Кіріспе

Жаңа Делидегі тарихи орын – Жантар Мантар қазіргі Нью-Дели қаласында орналасқан. "Жантар Мантар" – "көк әлемінің үйлесімділігін өлшеу құралдары" деген мағынаны білдіреді. Ол 13 сәулеттік астрономиялық құралдан тұрады. Бұл орын 1723 жылдан бастап Джайпур махараджасы Джай Сингх II күн тізімін және астрономиялық кестелерді жаңарту үшін салған бес құрылыстың бірі. 1688 жылы аймақты билеген Раджпут әулетіне туған Джай Сингх астрономияға үлкен қызығушылық танытқан білім дәуірінде өмір сүрген. Жаңа Делидегі Жантар Мантар обсерваториясының бір құрылысына 1910 жылы орнатылған тақта кешеннің құрылысын қате түрде 1710 жылға жатқызады. Бірақ кейінгі зерттеулер құрылыстың нақты жылы 1724 екенін көрсетеді. Оның биіктігі 220 метрді құрайды. Обсерваторияның басты мақсаты – астрономиялық кестелерді жасау, күннің, айдың және планеталардың уақытын және қозғалысын болжау болатын. Бүгінгі таңда осы мақсаттардың кейбіреулері астрономия саласына жатады. 1724 жылы салынған Делидегі Жантар Мантар 1857 жылғы көтеріліске дейін едәуір тозығы жеткен. Рамаянтр, Самарт Янтр, Джай Пракаш Янтр және Мисра Янтр – Жантар Мантардың ерекше құралдары. Осы құрылыстардың ең танымалсы – Джайпур де 19 ғасырдың соңына қарай тозығы жеткен, бірақ 1901 жылы Махараджа Рам Сингх оны қалпына келтіруге кіріскен.

Тарих

Жаңа Делиде орналасқан Жантар Мантар 1724 жылы Джайпур махаражасы Джай Сингх II салған. Махараджа өзі билік құрған 18 ғасырда бес обсерватория салдырған. Осы бес обсерваторияның арасында Делидегісі ең бірінші болып салынған. Қалған төрт обсерватория Уджайнда, Матурада, Варанасиде және Джайпурда орналасқан. Осы обсерваториялардың салыну себебі – астрономиялық деректерді жинап, планеталардың, айдың, күннің және т.б. Күн жүйесіндегі қозғалысын дәл болжау еді. Ол салынған кезде өзінің түрімен бірегей болған. 1867 жылға қарай, Үндістан Британ үкімшілігінде болған кезде, обсерватория күрт тозып кеткен.

Жеке құрылымдардың мақсаты

Жаңа Делидегі Жантар Мантар обсерваториясының 4 ерекше құралы: Самрат Янтра, Жаяпракаш, Рама Янтра және Мисра Янтра. Самрат Янтра: Самрат Янтра, немесе Бас құрал – бұл негізінен тең сағаттық күн сағаты болып табылатын алып үшбұрыш. Оның биіктігі 70 фут, негізінің ұзындығы 114 фут, ал қалыңдығы 10 фут. Оның гипотенузасы 128 фут (39 м) және ол Жер осіне параллель, Солтүстік полюске қарай бағытталған. Үшбұрыштың екі жағында сағаттарды, минуттарды және секундтарды көрсететін градуировкалар бар. Самрат Янтра салынған кезде күн сағаттары бұрыннан-ақ болған, бірақ Самрат Янтра қарапайым күн сағатын түрлі аспан денелерінің бұрылуы және басқа да байланысты координаттарды өлшеуге арналған дәл құралға айналдырды. Врихат Самрат Янтра жергілікті уақытты екі секундқа дейін дәлдікпен есептей алады және әлемдегі ең үлкен күн сағаты деп есептеледі. Рама Янтра: Жер бетіндегі ендік және бойлық бойынша жұлдыздардың биіктігін өлшеуге арналған, үстінен ашық екі үлкен цилиндрлі құрылым. Мисра Янтра: Мисра Янтра (әдеби мағынасында – аралас құрал) – жылдың ең қысқа және ең ұзақ күндерін анықтау үшін жасалған 5 құралдан тұрады. Бұл құрал Делиден қанша алыс болса да, түрлі қалалар мен жерлерде түскі уақытты дәл көрсетуге де мүмкіндік береді. Мисра Янтра әлемнің әртүрлі қалаларында түскі уақытты көрсетуге қабілетті болды және бұл обсерваториядағы Жаи Сингх II ойлап таппаған жалғыз құрылым еді. Шастаанса Янтра: Квадранттық шкалаларды қолдау үшін салынған мұнаралардың ішінде иін тесігінен қарау механизмі қолданылады. Ол күннің зениттік қашықтығы, бұрылуы және диаметрі сияқты нақты өлшемдерді өлшеу үшін пайдаланылады. Капала Янтра: Джай Пракаш сияқты принципке негізделген бұл құрал, координаттар жүйесінің бірін екіншісіне түрлендіруді көрсету үшін демонстрация ретінде қолданылады. Аспан денелерін бақылау үшін пайдаланбайды. Расивалья Янтра: Осы құрылымдардың он екісі салынды, олардың әрқайсысы аспан денесінің ендігі мен бойын аспан денесі меридианды кесіп өткен сәтте өлшеу арқылы зодиак шоқжұлдыздарына сілтеме жасайды.