Кіріспе
Агнес Мигель (9 наурыз 1879 – 26 қазан 1964) – неміс жазушысы, журналисі және ақыны. Ол Шығыс Пруссия туралы өлеңдері мен әңгімелерімен, сондай-ақ нацистік партияға қолдау көрсеткенімен ең көп танылды.
Agnes Miegel (9 March 1879 – 26 October 1964) was a German author, journalist and poet. She is best known for her poems and short stories about East Prussia, but also for the support she gave to the Nazi Party.
Өмірбаян
Агнес Мигель 1879 жылдың 9 наурызында Кенигсбергте протестант отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы саудагер Густав Адольф Мигель мен Хелен Хофер болды. Мигель Кенигсбергтегі қыздар гимназиясында оқыды, содан кейін 1894-1896 жылдары Ваймардағы қонақ үйде тұрып, алғашқы өлеңдерін жазды. 1898 жылы ол Парижде үш ай болды. 1900 жылы Берлиндегі балалар ауруханасында медбике болып оқыды. 1902-1904 жылдары ол Англияның Бристоль қаласындағы қыздар пансионында мұғалімнің көмекшісі болып жұмыс істеді. 1904 жылы Берлинде мұғалімдер курсына қатысты, бірақ ауруына байланысты оқуын тоқтатуға мәжбүр болды. Сондай-ақ, ол Мюнхеннің жанындағы қыздарға арналған шаруашылық колледжіндегі курсты аяқтамады. 1906 жылы ол ауруға шалдыққан ата-анасын, әсіресе көзі көрмей қалған әкесін күту үшін Кенигсбергке оралды. 1913 жылы анасы қайтыс болды, 1917 жылы әкесі қайтыс болды. 1900 жылы оның алғашқы жариялымдары жазушы Борри фон Мюнхгаузеннің назарын аударды. Оның алғашқы өлеңдер жинағы оның қаржылық қолдауымен жарық көрді. Кейінгі жылдары да ол оның еңбегін талмай қолдады. Ол 1945 жылы Кенигсберг басылып алынғанға дейін өмір сүрді және өлеңдер, әңгімелер мен журналистік репортаждар жазды. Ол бірнеше сапарға шықты. Үшінші Рейх кезінде ол режимнің жақтаушысы екенін көрсетті. Ол 1933 жылы 88 неміс авторы Адольф Гитлерге адалдық серт берген мәлімдемеге қол қойды. Сол жылы ол нацистік партияның әйелдер бөлімі NS Frauenschaft-ке қосылды. 1940 жылы ол нацистік партияға мүше болды. 1944 жылдың тамызында, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде, Адольф Гитлер оны соғыс міндеттемелерінен босатылған ең маңызды неміс суретшілерінің тізімінде "ұлттың ерекше мүлігі" деп атады. 1945 жылдың ақпанында ол жақындап келе жатқан Қызыл Армиядан кемемен қашып, Данияға жетті. Дания азат болғаннан кейін, 1945 жылдың 5 мамырында ол 1946 жылдың қарашасына дейін Оксбөл босқындар лагерінде болды. 1946 жылы ол Германияға оралды, онда 1949 жылға дейін жариялануға тыйым салынды. Сол жылы денацификациялау комитеті қарсылық білдірмеді деген шешім шығарды. Алғашында ол Апельернде бұрынғы меценаты Борри фон Мюнхгаузеннің 1945 жылы өзіне-өзі қол жұмсаған туыстарымен бірге тұрды. 1948 жылы босқын ретінде Бад-Ненндорф қаласына үй берілді, ол өмірінің соңына дейін сол жерде жазды. Агнес Мигель енді негізінен Шығыс Пруссия, оның жастық шағы туралы өлеңдер мен әңгімелер жазды. Ол соғыстан бұрын Чехословакия мен Польшада, ал соғыстан кейін Польша мен Кеңес Одағына қосылған Германияның бөліктерінде тұрған, нацистік Германия жеңілгеннен кейін кетуге мәжбүр болған неміс тілді халықтардың дауысы деп есептелді. Мигель өзінің жанкүйерлерінен Mutter Ostpreußen ("Шығыс Пруссия анасы") деген құрметті атақ алды. Ол 1964 жылдың 26 қазанында Бад-Сальзуфлендегі ауруханада қайтыс болды.
Әдеби мансап
Мигельдің алғашқы өлеңдер жинағы 1901 жылы жарық көрді және «Gedichte» деп аталды. 1945 жылға қарай ол 33 өлең, әңгіме және пьеса жинағын жариялады. Ол сондай-ақ газеттерде (әсіресе «Ostpreußische Zeitung») және журналдарда тұрақты түрде жазды. Мансабының басында ол негізінен адамның өмір жолы, табиғат, ауылдық өмір, Құдаймен қарым-қатынас және өткен шақ (әсіресе неміс тарихы) сияқты жалпы тақырыптар туралы жазды. Бұл өлеңдер мен әңгімелердің бір бөлігі Шығыс Пруссияда өтті, және олар оның ең танымал туындыларына айналды. Оның ертедегі ең танымал өлеңдерінің бірі – «Die Frauen von Nidden» («Нидден әйелдері», 1907), онда Нидден ауылы (қазіргі Литвадағы Нида) оба эпидемиясының құрбаны болды. Індеттен аман қалған жеті әйел ауылдың жанындағы құмды төбелерге тірідей көмілуге рұқсат етті. Үшінші Рейх кезінде оның туындыларында ұлттық-социалистік тақырыптар пайда болды: Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германиядан бөлінген Мемель және Данциг қалаларының «ауыр жағдайы» туралы шағымдар; соғыстың мақтауы; неміс балаларын дүниеге әкелген аналарды мақтау. Бірақ 1920 жылғы «Über der Weichsel drüben» («Висланың арғы жағында») өлеңінде (кейін «Ostland» басылымында) ол Шығыс Пруссияны басып алуға ниеттенген поляктардан қорқыныш сезімін тудырды. Ол Адольф Гитлерге екі өлең арнады. Олардың біріншісі, «Dem Führer», 1936 жылы жарық көрді және Мигельдің өмірі мен туындыларын зерттеген «Werden und Werk» (1938) кітабында келтірілді. Екінші өлең, «An den Führer», Таубердің сөзімен айтқанда, Гитлерді «гистериялық мақтау», ол «Ostland» журналында алғысөз ретінде жарияланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германиядағы Кеңес оккупациялық аймағында «Werden und Werk» және «Ostland» кітаптарына тыйым салынды. Оның туындыларында антисемитизм болмағанын айтуға болады, бірақ нацистердің «қан мен топырақ» идеологиясынан толыққанды азат емес еді. 1949 жылы баспаға тыйым салынғаннан кейін ол негізінен Шығыс Пруссияны есте сақтағандай жазды. Соғыстан кейінгі алғашқы өлеңдер жинағының атауы сөйлейді: «Du aber bleibst in mir» («Бірақ сен менің ішімде қаласың»). Оның ең танымал әңгімелері мен өлеңдері – жойылған және енді мәңгілікке қол жеткізбейтін атамекені туралы рефлексиялар. Бұл оның ең танымал өлеңі «Es war ein Land» («Бұл ел еді», 1949) үшін де дұрыс. Блэкборн бұл «қоныс аудару ұйымдары қалыптастырған идеалданған бейне» екенін көрсетеді, «барлығы қызыл әскер батысқа қарай жылжығанша мал төлдік аймақ болғандай, немістердің жаппай қашуы аспаннан түскендей». Ол Шығыс Пруссияны басып алған орыстар мен поляктарға кек қайтаруға тырыспады. 1951 жылғы өлеңінде ол оқырмандарынан «нәсілшілдіктен басқа ештеңені жек көруді» өтінді. Ол нацистік кезеңдегі әрекеттері үшін жауап беруден бас тартты. Ол айта алатыны: «Мен мұны тек Құдайыммен және басқа ешкіммен шешемін». 1945 жылдан кейін Германияда жарық көрген туындыларында 1933-1945 жылдар аралығындағы жұмыстары көбінесе жоқ болып, саяси бейтарап автор туралы мифті таратуда. Мигельдің өлеңдері әдетте әртүрлі ұзындықтағы жолдардан тұрады, кейбіреулері ұйқаспен, ал кейбіреулері ұйқассыз. Марсель Райх-Раницки оның үш өлеңін («Die Schwester», «Die Nibelungen» және «Die Frauen von Nidden») өзінің үлгілі неміс әдебиеті антологиясына («Kanon lesenswerter deutschsprachiger Werke», «Германоязычный шедеврлер жинағы», 2005, «Өлеңдер» бөлімі) енгізді.
Беделі
Өмірінде Агнес Мигель бірнеше құрмет белгілерін алды. 1916 жылы ол лирикасы үшін Клейст сыйлығын алды, ал 1924 жылы Кенигсберг университетінің құрметті докторлық дәрежесін иеленді. Нацистік кезеңде ол құрмет белгілерімен толы болды. 1933 жылы ол Берлиндегі Сурет академиясының (Akademie der Künste) жазушылар бөліміне Ханс Йост сияқты көрнекті нацистермен бірге қабылданды. Олар нацистік режимге адал болмағандықтан, Альфред Дёблин мен Томас Манн сияқты бірқатар мүшелердің орнын толтырды. 1935 жылы ол Allgemeiner Deutscher Sprachverein ұйымының «құрмет сақинасын» және 1936 жылы Иоганн Готфрид фон Хердер сыйлығын (Хердер сыйлығының алға құрлысы) алды. 1939 жылы ол Кенигсбергтің құрметті азаматы атанды, сондай-ақ сол жылы Гитлер жастарының (Hitlerjugend) Алтын орденімен марапатталды. 1940 жылы Франкфурт қаласының Гёте сыйлығына ие болды. 1944 жылы Адольф Гитлер мен Йозеф Геббельс Үшінші рейхтің ең маңызды суретшілерінің «Gottbegnadeten Liste» тізімін жасады. Гитлердің өзі құраған «ойы алмастырылмайтын суретшілердің арнайы тізімі» (Sonderliste der Unersetzlichen Künstler) деп аталатын бөлек тізімде нацистік басшылардың пікірінше, Үшінші рейхтің ең ұлы суретшілері деп саналған 25 адамның есімі болды. Агнес Мигель (Герхарт Хауптман және Ханс Йостпен бірге) алты ең ұлы неміс жазушысының бірі ретінде танылды. Арнайы тізімдегі суретшілер соғысқа қатысу міндеттемелерінен босатылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол, басқалармен қатар, Westfälischer Kulturpreis (1952), Баварияның Көркемөнер академиясының (Bayerische Akademie der Schönen Künste) Үлкен әдебиет сыйлығын (1959) және Westpreußen аймақтық қауымдастығының (Landsmannschaft Westpreußen) Мәдениет сыйлығын (1962) алды. 1954 жылы ол тұратын жері Бад-Ненндорфтың құрметті азаматы болды. Ол қайтыс болғаннан кейін Бад-Ненндорфтағы үйі Агнес Мигель үйі деп аталып, қазірде оның өмірі мен шығармашылығына арналған мұражай болып табылады және Агнес Мигель алаңында (Agnes Miegel Platz) орналасқан. Германияның бірнеше қалаларында көшелер Агнес Мигель көшесі деп аталды. Бірнеше мектеп Агнес Мигель мектебі деп аталды. 1979 жылы Deutsche Bundespost оның 100 жылдық мерейтойына арналған пошта маркасын шығарды. Вунсторф қаласында Агнес Мигельге арналған ескерткіш орнатылған, ал 2015 жылы Бад-Ненндорфтағы ескерткіш алынып тасталды. Зальцбургқа жақын Фильцмооста Мигельдің анасының туған туыстары Хоферлерге арналған тақта орнатылған. 1992 жылдың 26 қазанында оның бұрынғы тұрған үйіне (қазіргі Калининград) неміс және орыс тілдерінде мәтіндері жазылған тақта орнатылды. Мигельдің беделі 1990 жылдары оның Гитлерге арнаған өлеңдері қайта жарияланғаннан кейін зор зардап шекті. Оның нацистік кезеңдегі өмірі туралы көптеген пікірталас туды. Нәтижесінде, оның есімімен аталған барлық мектептер мен көптеген көшелер қайта аталды. Мысалы, Виллихтегі Агнес Мигель мектебі 2008 жылы Астрид Линдгрен мектебі деп, ал Штейнфурт ауданындағы Сент-Арнольдтағы Агнес Мигель көшесі 2010 жылы Анна Франк көшесі деп аталды. Бад-Ненндорфтағы Мигель ескерткішінің сақталуы немесе алынып тасталуы туралы ұзақ даудан кейін, ол 2015 жылдың ақпанында алынып тасталды.
Өлеңдер, әңгімелер, пьесалар
1901 ж.: Gedichte, Cotta, Штутгарт. 1907 ж.: Балладен және әндер, Eugen Diederichs, Йена. 1920 ж.: Gedichte und Spiele, Eugen Diederichs, Йена. 1925 ж.: Heimat: Lieder und Balladen, Eichblatt, Лейпциг. 1926 ж.: Alt Preußenнан әңгімелер, Eugen Diederichs, Йена. 1926 ж.: Die schöne Malone: Erzählungen, Eichblatt, Лейпциг. 1927 ж.: Spiele, Eugen Diederichs, Йена. 1928 ж.: «Цириакустың қайта тірілуі»: Erzählungen, Eichblatt, Лейпциг. 1930 ж.: Kinderland: Erzählungen, Eichblatt, Лейпциг. 1931 ж.: Dorothee: Erzählungen, Gräfe und Unzer, Кенигсберг, Пруссия. 1932 ж.: «Әке»: Erzählungen, Eckhart, Берлин. 1932 ж.: Herbstgesang: Gedichte, Eugen Diederichs, Йена. 1933 ж.: Weihnachtsspiel, Gräfe und Unzer, Кенигсберг, Пруссия. 1933 ж.: Ordenslandтағы шіркеулер: Gedichte, Gräfe und Unzer, Кенигсберг, Пруссия. 1934 ж.: Gang in die Dämmerung: Erzählungen, Eugen Diederichs, Йена. 1935 ж.: Das alte und das neue Königsberg, Gräfe und Unzer, Кенигсберг, Пруссия. 1935 ж.: Deutsche Balladen, Eugen Diederichs, Йена. 1936 ж.: «Аспанның астында»: Erzählungen, Eugen Diederichs, Йена. 1936 ж.: Kathrinchen kommt nach Hause: Erzählungen, Eichblatt, Лейпциг. 1936 ж.: Нораның тағдыры: Erzählungen, Gräfe und Unzer, Кенигсберг, Пруссия. 1937 ж.: «Бернштейн жүрек»: Erzählungen, Reclam, Лейпциг. 1937 ж.: Audhumla: Erzählungen, Gräfe und Unzer, Кенигсберг, Пруссия. 1937 ж.: Herden der Heimat: Hans Peters суреттерімен әңгімелер, Gräfe und Unzer, Кенигсберг, Пруссия. 1938 ж.: «Ең адал достардың төзімділігі мен қарапайымдылығы»: Versdichtung, Bücher der Rose, Langewiesche Brandt, Schäftlarn. 1938 ж.: Viktoria: Өлеңдер мен әңгімелер, Германия кітапханасының достары қоғамы, Эбенхаузен. 1939 ж.: Frühe Gedichte (1901 жылғы жинақтың қайта басылымы), Cotta, Штутгарт. 1939 ж.: Herbstgesang, Eugen Diederichs, Йена. 1939 ж.: Рудау шайқасы: Spiel, Gräfe und Unzer, Кенигсберг, Пруссия. 1939 ж.: Herbstabend: Erzählung, Айзенахта жеке жарияланды. 1940 ж.: Ostland: Gedichte, Eugen Diederichs, Йена. 1940 ж.: Im Ostwind: Erzählungen, Eugen Diederichs, Йена. 1940 ж.: Wunderliches Weben: Erzählungen, Gräfe und Unzer, Кенигсберг, Пруссия. 1940 ж.: Ordensdome, Gräfe und Unzer, Кенигсберг, Пруссия. 1944 ж.: Mein Bernsteinland und meine Stadt, Gräfe und Unzer, Кенигсберг, Пруссия. 1949 ж.: Du aber bleibst in mir: Gedichte, Seifert, Hameln. 1949 ж.: Die Blume der Götter: Erzählungen, Eugen Diederichs, Кёльн. 1951 ж.: Der Federball: Erzählungen, Eugen Diederichs, Кёльн. 1951 ж.: Die Meinen: Erzählungen, Eugen Diederichs, Кёльн. 1958 ж.: Truso: Erzählungen, Eugen Diederichs, Кёльн. 1959 ж.: Mein Weihnachtsbuch: Өлеңдер мен әңгімелер, Eugen Diederichs, Кёльн (1984 ж. жаңа, кеңейтілген басылымы жарық көрді). 1962 ж.: Heimkehr: Erzählungen, Eugen Diederichs, Кёльн.
Таңдамалы және жинақталған шығармалар
1927 ж.: «Жыйнақталған өлеңдер», Евгений Дидерих, Йена. 1952: «Таңдамал өлеңдер», Юген Дидерикс, Кёльн. 1952–1955: «Жиналған еңбектер», Юген Дидерикс, Кёльн (алты томдық). 1983: «Бұл бір ел еді: Шығыс Пруссиядан өлеңдер мен әңгімелер», Евгений Дидерих, Мюнхен (Раутенберг, Лир 2002 ж. қайта басылды). 1994: «Шығыс Пруссиялық әйелдің серуендері», Раутенберг, Лир (1923–1924 жылдардағы журналистикалық материалдар). 2000: «Мен өзімнің Отаныма қалай қараймын», Verlag S. Bublies, Schnellbach (1926–1932 жылдардағы журналистикалық материалдар). 2002: «Нидден әйелдері: Біздің «Шығыс Пруссия анамыздың» жиналған өлеңдері», Раутенберг, Лир. 2002: «Тіршілік салмағындағы янтарьдай жарқыраған: Жиналған балладалар», Раутенберг, Лир.
Агнес Мигель туралы кітаптар
Уолтер Хубач, Агнес Мигельдің поэзиялық туындыларындағы Шығыс Пруссия тарихы мен ландшафты, Агнес Мигель қоғамы, Минден, 1978. Харольд Дженсен, Агнес Мигель және бейнелеу өнері, Раутенберг, Лир, 1982. Марианна Копп, Агнес Мигель: Өмір және шығармалары, Husum Druck und Verlagsgesellschaft, Husum 2004. Агнес Мигель, Даму және Шығармалар, профессор доктор Карл Плензаттың үлесімен, Hermann Eichblatt Verlag, Лейпциг, 1938. (Бұл титулдық бетте көрсетілген. Шындығында бұл Плензаттың Мигельдің шығармалары туралы зерттеуі, ал сөзді Мигельдің өзі жазған және оның еңбектерінен көптеген цитаталар келтірілген.) Анни Пьоррек: Агнес Мигель. Өмірі мен поэзиясы. Eugen Diederichs, Мюнхен, 1967 (1990 жылы түзетілген басылымы жарық көрді). Альфред Подлех (редактор), Агнес Мигель библиографиясы, Агнес Мигель қоғамы, Минден, 1973. Аннелис Рауб, Шамалы дерлік қарындастардай: Агнес Мигель және Анетте фон Дросте-Хюльсхофф, Салыстырудың негіздері, Агнес Мигель қоғамы, Бад Ненндорф, 1991. Урсула Старбаттти, Агнес Мигельмен кездесулер, Агнес Мигель қоғамы, Бад Ненндорф, 1989.