Кіріспе

Мексикалық фермер, саясаткер, заңнан тыс және халық қаһарманы (1824–1894)

Хуан Непомусено Кортина Госеакочеа (16 мамыр 1824 – 30 қазан 1894), сондай-ақ Чено Кортина, Рио-Грандедегі қызыл қарақшы және Рио-Гранде Робин Гуды деген лақап атымен де белгілі, мексикалық фермер, саясаткер, әскери жетекші, заңнан тыс және халық қаһарманы болған. Ол Мексиканың Тамаулипас штатын губернатор ретінде тиімді басқарған маңызды каудильо, әскери генерал және аймақтық көшбасшы еді. Шекаралық аймақтар тарихында ол сәтсіз аяқталған Кортина соғыстарында жартылай әскери мексикалық жасақты басқарғанымен танымал. "Соғыстар" – Рио-Гранде өзенінің екі жағындағы бай отбасына берілген бірнеше лига жерге қарсы болған Кортинаның қонысын қабылдамаған аңло-американдық азаматтарға жасалған шабуылдар еді. Мексика армиясы Техас революциясында Техас штатының аңло-мексикалық көтерілісшілерінен жеңілгеннен кейін аңло-мексикалық отбасылар Төменгі Рио-Гранде аңғарына көшіп келе бастады. 1836 жылдан 1848 жылға дейін, Кортина 12-24 жаста болғанда, Рио-Гранде өзенінің солтүстігіндегі Кортина жері Рио-Гранде мен Нуэсес өзендері арасындағы даулы аумақта орналасқан, оған Мексика да, Техас Республикасы да таласқан. Бұл жағдай Кортинаға және оның үкіметке және билікке деген көзқарасына үлкен әсер етті. 1848 жылы Мексика-Америка соғысында АҚШ Мексиканы жеңген кезде Мексика даулы аумақты Техасқа беруге мәжбүр болды. Кортина бұл шартқа қарсы болды. Алайда, Кортинаның мексикалық жасақтары жеңіліске ұшырады және Техас рейнджерлері, АҚШ армиясы және Браунсвиллдің, Техас және Матаморос, Тамаулипас жергілікті жасақтары оларға қарсы ұйымдасып шайқасқандықтан Мексикаға қашуға мәжбүр болды. Роберт Элман, "Батыстың жаман адамдары" кітабының авторы, Кортинаны кейінгі ұрпақтардың Катарино Гарза және Панчо Вилласына ұқсас алғашқы "әлеуметтік мотивацияланған шекаралық қарақшы" деп атады. Оның ізбасарлары "Кортинисттер" деп белгілі болды.

Ерте өмір және саяси өрлеуі

Хуан Кортина Мексиканың Тамаулипас штатындағы Камарго қаласында дүниеге келді. Ол туған кезде оның отбасына тиесілі жерлер 260 000 акрдан астам жерді құрады. Үш жасқа толғанда, оның отбасы Рио-Гранде аңғарына көшті, себебі анасы Матаморос пен Браунсвилл маңындағы Еспириту-Сантоның кең алқаптарын мұраға алған еді. 1846 жылы, 22 жасында, ол генерал Закари Тейлордың әскерін тоқтату үшін Матаморосқа келген генерал Мариано Аристаның құрамына кірді. Ариста Кортинадан өзіне және жақын шаруашылықтарда жұмыс істейтін жергілікті вакерос (мексикалық ковбойлар) тобын құруды сұрады. Бұл жабдырылмаған атты әскер полкі ("Тамаулипас" деп аталды) оның басқаруына берілді және Мексика-Америка соғысы басталғанда Пало-Альто және Ресака-де-ла-Пальма шайқастарына қатысты. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1848 жылдың 2 ақпанында Гуадалупе-Идальго шарты жасалды, Кортина отбасының иеліктері жаңа шекарамен бөлінді, олардың жерлерінің көп бөлігі АҚШ территориясында қалды. Кортина Оңтүстік Техас Демократиялық партиясының ықпалды саяси қайраткері болды, және жаңа жергілікті билік оның көптеген жер талаптарын мойындамаса да, ол ірі шаруагер болып қала берді. Мексикалық текті көптеген жер иелері де осы жағдайдан зардап шекті, соңында Кортина Браунсвиллдің ықпалды заңгерлері мен судьяларымен қақтығысқа түсті, оларды американдық құқықтық жүйемен таныс емес мексикалық техастарды немесе "теханоларды" жерлерінен айыруда айыптады. "Адам кейпіндегі вампирлер тобы" мексикалықтарды "мүліктерінен тонап, түрмеге қамап, қуғындап, өлтіріп, жабайы аңдарша аңдып жүрді", - деп жазды ол. Кортинаның заңмен қарым-қатынасы үнемі шиеленісіп, ол екі рет мал ұрлығына айыпталды. Алайда, ол кедей теханолар арасындағы зор беделіне байланысты тұтқындалмады, олар бұл әрекетті "англолардың" (американдық текті техастардың) олардың әлеуметтік тобына қарсы жазалаудың тағы бір көрінісі деп есептеді. Осы әлеуметтік топтың құқықтарын қорғау мақсатымен Кортина жеке армия жинады, оларды жаттықтырды және қаруландырды, сондай-ақ теханоларды жерлерінен қууға қарсы тұру үшін осы күшті көптеген рет қолданды. Нәтижесінде ол кедей жергілікті халық арасында танымал көшбасшыға айналды, олардың көпшілігі оны аңгло-америкалықтардың билігін теріс пайдалануына қарсы тұрған батыр деп санады. 1858 жылы Кортина басқа шаруалармен бірге Техастың оңтүстік жағалауында өмір сүрген Каранкава тайпасының соңғы тірі қалған мүшелеріне шабуыл жасады, "оларды Техастағы жасырынған жерлерінде таңқалдырып, жоқ етті".

Бірінші Кортина соғысы

Кортина мен Браунсвилл билігі арасындағы шиеленіс 1859 жылдың 13 шілдесінде зорлыққа ұшырады. Браунсвилл қалалық шежірешісі Роберт Ширс Кортинаның 60 жастағы бұрынғы жұмысшысына қатыгездік көрсетіп жатқанда, Кортина сонда келіп, Ширстен жағдайды өзі шешуге рұқсат сұрады. Ширс оған: «Сен кімсің, сенің лайықты мексикалықсың?» деп айқайлады. Кортина ескерту үшін бір оқ атты, ал Ширс тоқтамаған соң, ол араласып, иығына оқ тигізді. Кортина сол адамды жанына тартып, жылдамдап кетіп қалды. 1859 жылдың 28 қыркүйегінде ол жетпіс адамнан тұратын топпен қалаға шабуыл жасап, басып алды. Кортинаның жаулары сол уақытта қашып кеткен еді. Браунсвиллді басып алғаннан кейін, ол екі қауымға да ниеттерін білдіретін әйгілі жарлық шығарды: «Қорқудың қажеті жоқ. Тәртіпті халық пен адал азаматтар өздерінің өмірі мен мүдделерінде біз үшін қасиетті. Біздің мақсатымыз, көріп отырғандарыңдай, бұрын жазаланбаған жауларымыздың зұлымдығын жазалау. Олар бірігіп, бізді себепсіз қудалау мен тонау үшін, мексикалық тегіміз үшін ғана, бізді олардың өзінде жоқ қасиеттерден айырылған деп есептейді. ( ) Мексикалықтар! Сендерге бейбітшілік болсын! Техас штатының адал халқы, оларды бауырларыңдай көріңдер және Киелі Рухтың сөзін естеріңде сақтаңдар: «Ашулы адаммен дос болма, ақымақпен араласпа, әйтпесе оның жолына еріп, жаныңды құмарлыққа саладысың» (Нақыл сөздер 22:24-25). Кортина 1859 жылдың 30 қыркүйегіне дейін Браунсвиллді бақылауда ұстады, содан кейін Матаморос тұрғындарының ықпалды өтінішімен қаладан шығып кетті. Келесі күндері Браунсвилл тұрғындары Кортинамен күресу үшін «Браунсвилл жолбарыстары» деп аталатын жиырма адамнан тұратын топ құрды. Қараша айында Браунсвилл жолбарыстары Кортинаның анасының Санта-Рита шаруашылығында екенін білді, ол Браунсвилльден батысқа қарай бес шақырым жерде орналасқан. Олар дереу шабуыл жасады, бірақ Кортинаның әскерлері оларды шатақтап кері шегіндірді. Сол айдың соңында Браунсвилл жолбарыстарына Техас рейнджерлері қосылды, содан кейін Кортина оларға шабуыл жасауға шешім қабылдады. Шабуыл сәтсіз аяқталды. Желтоқсан айында капитан Джон «Рип» Форд бастаған екінші рейнджерлер тобы келді, ол үлкен әрі жақсы ұйымдастырылған. Браунсвилл тұрғындарының өтінішімен АҚШ армиясы Сан-Антониодан әскер жіберіп, бірнеше жыл бұрын тастап кеткен жақын маңдағы Браун фортына орналастырды. Форттың жаңа командирі, майор Сэмюэл Хайнцельман, Кортинаның қаупін тоқтату үшін барлық қарулы топтарды біріктіріп, үйлестірді. Кортина Рио-Гранде өзені бойымен шегінді, бірақ 1859 жылдың 27 желтоқсанында Хайнцельман мен Форд оны Рио-Гранде қаласының түбіндегі шайқаста ұстады. Кортинаның әскерлері жеңіліске ұшырады, алпыс адам мен барлық жабдықтарынан айырылды. Бірнеше күннен кейін Фордтың қууына түскен Кортина Бургос тауларына қайтты. Бірінші Кортина соғысы аяқталды. АҚШ және Мексика үкіметтерінің барлық жауынгерлік әрекеттерді тоқтату туралы қысымы күшейгеніне байланысты, Кортина бір жылдан астам уақыт бойы сахнадан тыс қалды.

Екінші Кортина соғысы

1861 жылдың мамыр айында әлдеқайда қысқарақ Екінші Кортина соғысы болды. АҚШ-та Азамат соғысы басталған болатын, ал Кортина, АҚШ Федералдық үкіметімен одақтас болғаннан кейін, Запата округіне шабуыл жасады. Ол Карризо шайқасында Конфедерация капитаны Сантос Бенавидес қолдарынан жеңіліп, 18 сарбазын жоғалтып Мексикаға шегінді. Кортина енді АҚШ аумағында кең ауқымды әскери шабуылдар жасамайтын болды, бірақ келесі жылдары аймақтағы бай техас жер иелеріне қарсы партизандық қимылдарды қолдады деген көптеген айыптаулар туды.

Кейінгі саяси мансап

Келесі жылдары Кортина өзінің саяси мансабына Тамаулипас штатында назар аударды. Президент Бенито Хуарес оны оңтүстік-шығыс шекарасында орналасқан күштердің әскери қолбасшысы етіп тағайындады. 1862 жылы Мексикаға француз интервенциясы басталғанда, Кортина бастапқыда Хуарес жағына шығып, 5 мамырда Пуэбла шайқасына қатысты. Бірақ француздар генерал Игнасио Сарагоса басқарған мексикалық әскерді жеңіп, Габсбург әулетінен шыққан эрцгерцог Максимилианды Мексиканың егеменді билеушісі Максимилиан I ретінде орнатуға қол жеткізген соң, Кортина Тамаулипас аймағында өкіметін бекіту мүмкіндігін сезіп, жағын өзгертіп, жаулап алушыларға қосылды. Алайда, бұл одақ ұзаққа созылмады, көп ұзамай Кортина француздарға қарсы көтерілді. Жеке жинаған және қаруландырған үлкен армиясына басшылық ету арқылы, ол Тампико маңына түскен интервенциялық күштермен шайқасып, оларды жеңді. Орталық Мексикадағы одан әрі әскери іс-қимылдары басқыншылыққа қарсы күреске көмектесті, ал ол Керетаро қаласында Максимилианның атылуына куә болды (1867 жылғы маусым). Осы кезеңде, заңды ұлттық билік болмағандықтан, ол 1864 және 1865 жылдары екі рет Тамаулипас губернаторы қызметін атқарды. 1866 жылы ол генералдар Хосе Мария Хесус Карбахал мен Сантьяго Тапияның пайдасына қызметтен кетті. Конфедерацияның жеңілісі және Мексика үкіметін қорғаудағы Кортинаның маңызды рөлімен аңгло-американдық техастардың Кортинаға деген көзқарасы түбірінен өзгерді. 1870 жылы Матаморосқа өз иеліктеріне оралғаннан кейін, ол Браунсвилл қаласының құрметті қонағы ретінде бірнеше рет ресми түрде шақырылды. Оның Одаққа көрсеткен қолдауы Рио-Гранде аңғарындағы көптеген белгілі тұрғындарды (соның ішінде Браунсвиллдің бұрынғы мэрі) Кортина даулары кезінде жасаған қылмыстары үшін Техас заң шығарушы органына ресми кешірім сұрау туралы петицияны қолдауға итермеледі. Бұл ұсыныс нәтиже бермеді және ақырында қабылданбады, бірақ Кортина латын және американдық текті жергілікті халықтың басым бөлігінің адалдығын жеңіп алды. Мексика билігі де оны құрметтеді: ол бригадир генерал болып тағайындалды, ал Тамаулипас штатының ең ірі батальоны "el Batallón Cortina" ("Кортина батальоны") деп атала бастады.

Тұтқындалу және жер аударылу

Кортина Мексикадағы француз интервенциясының әскери батыры және Бенито Хуарес пен оның ізбасары Себастьян Лердо де Техаданың саяси қарсыласы генерал Порфирио Диасқа қолдау көрсетті. Кортина жергілікті халықтан әскер жинауға тырысты және Диас сәтсіз көтеріліс жасағаннан кейін оған пана берді. Техастағы бай жер иелері Кортинаның олардың мал-мүліктеріне шабуыл жасады деген айыптауларын Лердо әкімшілігі ескеріп, оны ұстау үшін қоғамдық себеп ретінде пайдаланды. 1875 жылы Кортина тұтқындалып, Мехикоға жеткізілді. 1876 жылдың 29 қарашасында Диас Туктепек жоспары арқылы президент Лердоны құлатты, оның қайта сайлануын 1857 жылғы Конституцияны бұзу деп есептеді. Кортинаға Тамаулипасқа оралуға рұқсат берілді, онда ол тағы да қарулы күштер жинауға тырысты. Бірақ ол жаңа әскерін қолданар алдынан Диас оны тұтқындап, екінші рет Мехикода қамауға алды. Диас шешіміне көптеген фактор әсер етті, ең бастысы Кортинаның Тамаулипаста билікке ұмтылуы және оның қолдауының сенімсіздігі мен тұрақсыздығы болды, өйткені ол өмірінде осыны көп рет көрсеткен. Диас сонымен қатар Оңтүстік Техастағы бай шопандардан 50 000-ден 200 000 долларға дейін қаржы алды, ол Кортинаның АҚШ аумағына жасаған шабуылдарын тоқтату шартымен билікті басып алуға жұмсалды. Ең маңыздысы, Диас кез келген құралдармен Үкіметті толық бақылауда ұстауға бекінді (содан кейін отыз үш жыл бойы солай істеді) және оның еркіне қарсы тұра алатын кез келген қарсылықтың іздерін жүйелі түрде жойды. Сонымен қатар, АҚШ Үкіметінің дипломатиялық қысымы, Кортинаның Камерон округіндегі амбициялары және оның бұрынғы әрекеттері туралы алаңдаушылығы салдарынан, президент бұрынғы одақтасын тұтқындау және өлім жазасын орындау туралы жарлық шығарды. Кортинаның көп жылдық жауы болған генерал Хосе Каналес бұл бұйрықты орындау үшін жіберілді және Тамаулипас халқының наразылығынан қорқып, оны Мексика қаласына әкелуге шешім қабылдады. Оның бұрынғы қарсыласы Джон С. Форд та оның ісіне араласты. Кортина сотталмай және үкім шығарылмай, Сантьяго Тлальтелолько әскери түрмесінде ұсталды. Ол 1890 жылға дейін сол жерде болды, содан кейін түрмеден шығарылып, Мехиконың солтүстік-батысындағы Азкапоцалькодағы жайлы үйге қамауға алынды. Кортина 1894 жылдың 30 қазанында қайтыс болғанға дейін сол жерде тұрды.