Кіріспе

Британдық және Достастық құқығында монархтың қайтысы немесе тақтан бас тартуы кезінде тәждің иесін ауыстыру үшін қолданылатын заңды термин. Тәж монархтың мұрагеріне автоматты түрде беріледі. Бұл ұғым Англия корольдігінде қалыптасып, Ұлыбританияда, содан кейін Біріккен Корольдікте жалғасты. Бұл принцип британдық колониялардың конституцияларына енгізіліп, Достастық елдерінің конституцияларында олар өзгертілгенге дейін сақталды. Алғашқыда Англияда тәждің жойылуы маңызды құқықтық салдарларға әкелді: қайтыс болған монархтың тағайындауымен қызметке орналасқан адамдар лауазымдарынан босатылды; егер Парламент отырыста болса, ол автоматты түрде таратылды; ал корольдік соттардағы істер тоқтатылып, жаңадан басталуы керек болды. Осы құқықтық салдарлардың көп бөлігі Британ Парламенті мен Достастық елдерінің парламенттері қабылдаған заңдармен жойылды, сондықтан тәждің жойылуының құқықтық маңызы қалмады. Тәждің жойылуы тұжырымы бастапқыда монархтың қайтысына негізделгенімен, 1936 жылы Эдуард VIII тақтан бас тартқанда, тәждің Георг VI-ға ауысуын сипаттау үшін де қолданылды, өйткені Парламент актісі тақтан бас тартуды заңды күшке енгізіп, Эдуард VIII тақтан бас тартқаннан кейін корольдігін тоқтатып, тәждің жойылуын жариялады. Басқа монархияларда билік мерзімінің аяқталуын сипаттау үшін басқа терминология қолданылады. Егер қайтыс болған немесе тақтан бас тартқан монарх – әйел болса, ал оның мұрагері – еркек болса, «Королеваның» деген тіркестер автоматты түрде «Корольдің» деген тіркестерге ауысады. Мысалы, Корольдік доминиондардағы Королеваның кеңесшісі (Q.C.) лауазымындағы заңгерлер Корольдің кеңесшісі (K.C.) болады, оларға жаңа патенттер алудың қажеті жоқ. Керісінше де орынды, мысалы, 1952 жылдың 6 ақпанында Георг VI король қайтыс болғанда, Корольдің кеңесшілері Королеваның кеңесшілеріне айналды.

Терминнің мағынасы

"Демисе" термині бастапқыда жылжымайтын мүлікті, жалдау немесе сату арқылы беру үшін қолданылатын француз тіліндегі құқықтық термин болған. Блэкстоун атап көрсеткендей, бұл термин монархтың қайтысымен байланысты мүлікті беру мағынасында қолданыла бастады, яғни "патшалық оның мұрагеріне беріледі немесе демисеге түседі". "Демисе" осы мағынада монархтың өліміне емес, заң бойынша мұрагерге монархияның автоматты түрде ауысуына қатысты.

Тақтың құлдырауының тарихи әсерлері

Тақтың құлдырауының тарихи салдары орта ғасырларда монархтың мемлекет басшысы ретінде жеке тұлға болып табынуынан туындады. Мемлекеттік биліктің заң шығару, атқару және сот функцияларының барлығы монархтың жеке өкіметінен бастау алды. Осылайша, монархтың қазасы монархиялық үкіметтің барлық саласына әсер етті.

Парламент таратылуы

Бұл жағдай Парламенттің дереу таратылуына әкелді. Парламенттер патшаның қалауымен шақырылып, оның жеке шешімімен таратылды. Патша қайтыс болған соң, патшаның Парламенті таратылды. Келесі патша Парламентті шақыру және оны қашан шақыруды шешетін. Патшалықтың барлық қызметіндегі лауазымдардан бірдей кетудің ауыр салдары, жаңа монархқа адалдық серт беру шартымен, кіші патшалық лауазымдардағы адамдардың қызметте қалу практикасы арқылы азайтылды. Дегенмен, бұл практика монарх үкіметінің негізін құраған жоғары лауазымды шенеуніктерге бастапқыда қолданылмады. Жаңа монарх өзінің жоғары лауазымды шенеуліктерін өзі таңдады.

Стюарт дәуірінің соңғы кезеңіндегі реформалар (1695 1707)

Ұлы революциядан кейін Джеймс II өзінің кіндік шешесі, ханзада Джеймспен бірге Францияға қашып, Уильям III және Мэри II бірлескен монархтар ретінде таққа отырғанда, Ұлыбританияда саяси алабұдыраңдық болды. Коронаның жойылуының құқықтық салдары зор саяси маңызға ие болды, бұл туралы шотландтық конституциялық сарапшы Артур Берридейл Кит былай түсіндірді: цитата: «Құқықтық теория осыған себеп болуы мүмкін болатын практикалық қиындықтар мен тіпті қауіп Аннаның билігінде айқын болды. Заңмен белгіленген тақ мұрагері, патшайымның қайтыс болған сәтінде Ганноверде болуы мүмкін еді. Таққа талапкер Сен-Жерменнен [Парижге жақын] одан арық емес еді, және осы шешуші уақытта Ұлы Кеңес таратылып, барлық маңызды мемлекеттік лауазымдар бос болып, әскердегі барлық офицерлік шендер жойылар еді. Уильямның 1702 жылы қайтыс болғаннан және Анна патшайымның таққа отырғаннан кейін Парламент тақ жойылу мәселелерін жалпырақ қарастыратын тағы бір заң қабылдады – 1702 жылғы Тақ жойылу актісі. Бұл актіде Аннаға адалдық серт берген жағдайда, лауазым иелері алты айға дейін қызметте қалатыны расталды. 1702 жылғы акті жаңа ереженің барлық келешек тақ жойылуларға да қатысты екенін нақтылады. 1707 жылы жаңа британдық Парламент 1707 жылғы Тақ мұрагерлігі туралы актіні қабылдады, ол Тақ кеңесінің тақ жойылғаннан кейін де жұмыс істей алатынын растады. Уильямның өлімінен және Анна патшайымның таққа отырғаннан кейін Парламент 1707 жылғы Тақ мұрагерлігі туралы актіде ұқсас ережелерді қабылдады, бұл Парламенттің Аннаның өлімінен кейін Ганноверлік мұрагер келгенге дейін жалғасатынын қамтамасыз ету үшін жасалды. Егер Парламент жұмысы тоқтатылса немесе кейінге шегерілсе, монарх қайтыс болғаннан кейін дереу қайта шақырылуға тиіс еді. 1702 жылғы Тақ жойылу актісі сот ісіне де қатысты. Онда барлық соттар, сот комиссиялары және сот ісі король Уильямның өліміне қарамастан жалғасатыны, ал осы принцип болашақтағы барлық тақ жойылуларға да қолданылатыны көзделді.

19 ғасырдағы реформалар

Британ парламенті 19-ғасырда тәждің жойылуының салдарына қатысты әсерді азайтуды жалғастырды. Мысалы, Британ империясы кеңейген сайын, алыс жатқан колониялармен байланыс мәселесі туындады. Сондықтан парламент колониялық губернаторларды, әскери шенеуніктерді және басқа да мемлекеттік қызметкерлерді лауазымдарында қалдыру үшін бірқатар заңдар қабылдады, оларға жаңа монархқа адалдық ант беру үшін, Британиядағы мемлекеттік шенеуніктерге қарағанда, ұзақ мерзім берді. Британ парламенті империяның бүкіл аумағына қатысты тәждің жойылуына байланысты соңғы рет 1901 жылы, Виктория патшайымы қайтыс болғанда заң шығарды. Ол 1901 жылғы Тәждің жойылуы туралы заңды қабылдады, ол Британиядағы және империядағы барлық мемлекеттік қызметкерлерді лауазымдарында қалдырды. Бұл заң болашақтағы барлық тәждің жойылуына қолданылады. Осыған сәйкес, тіпті премьер-министрді де тәждің жойылуынан кейін қайта тағайындау қажет емес, өйткені барлық лауазым иелері жаңа монархтың басшылығымен мерзімі шексіз қызметін жалғастырады, олардың адалдық немесе лауазымдық ант беруді қайталау қажеттілігі жоқ, ал олардың тағайындалуы тәждің жойылуына байланысты емес. Дегенмен, парламентте дәстүр бойынша екі палатаның мүшелері тәждің жойылуы кезінде адалдық антін қайтадан бекітеді. Парламенттің тәждің жойылуынан кейін шақырылуы міндетті болса да, парламент сессиясының ортасында Халық қабылдауы мүшелеріне ант беруді қайталауға заңдық міндеттеме жоқ. Антты жаңа монархтың атын нақты атап беру – тек дәстүр мәселесі. Бұрынғы монархқа берген анттың өзінде мұрагерлер мен ізбасарлар туралы сілтеме бар. Алайда, Лордтар палатасында палата регламентіне сәйкес, мүшелер палата жұмысына қатысу үшін адалдық антін қайтадан бекітуі керек.

Эдуард VIII-дің орнынан түсуі

Монархтың өліміне байланысты туған тақтың құлдырау ұғымы, 1936 жылы Эдуард VIII-нің тақтан бас тарған жағдайында да қолданылды. Британ Парламенті «Его Величестінің 1936 жылғы тақтан бас тарту туралы декларациясы заңы» қабылдады, онда Эдуард патшалық келісімін берген дереу ол корольдігін тоқтатып, «тақ құлдырап, сол кездегі Корольдық отбасының таққа мұрагерлікке ең жақын мүшесі оған және оған тиесілі барлық құқықтарға, артықшылықтарға және мәртебелерге ие болады» делінген. Эдуардтың інісі Альберт, мұрагерлік тізімінде келесі болып, Георг VI деген атпен король болды.

Ұлыбритания

Тақтың құрып кетуімен, Ұлыбританияда жаңа монархты жариялау үшін нұсқаулар беру мақсатында Лондонның Сент-Джеймс сарайында Мұрагерлік кеңесінің отырысы өткізіледі. Кеңеске Құпия кеңестің барлық мүшелері, Лондонның Лорд-мэрі және Алдермендер соты, сондай-ақ Достастық елдерінің Жоғары комиссарлары шақырылады. Бұл отырыс жаңа монархты ресми түрде жариялауды ұйымдастыру үшін өткізіледі. Кеңес келесі монархтың кім екендігіне немесе таққа отыруына қатысты емес, себебі жаңа монарх тақтың құрып кетуімен автоматты түрде мұрагерлік құқығына ие болады. Жарлық Лондонның Сент-Джеймс сарайында, Чаринг-Кроста, Темпл-Бар қала шекарасында және Корольдік биржада жарияланады. Жаңа монарх Эдинбург, Белфаст және Кардифф қалаларында да жарияланады. 1707 жылғы Таққа мұрагерлік туралы заңда белгіленгендей, егер Парламент тақтың құрып кетуімен жабылып немесе тыйым салынса, ол мүмкіндігінше тезірек отырысқа жиналуға тиіс. Егер Парламент отырыста болса, ол әдеттегі тәртіппен шақырусыз дереу жұмыс істеуге кірісуі керек. Жаңа монархтың тұсында Парламенттің алғашқы отырысында тақтан сөз сөйленбейді. Парламент және Лордтар палатасының барлық мүшелері бейбіт түрде жиналып, жаңа монархқа адал болуға ант береді немесе салтанатты міндеттеме береді. Палата бұрынғы монархтың қазасына байланысты көңіл айтып, оның орнына келгенге адалдық серт беріп, бұрынғы монархтың қайтыс болғаны туралы ресми хабарламаға жауап ретінде Таққа үндеуді дауысқа салады. 1985 жылғы Халықты өкілдік ету туралы заңға сәйкес, егер тақтың құрып кетуі жалпы сайлау кезінде орын алса, дауыс беру он төрт күнге кейінге шегеріледі.

Колониялық кезең

Тақтың жойылуының құқықтық салдары ағылшын құқығын қабылдау доктринасы арқылы Британдық Солтүстік Америка колонияларының конституциялық құқығының бір бөлігіне айналды. Көптеген шығыс колониялары 1760 жылдан бастап Джордж III-тің ұзақ билігі кезінде құрылғандықтан, тақтың жойылуының салдары оның 1820 жылы қайтыс болуына дейін сезілмеді. Төменгі Канадада, Канада тарихындағы ең қысқа парламенттердің бірі тақтың жойылуы салдарынан қысқартылды: Төменгі Канаданың 10-шы Парламенті 1820 жылдың 11 сәуірінде ашылып, Георг III-нің қайтыс болғаны туралы хабар келгеннен кейін 24 сәуірде таратылды, ол бар болғаны 13 күн жұмыс істеді.

1867 жылдан кейін

Канадада Канаданың құпия кеңесі басқа елдердегідей функцияларды орындау үшін Оттавада жиналады. Канадада, монархтың дүниеден өтуі кезінде Премьер-министр Парламентті шақыруға, Парламенттен Канаданың келесі монархына адалдық және көңіл айту резолюциясын ұсынуға, сондай-ақ ресми оппозиция жетекшісінің қолдауын қамтамасыз етуге жауапты. Одан кейін Премьер-министр Парламентті жабу туралы ұсыныс жасайды.

Басқа да одақтас мемлекеттер

Жаңа монарх таққа отырған кезде, Ұлттар Достастығы елдерінде де ұқсас рәсімдер орындалады, себебі монарх әр елде өз лауазымын жеке-жеке сақтайды. Ұқсас мәжілістер Австралияның Канберрадағы Федералдық атқару кеңесінде, Австралия штаттарының атқару кеңестерінде, Веллингтондағы Жаңа Зеландияның атқару кеңесінде және басқа Ұлттар Достастығы елдеріндегі тиектес органдарда өткізіледі. Корольдік өкілдерінің тағайындалуы тәждің тоқтауына байланысты өзгермейді. Бас губернаторлар, губернаторлар және лейтенант-губернаторлар автоматты түрде лауазымда қалады, демек, бұрынғы және жаңа монархтардың билігінде қызмет етеді.

Таққа отырғызу

Жаңа монархтың таж кигізілуі әдетте он сегіз ай ішінде болады, бірақ мұрагерлікті қамтамасыз ету үшін міндетті емес. Жаңа монархтың мұрагерлігі Тақтың иесінің қайтысымен автоматты түрде жүзеге асады. Таж кигізу – билікке өту процесінің қанағатты аяқталуы.