Кіріспе
Жаңа Делидегі тарихи орын – Жантар Мантар қазіргі Нью-Дели қаласында орналасқан. "Жантар Мантар" – "көк әлемінің үйлесімділігін өлшеу құралдары" деген мағынаны білдіреді. Ол 13 сәулеттік астрономиялық құралдан тұрады. Бұл орын 1723 жылдан бастап Джайпур махараджасы Джай Сингх II күн тізімін және астрономиялық кестелерді жаңарту үшін салған бес құрылыстың бірі. 1688 жылы аймақты билеген Раджпут әулетіне туған Джай Сингх астрономияға үлкен қызығушылық танытқан білім дәуірінде өмір сүрген. Жаңа Делидегі Жантар Мантар обсерваториясының бір құрылысына 1910 жылы орнатылған тақта кешеннің құрылысын қате түрде 1710 жылға жатқызады. Бірақ кейінгі зерттеулер құрылыстың нақты жылы 1724 екенін көрсетеді. Оның биіктігі 220 метрді құрайды. Обсерваторияның басты мақсаты – астрономиялық кестелерді жасау, күннің, айдың және планеталардың уақытын және қозғалысын болжау болатын. Бүгінгі таңда осы мақсаттардың кейбіреулері астрономия саласына жатады. 1724 жылы салынған Делидегі Жантар Мантар 1857 жылғы көтеріліске дейін едәуір тозығы жеткен. Рамаянтр, Самарт Янтр, Джай Пракаш Янтр және Мисра Янтр – Жантар Мантардың ерекше құралдары. Осы құрылыстардың ең танымалсы – Джайпур де 19 ғасырдың соңына қарай тозығы жеткен, бірақ 1901 жылы Махараджа Рам Сингх оны қалпына келтіруге кіріскен.
Jantar Mantar is located in the modern city of New Delhi. "Jantar Mantar" means "instruments for measuring the harmony of the heavens". It consists of 13 architectural astronomy instruments. The site is one of five built by Maharaja Jai Singh II of Jaipur, from 1723 onwards, revising the calendar and astronomical tables. Jai Singh, born in 1688 into a royal Rajput family that ruled the regional kingdom, was born into an era of education that maintained a keen interest in astronomy. There is a plaque fixed on one of the structures in the Jantar Mantar observatory in New Delhi that was placed there in 1910 mistakenly dating the construction of the complex to the year 1710. Later research, though, suggests 1724 as the actual year of construction. Its height is 723 feet (220 m). The primary purpose of the observatory was to compile astronomical tables, and to predict the times and movements of the sun, moon and planets. Some of these purposes nowadays would be classified as astronomy. Completed in 1724, the Delhi Jantar Mantar had decayed considerably by 1857 uprising. The Ram Yantra, the Samrat Yantra, the Jai Prakash Yantra and the Misra Yantra are the distinct instruments of Jantar Mantar. The most famous of these structures, the Jaipur, had also deteriorated by the end of the nineteenth century until in 1901 Maharaja Ram Singh set out to restore the instrument.
Тарих
Жаңа Делиде орналасқан Жантар Мантар 1724 жылы Джайпур махаражасы Джай Сингх II салған. Махараджа өзі билік құрған 18 ғасырда бес обсерватория салдырған. Осы бес обсерваторияның арасында Делидегісі ең бірінші болып салынған. Қалған төрт обсерватория Уджайнда, Матурада, Варанасиде және Джайпурда орналасқан. Осы обсерваториялардың салыну себебі – астрономиялық деректерді жинап, планеталардың, айдың, күннің және т.б. Күн жүйесіндегі қозғалысын дәл болжау еді. Ол салынған кезде өзінің түрімен бірегей болған. 1867 жылға қарай, Үндістан Британ үкімшілігінде болған кезде, обсерватория күрт тозып кеткен.
Жеке құрылымдардың мақсаты
Жаңа Делидегі Жантар Мантар обсерваториясының 4 ерекше құралы: Самрат Янтра, Жаяпракаш, Рама Янтра және Мисра Янтра. Самрат Янтра: Самрат Янтра, немесе Бас құрал – бұл негізінен тең сағаттық күн сағаты болып табылатын алып үшбұрыш. Оның биіктігі 70 фут, негізінің ұзындығы 114 фут, ал қалыңдығы 10 фут. Оның гипотенузасы 128 фут (39 м) және ол Жер осіне параллель, Солтүстік полюске қарай бағытталған. Үшбұрыштың екі жағында сағаттарды, минуттарды және секундтарды көрсететін градуировкалар бар. Самрат Янтра салынған кезде күн сағаттары бұрыннан-ақ болған, бірақ Самрат Янтра қарапайым күн сағатын түрлі аспан денелерінің бұрылуы және басқа да байланысты координаттарды өлшеуге арналған дәл құралға айналдырды. Врихат Самрат Янтра жергілікті уақытты екі секундқа дейін дәлдікпен есептей алады және әлемдегі ең үлкен күн сағаты деп есептеледі. Рама Янтра: Жер бетіндегі ендік және бойлық бойынша жұлдыздардың биіктігін өлшеуге арналған, үстінен ашық екі үлкен цилиндрлі құрылым. Мисра Янтра: Мисра Янтра (әдеби мағынасында – аралас құрал) – жылдың ең қысқа және ең ұзақ күндерін анықтау үшін жасалған 5 құралдан тұрады. Бұл құрал Делиден қанша алыс болса да, түрлі қалалар мен жерлерде түскі уақытты дәл көрсетуге де мүмкіндік береді. Мисра Янтра әлемнің әртүрлі қалаларында түскі уақытты көрсетуге қабілетті болды және бұл обсерваториядағы Жаи Сингх II ойлап таппаған жалғыз құрылым еді. Шастаанса Янтра: Квадранттық шкалаларды қолдау үшін салынған мұнаралардың ішінде иін тесігінен қарау механизмі қолданылады. Ол күннің зениттік қашықтығы, бұрылуы және диаметрі сияқты нақты өлшемдерді өлшеу үшін пайдаланылады. Капала Янтра: Джай Пракаш сияқты принципке негізделген бұл құрал, координаттар жүйесінің бірін екіншісіне түрлендіруді көрсету үшін демонстрация ретінде қолданылады. Аспан денелерін бақылау үшін пайдаланбайды. Расивалья Янтра: Осы құрылымдардың он екісі салынды, олардың әрқайсысы аспан денесінің ендігі мен бойын аспан денесі меридианды кесіп өткен сәтте өлшеу арқылы зодиак шоқжұлдыздарына сілтеме жасайды.