Кіріспе

Скандинавия мифологиясында Одинге қызмет ететін екі қарға

Скандинавия мифологиясында Хугинн (Ескі скандинав: "ой") және Мунинн (Ескі скандинав "ес" немесе "ақыл") – бүкіл әлемге, Мидгардқа ұшып, Одинге ақпарат әкелетін екі қарға. Хугинн мен Мунинн 13 ғасырда ертеректегі дәстүрлі көздерден жинақталған «Поэтикалық Эдда», «Прозалық Эдда» және «Хеймскрингла» шығармаларында, сондай-ақ 13 ғасырда Олафр Тордарсон жинақтаған «Үшінші грамматикалық трактатта» және скальдтар поэзиясында кездеседі. Кейде қарғалардың есімдері Hugin және Munin деп ағылшыншаланады, бұл қазіргі дания, норвегия және швед тілдерінде қолданылатын жазу тәсілімен бірдей. «Поэтикалық Эддада» өзгерген кейпіндегі Один олардың күнделікті ұшуларынан қайтып келмеуінен қорқатынын айтады. «Прозалық Эддада» Одиннің Хугинн мен Муниннмен байланысы болғандықтан, оны Храфнагд (Е.С.: "қарға құдайы") деп атайтыны түсіндіріледі. «Прозалық Эдда» мен «Үшінші грамматикалық трактатта» екі қарғаның Одиннің иығына қонғаны айтылады. «Хеймскрингла» Одиннің Хугинн мен Муниннге сөйлеу қабілетін бергенін мәлімдейді. Одинді қарғалардың бірімен бейнелейтін артефактілердің мысалдары: Көшпенділер дәуіріндегі алтын брактеаттар, Вендель дәуіріндегі қалқан тақталары, германиялық темір дәуіріндегі құс пішіндес брошьтар, қалқан киген, мұртты адамды бейнелейтін викинг дәуіріндегі заттар және 10 немесе 11 ғасырға жатқан Торвальдтың айқасы. Хугинн мен Мунинннің Одиннің хабаршылары ретіндегі рөлі шамандық тәжірибелермен, норвегиялық қарға байрағымен, герман халықтары арасындағы қарға символизмімен және фьгила мен хеймингяның норвегиялық ұғымдарымен байланысты. «Хугинн» және «Мунинн» – Еуропалық ғарыш агенттігінің ғарышкерлерінің, сәйкесінше Даниядан Андреас Могенсен және Швециядан Маркус Вандттың миссияларының атаулары, олар 2024 жылдың қаңтарында Халықаралық ғарыш станциясында бірге болады.

Археологиялық дерек

Көшпенділер кезеңінің (б.з. 5 және 6 ғасырлары) алтын брактеаттары (А, В және С түрлері) ат үстінде, қолында найза ұстаған және бір немесе көбінесе екі құс қанатында тұрған адам бейнесін көрсетеді. Құстардың болуы осы бейнедегі адамның Хугинн мен Муниннмен бірге Один құдайы екенін көрсетеді. Сноридің "Эдда" прозасындағы сипаттамасындай, құс кейде адамның немесе жылқының құлағының жанында бейнеленеді. Брактеаттар Дания, Швеция, Норвегия және Англияда, сондай-ақ Данияның оңтүстік аймақтарында табылған. Австриялық германист Рудольф Симек осы брактеаттардың Один мен оның құдайы равендерінің жылқыны емдеп жатқанын бейнелейтінін, және құстардың бастапқыда оның шайқастағы серіктері ғана емес, сонымен қатар "Одиннің ветеринариялық істегі көмекшілері" болғанын көрсететінін айтады. Швециядағы бір мазардан табылған Вендель дәуірінің (6 немесе 7 ғасыр) қалқан тақталарында екі құс қанатында атқа отырған, найза мен қалқан ұстаған адам бейнеленген. Тақтада Одиннің екі құсы – оның равендерімен бірге бейнеленгені көрінеді. Солтүстік Даниядағы Бежебаккеден табылған герман темір дәуірінің бір-біріне ұқсас құс пішіндес брошкалары Хугинн мен Мунинн бейнесі болуы мүмкін. Құстардың артқы жағында маска бейнеленген, ал аяқтары жануарлардың бас пішіндес. Құстардың қауырсындары да жануарлардың бас жақтарынан жасалған. Жануарлардың бас жақтары мен қауырсындары құстың артқы жағында маска құрайды. Құстардың күшті тұмсықтары мен желпуіш тәрізді құйрықтары бар, бұл олардың равендер екенін көрсетеді. Брошкалар герман темір дәуірінің сәйкес әдеті бойынша әр иыққа тағылуға арналған. Археолог Питер Ванг Петерсен брошкалардың символикасы талқылауға ашық екенін, бірақ құйрық пен қанат пішіндері брошкалардағы бейнелердің равендер екенін растайтынын айтады. Петерсен "сол кездегі сәнге сәйкес жұптап киілетін равен пішіндес әшекейлер, екі иыққа бір-бірден тағылғанда, ойды Одиннің равендері мен герман темір дәуіріндегі Одинге жасалған құлшылыққа бұрады" деп атап өтеді. Петерсен Одиннің маскамен байланысты екенін және равендердегі маскалар Одиннің портреті болуы мүмкін екенін айтады. Даниядағы Рибе қаласындағы қазба жұмыстары кезінде викинг дәуірінің қорғасыннан жасалған құйма қалыбы және 11 бірдей құйма қалыбы табылды. Бұл бұйымдарда екі бас орнатылған, мүйізді ер адам бейнеленген. Археолог Стиг Дженсен бұл әшекейлерді Хугинн мен Мунинн деп түсіндіру керектігін және оны киген адамды Один деп түсіндіру керектігін ұсынады. Ол "викингтердің барған жерінде осындай бейнелер кездеседі – шығыс Англиядан Ресейге және, әрине, Скандинавияның қалған бөлігінде" деп атап өтеді. Торвальдтың айқышшасының бір бөлігі (Мэн аралындағы Кирк Андреас қаласында орнатылған, жартылай сақталған рун тасы) - қасқырға қарай соққан найза ұстаған, оң аяғы аузында, иығында үлкен құс бар сақалды адамды бейнелейді. Энди Орчард бұл құстың Хугинн немесе Мунин болуы мүмкін екенін айтады. Рундата крестті 940 жылға, ал Плюсковский оны 11 ғасырға жатқызады. 2009 жылдың қарашасында Роскилде мұражайы Данияның Лейре қаласында табылған ниэлломен қапталған күміс мүсіннің табылғанын және кейіннен көрсетілуін жариялады. Күміс бұйым тақта отырған адамды бейнелейді. Тақтада жануарлардың бас жақтары бейнеленген, оның екі жағында екі құс тұр. Роскильде мұражайы фигураны Хлицкельф тағында отырған Один ретінде анықтайды, оның қасындағы құздар Хугинн мен Мунинн.