші тәуелсіз Траст 1926 жылы Норфолкте Норфолк натуралистер тресі ретінде құрылды, содан кейін 1938 жылы Пемброкшир құс қорғау қоғамы пайда болды, ол бірнеше рет атауын өзгерткеннен кейін қазір Оңтүстік және Батыс Уэльстің жабайы табиғат тресі болып табылады. 1940 және 1950-ші жылдары ғана Йоркшир, Линкольншир, Лестершир және Кембриджширде тағы да натуралистер трестері құрылды. Бұл алғашқы Трасттар өздерінің қызмет көрсететін географиялық аймақтарында табиғи қорықтарды құру үшін жер сатып алуға назар аударды.
АҚШ-тағы жабайы табиғатпен жұмыс істеу
Жабайы табиғатпен айналысу мамандығы 1920-1930 жылдары АҚШ-та Альдо Леопольд және басқалар, мысалы, аң аулауға қарсы белсенді Уильям Т. Хорнедей сияқты бұрынғы буынның қорғаушыларының тек шектеу саясатынан асып түсуге тырысқан. Леопольд және оның жақын серіктесі Герберт Стоддард, екеуі де орман шаруашылығында ғылыми білім алған, заманауи ғылым мен технологияны жануарлар дүниесінің мекенін қалпына келтіру және жақсарту үшін қолдануға болатынын және осылайша қаздар, бұғылар және басқа да бағалы жабайы жануарлардың мол "өнімін" өндіруге болатынын айтты. Жабайы табиғатпен айналысудың институционалдық негіздері 1930 жылдары, Леопольдқа жабайы табиғатпен айналысудың алғашқы университет профессоры (1933, Висконсин университеті, Мэдисон), Леопольдтың "Ойын менеджменті" оқулығы жарық көрген кезде (1933), Жабайы табиғат қоғамы құрылған кезде, Жабайы табиғатпен айналысу журналы жариялана бастады және алғашқы кооперативтік жабайы табиғат зерттеу бөлімшелері құрылды. 1940 жылдары табиғат қорғаушылар көптеген жобаларды жоспарлады. Олардың кейбіреулері өсіп келе жатқан популяцияны азайту үшін елен сияқты аналық сүтқоректілерді жинауды қамтиды. Басқалары су құстары мен ылғалды жерлерді зерттеуді қамтыды. Балық және жабайы жануарларды басқару туралы заң фермерлерді жабайы жануарларға азық-түлік отырғызуға және оларға баспана беруге шақыру үшін енгізілді. 1937 жылы АҚШ-та "Жабайы табиғатты қалпына келтіру жөніндегі федералдық көмек туралы" заң (Питман Робертсон заңы деп те аталады) қабылданды. Бұл заң жануарлар дүниесін қорғау саласында маңызды қадам болды. Ол қару мен оқ-дәрілерді сатудан 10% салық салды. Осыдан түскен қаражат жануарлар дүниесін басқару және ғылыми-зерттеу жұмыстарына жұмсалатын болады. Бұл заң әлі күнге дейін күшінде. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жануарлар дүниесін басқару GI Bill көмегімен және рекреациялық аңшылықтың соғыстан кейінгі бумымен өсті. АҚШ-тың ұлттық парктеріндегі жабайы табиғатты басқарудағы маңызды қадам бірнеше жыл бойы Йеллоустоун ұлттық паркідегі еліктердің санын мәжбүрлеп азайтуға қатысты қоғамдық дау-дамайдан кейін болды. 1963 жылы АҚШ Ішкі істер министрі Стюарт Удалл болашақтағы жануарлар дүниесін басқаруды қамтамасыз ету үшін ғылыми деректер жинау үшін консультативтік кеңес тағайындады. Леопольд баяндамасы деп аталатын газетте комитет басқа ұлттық парктердегі кесу бағдарламаларының тиімсіз болғанын байқады және Йеллоустондағы шыршалардың санын белсенді басқаруды ұсынды. Көптеген жануарлар биологтары, мысалы Дуглас Смит, Йеллоустондағы шыршалардың көптеп таралуының басты себебі - парктен және оның айналасындағы ортадан қасқырлардың жойылуы деп санайды. Қасқырлар жойылғаннан кейін, бұғы малдары саны өсіп, 1930 жылдардың ортасында жаңа деңгейге жетті. Ал, бұл жердегі еліктердің саны көбейгендіктен, Йеллоустоунның кейбір жерлерінде еліктердің жайылымдары тым көп болды. Парк басшылары бұқа қорасын басқару керек деп шешті. Шамамен отыз жыл бойы парктегі бұғылар қажылып, жыл сайын олардың кейбіреулері тұтқындалып, басқа жерлерге жеткізіліп, белгілі бір санын парк күзетшілері өлтірді, ал аңшыларға парктен тыс жерлерге көшіп кеткен бұғыларды алуға рұқсат етілді. 1960 жылдардың аяғында мал қорасының саны тарихи төменгі деңгейге дейін төмендеді (Солтүстік қалыңдықтағы мал қорасы үшін 4000-нан аз). Бұл табиғатты қорғаушылар мен аңшылар арасында наразылық тудырды. Парк қызметі 1968 жылы жылқыны аулауды тоқтатты. Содан кейін алқалар саны қайта көбейді. 20 жылдан кейін Солтүстік тау жотасында 19000 бұғы бар еді, бұл тарихи рекорд. Жануарлардың құқықтарын қорғаушылар мен экологтар 1970 жылдардан бастап жануарлар дүниесін басқарудың кейбір аспектілеріне қарсылық білдіре бастағаннан бері бұл мамандықты қорғау биологиясының өсуі көлеңкелеп қалды. Жабайы табиғат менеджерлері жойылып бара жатқан түрлер туралы заңның және басқа да жабайы табиғатты қорғау саясатының жүзеге асырылуының басты бөлігі болып қала берсе де, консервациялық биологтар табиғи табиғатты қорғауды жалғыз түрлерді қорғау мен қалпына келтірумен байланысты емес, экожүйелер мен биологиялық әртүрлілікті сақтауға бағыттады.
Қарсылық
Жануарларды өлтіру және аң аулау арқылы жануарларды бақылау жануарлар құқықтары мен жануарларды қорғаушы белсенділер тарапынан сынға алынды. Сыншылар жануарлар дүниесін басқарудың кейбір түрлеріне қатыгездікпен қарайды. Олар сонымен қатар қоршаған ортаны қорғау ұйымдарының кейбір жануарларды атаулы түрде өсіруіне қарсы, өйткені аңшылар пайда табу үшін оларды өлтіру үшін ақша төлейді. Сонымен қатар, олар экожүйені немесе биологиялық әртүрлілікті сақтау үшін жануарларды өлтіруді қабылдауға болады деген көзқарасқа назар аударады, бірақ адамдарды сол мақсатта өлтіруді қабылдауға болмайды деп санайды; мұндай көзқарастар түрге мүшелікке негізделген кемсітушілік түрі, яғни түрге қатыстылық. Экологтар сондай-ақ қажетсіз немесе биологиялық әртүрлілікке кері әсер етеді деп санайтын жерде аң аулауға қарсы. Ойынды ұстауды сынға алғандар мекен-жайды басқару және жыртқыштарды бақылау көбінесе мекен-жайдың экологиялық тұтастығына мән берместен құнды аң жануарларының (оның ішінде енгізілген экзотиктердің) жасанды түрде өсірілген популяцияларын сақтау үшін қолданылады. Ұлыбританиядағы аңшылық қорғаушылар бұл жануарлар дүниесін қорғау үшін қажет деп санайды, өйткені олар бақылайтын ауыл аумағы табиғи қорықтар мен ұлттық парктердегіден тоғыз есе көп.
Аңшылық маусымдарын басқару
Жабайы табиғатты басқару бойынша зерттеулер, зерттеулер және мүдделік топтардың лоббисі жылдың белгілі бір кезеңдерін белгілеуге көмектеседі, онда кейбір жабайы жануарлар түрлерін заңдастыруға болады, бұл артық жануарларды алып тастауға мүмкіндік береді. Құрама Штаттарда аң аулау маусымы мен торбалар шегі Америка Құрама Штаттарының Балық және жабайы табиғат қызметімен су құстары және басқа да көшіп-қонушы құстар сияқты көшіп-қонушы аңдар үшін белгіленген нұсқаулармен анықталады. Аңшылық маусымы мен омарталықтардың мөлшерін әртүрлі қызығушылық топтарының өкілдері, жануарлар дүниесі биологтары мен зерттеушілерден тұратын мемлекеттік аң комиссиялары белгілейді. Ұлыбританияда елендерді аулаудың ашық және жабық кезеңі 1991 жылғы Елен туралы заңда және 1996 жылғы Елен туралы заңда (Шотландия) белгіленген.
Ашық маусым
Ашық маусым - заң бойынша аң аулауға рұқсат етілген және әдетте көбейту маусымы кезінде емес. Аңшылар жынысына, жасына немесе жануарлар класына байланысты шектеулер қойылуы мүмкін, мысалы, кем дегенде бір мүйізінде 4 немесе одан да жақсы ұрғашы елен үшін ашық маусым болуы мүмкін.
Шекті түрде кіру
Егер малдың санын қатаң бақылау қажет болса, онда басқарушылар лотереялық жүйеге ие болуы мүмкін. Көп адам өтініш білдірсе, аз ғана таңдалады. Бұл аңшылықта жас, жыныс немесе сыныптық шектеулер болуы мүмкін.
Жабық маусым
Жабық маусым - бұл жануарлар дүниесінің аңшылықтан қорғалуы және әдетте оның көбейту маусымы кезінде. Ауыс-ауыстың жабылуы заңмен бекітіледі, жабық маусымда кез келген аңшылық заңмен жазаланады және заңсыз аңшылық немесе браконьерлік деп аталады.
Қолданылған қару түрі
Жабайы табиғатпен айналысуда қорғау қағидаларының бірі - аң аулау үшін қолданылатын қару жануарға аздап зардап әкелетін және нысанаға тигізу үшін жеткілікті тиімді болуы керек. Мемлекеттік және жергілікті заңдарды ескере отырып, қару түрлері ойынның түріне, мөлшеріне, жынысына және осы нақты аңшылық аймақтың географиялық орналасуына байланысты өзгеруі мүмкін.