Кіріспе

Ескі Желдиірмен – Австралияның Квинсленд штатында, Брисбен қаласындағы 226 Уикхэм террасасында орналасқан, Уикхэм паркіне жапсарлас Обсерваториялық саябақтағы мұра нысаны болып тіркелген мұнаралы диірмен. Ол 1820 жылдары Моретон шығанағының жазалау орындасындағы сотталғандардың еңбегімен салынған және Квинслендтегі сақталған ең көне ғимарат. Бүгінде ол Обсерваториялық саябақтың орталық бөлігі және Брисбен қаласының орталық аймандарына көрініс ашатын қарау орны болып табылады.

Тарих

Квинсленд штатында сақталған ең көне тұтқын құрылысы – жел тегірмені мұнарасы, әр түрлі мақсаттарда қолданылған. 1828 жылы Моретон шығанағының жазалау орталығының бидай және жүгері егінін өңдеу үшін салынған, онда жел болмаған кезде қолданылатын жүгіру тетігі орнатылған, сонымен қатар тұтқындарды жазалау құралы ретінде де пайдаланылған. 1845 жылы диірмен астық ұнтақтауды тоқтатты, ал жүгіру тетігі 1849 жылға дейін алынып тасталды. 1855 жылдан бастап мұнара Брисбен өзенінің кіреберісі мен қала арасындағы кемелер туралы хабарларды жеткізу үшін сигнал станциясы ретінде қайта пайдаланылды. 1861 жылы оған күрделі жөндеу жұмыстары жасалды, оның ішінде сағаттар мен сағаттарды дұрыс уақытқа келтіруге көмектесетін уақыт шарлары орнатылды. Жиырма жыл өткен соң, мұнараның батыс жағына сигнал берушіге арналған үй салынды, одан екі жыл кейін оңтүстікке жеке ас үйі орнатылды. Кейін екеуі де бұзылды. Жел тегірмені мұнарасы 1920 жылдардан бастап радио, телефон және телекоммуникация саласындағы алғашқы зерттеулер үшін пайдаланылды және 1980 және 2009 жылдары толық қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. 1827 жылы өңдеуге көп егін болғандықтан, орталықтың қойма меңгерушісі оны ұнға айналдыру үшін жүгіру тетігін орнатуды ұсынды. Осы кезде командир Патрик Логан Брисбен қаласындағы мұндай құрылғы пайдалы боларына және тұтқындарды жазалауға мүмкіндік беретініне назар салды.

Өлім жазалары

1841 жылғы 3 шілдеде жел диірмені Брисбендегі алғашқы заңды атылу орындарының куәсі болды. Жергілікті қоғамдық жұмыстар жөніндегі бригадир Эндрю Петри қолданыстан шыққан құрылысты дарға айналдырды, жоғарғы терезеден сәуле шығарып, оған дарға асу арқандары бекітілді. Сотталғандар – Муллан (Мерридио деп те аталады) және Нунгавилл (Ньюгавилл деп те аталады) есімді екі абориген еді. Олар 1840 жылғы 31 мамырда Маунт Линдсей тауының жанында көмекші геодезист Гранвилл Стейпилтон және оның серігінің қанына қатысқандығы үшін Сиднейде сотталған болатын. Сотталғаннан кейін Муллан мен Нунгавилл Мортон шығанағына қайтарылып, шамамен 100 аборигеннің куәгерлігімен дарға асылды, олардың көпшілігі кейіннен жерлеу рәсіміне қатысты.

Белгілі орын

Таңдау жұмыстары тоқтатылғаннан кейін Брисбендегі жел терісі мұнарасын болашақта қалай пайдалану мүмкіндігі талқыланды. 1849 жылдың желтоқсан айында мұнара аукционға қойылып, үкіметтік лауазымды біреу сатып алды және осы мұнараны және оның машиналарын алып тастау үшін дереу тендерлер жинады (аукцион шарттары бойынша, сатудан кейін үш ай ішінде мұнараны алып тастау қажет болды).

Туристік нысан

1945 жылдан бастап Брисбен қалалық кеңесі бұл мұнараны сақтау үшін қолдануға болатын шараларды қарастырды, ол көптен бері келушілердің танымал орнына айналған еді. 1950 жылы Франк Костеллоның (сол кезде қалалық кеңестің жоспарлау және құрылыс бөлімінің басшысы) кеңесімен бірқатар қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, оған ескі жабын сырды алып тастау және бүкіл құрылысты жаңа жабынмен қайта жабу кірді. Осы уақытта, резервтің ашық алабын "нағыз саябаққа" айналдыруға дайындық ретінде ту тіреу құрылғысы алынып тасталды. Әрине, бұл сақтау шаралары осы орынның мұралық құндылығын, сондай-ақ оны көпшілік пайдалануын ескерді.

Сипаттама

Шамал диірменінің мұнарасы дөңгелек пішіндес, негізінен күйдірілген тас және кірпіштен тұрғызылған. Ол жоғары қарай тарылып, үстінде темір қоршаумен, алтыбұрышты ағаш кабинасы немесе бақылау үйімен, уақыт шарымен және ағаш мачтасымен жабдықталған бақылау платформасы орналасқан. Мұнараның негізінің диаметрі шамамен алғанда, ал жоғарғы жағында шамамен дейін азаяды. Уақыт шары мен оның мачтасын есептемегенде, оның биіктігі шамамен Спринг-Хиллдегі Уикхэм террасасында, Брисбеннің орталық бизнес ауданындағы қазіргі заманғы кеңсе үйлеріне қарай тік тұрады. Мұнара қорықтың батыс жағын алып жатыр, ал оның шығыс жағында қайта жаңартылған флагшток орналасқан. Оларды көгалды жер айналып тұр. Уикхэм террасасының шекарасын тұрақты тас тіректері бар төменгі тас қабырға құрайды, олардың арасында бір тізбекті күзетшілер керілген, ал олардың артында гүлзар орналасқан. Ортасынан шамамен жерде әсем темір арка мен мұнараның кіреберіс есігіне апаратын бетон жолға шығатын тас баспақыштар орналасқан. Қоршаудың артқы шекарасы шұңқырмен белгіленген, ол Спринг-Хилл су сақтағыштарының шекарасына жанасады, олардың үш үшбұрышты шатыры парк көгалдарының астында жатыр. Бұл жерлер батысында Уикхэм паркімен, ал шығысында Король Эдуард паркімен шектеседі. Жел диірмені мұнарасының қарсы бетінде 1968 жыл шамасында ашылған, оның пішінін нақтылап бейнелейтін цилиндр тәрізді Tower Mill қонақ үйі орналасқан. 1988 жылы күйдірілген қабатты ауыстыру кезінде жасалған зерттеулер, рифтік сатыны ұстап тұрған тіректердің ойықтарын көрсеткендей. Олардың артында ортаңғы және ішкі қатты ағаш тіреулер болды, ал бұрынғылары 1996 жылы болат құбырлы тіреулермен алмастырылды. Бірінші қабатта немесе рифтік саты деңгейінде күйдірілген бетте жиек пайда болады. Терезелердің жоғарғы сақинасының үстінде, астында және айналасында күйдірілген әрлеу қарапайым тас қаңқаны қайталайды. Мұнараның үстінде бір деңгейлі бақылау үйі мен платформа орналасқан, олардың үстінен қапталған мыс уақыт шары мен боялған қатты ағаш мачтасы көтеріледі.