Кіріспе

Туген таулары (сондай-ақ Саимо деп те аталады) – Кенияның Баринго округінде орналасқан бірнеше таулар. Олар Кенияның батыс-орталық бөлігінде жатыр. Туген таулары Африкадағы 14 және 4 миллион жыл аралығындағы шөгінділердің тізбегін сақтап қалған сирек аймақтардың бірі болып табылады, осылайша адам (және жануарлар) эволюциясын зерттеу үшін маңызды орынға айналады. Ричард Лики және басқалар жүргізген қазба жұмыстары нәтижесінде 1,5 миллион жылдық пілдің толық қаңқасы (1967), маймылдың жаңа түрі (1969) және 1-2 миллион жыл бұрынғы гоминидтердің қаңқа қалдықтары табылды. 1974 жылы Мартин Пикфорд осы жерде *Orrorin tugenensis*-тің бірегей қазбаланған тіс молярын тапты, бұл оны 30 жылдан кейін осы жерге қайта оралуға ынталандырды. 1975 жылы ол онда табылған қазбаларды *Orrorin tugenensis* деп атады, яғни "Туген тауларының алғашқы адамы" деген мағынаны білдіреді. Бұл гоминид 6,2 миллион жыл бұрыннан 5,6 миллион жыл бұрынға дейін өмір сүрген. 2000 жылы Брижит Сенут пен Мартин Пикфорд мұнда 6 миллион жылдық гоминидтердің қаңқа қалдықтарын тапты; бұл түр *Orrorin tugenensis* деп аталды. Бұл Кениядағы ең көне гоминид, ал *Sahelanthropus tchadensis*-тен кейін әлемдегі екінші көне гоминид.

Туген тауларында мекендейтін адам

"Тюген-Хиллздің түпкі адамы" деп аталған және ең ежелгі гоминид қалдығы деп саналған орын, ұзақ мерзімдік қоршаған орта өзгерістері туралы маңызды мәліметтерге толы. Осы шөгінділер арқылы шамамен 14 миллион жыл бұрынғы Жердің қоршаған ортасын зерттеуге болады. Тюген-Хиллз ата-баба приматтарын түсіну және жалпы адам эволюциясын зерттеу үшін қажетті археологиялық қазбалар жүргізілетін маңызды орын болып табылады.

Эволюциялық мән

Миоцен кезеңіне жататын орта туралы айтқанда, Туген төбелерінде Шығыс Африка жарылысының тарихын тектоникалық тақталардың қозғалысы мен жанартаулық тау жыныстары арқылы көруге болады. Лукино шөгінділері тектоникалық тақталардың үздіксіз әрекеті және бекірелердің пайда болуы нәтижесінде қалыптасқан, себебі Оррорин осы бекірелерде табылды. Бұрын айтылғандай, Туген төбелерінде адамзаттың, маймылдардың және басқа да приматтардың ата-бабаларының, сондай-ақ хоминидтердің әртүрлі қазба қалдықтары сақталған. Атап айтқанда, Orrorin tugenensis осы археологиялық қазба алаңында табылды, бұл жаңалық адам мен шимпанзе және орангутанның тегі туралы түрлі пікірлерді қалыптастыруға ықпал етті. Сонымен қатар, "Туген төбелерінің алғашқы адамы" археологтарға, антропологтарға және ғалымдарға хоминидтер мен ежелгі маймылдар арасындағы эволюциялық өту және айырмашылықты анықтауға көмектесті.

Туген тауларындағы ежелгі әлем маймылдары

Аталған аймақта Ескі әлем маймылдары да табылып, қазылып, зерттелген. Кенияның ертедегі серкопитекоид маймылдары – 12,5 миллион жылдық тағы бір қазба қалдықтары, олар эволюцияны, сондай-ақ қазіргі маймылдар мен гоминидтердің тегін түсінуге көмектесті. Қазбалардың көп бөлігі жеткілікті түрде құжатталмаған болса да, Кениядағы Туген-Хиллз учаскесі плиоцен және плейстоцен дәуірлері бойынша талдауға болады; қазбалардың жазбасы, 12,5 миллион жылдан 7,4 миллион жылға дейінгі кезеңді қамтиды, онда Ескі әлем маймылдарына қатысты көп мәселе белгісіз. Серкопитекоидтарды зерттеу және табу Туген-Хиллз аймағын эволюциялық дәлелдердің маңызды орнына айналдырды, сондай-ақ орта және соңғы миоцен кезеңін де қамтыды – оның ортасы зерттеліп, басқа ата-бабалар дәуірлерімен салыстырылатын кезең. Туген-Хиллз адамның тегін толыққанды түсіну үшін маңызды ақпарат пен пікірталас алаңы болып табылады. Мартин Пикфорд сияқты палеоантропологтар Туген-Хиллзде табылған көптеген қазбалардың адамға, немесе маймылдар мен гоминидтерге тиесілілігін ерекше атап көрсетеді. Кениядағы Туген-Хиллз палеоантропологиялық зерттеулерді түсінудегі маңызды орын, сондай-ақ бұрын айтылғандай, адамнан қазіргі гоминидтерге дейінгі эволюциялық айырмашылықты зерттеуге мүмкіндік береді.