Кіріспе

Глюкель Хамельндік (; сондай-ақ Глюкель, Глюкель, немесе Гликль Хамельндік деп те жазылады; Glikl bas Judah Leib ретінде де белгілі) (шамамен 1646 – 19 қыркүйек, 1724) – неміс-иудей әйел бизнесмені және күнделік жазушы. Оның туған тілі – батыс идиш тілінде отыз жыл бойы жазылған естеліктері бастапқыда балалары мен келер ұрпақтарына арналған әдептік нақылы болуы тиіс еді. Глюкельдің күнделіктері – әйел жазған заманауи дәуірге дейінгі идиш тіліндегі жалғыз естелік. Глюкель Хамельннің естеліктері XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басындағы неміс еврейлерінің өмірін жан-жақты бейнелейді және тарихшылар, филологтар, социологтар, әдебиет сыншылары мен тіл білімі мамандары үшін маңызды дереккөз болып табылады.

Атау беру ережесі

Глюкель орта ғасырларда танымал есім болған. "Глюкель" есімі "Глюк" сөзінің кішірген түрі, еврейше "Мазал" есімінің неміс тіліндегі аудармасы, "жақсы ырыс" деген мағынаны білдіреді. "Мазал" есімін тек сефард яһудилері қолданған, ал ашкеназ яһудилері неміс тіліндегі "Глюк" және "Глюк" немесе идиш тіліндегі "Глик" нұсқаларын пайдаланған. Естеліктердің алғашқы идиш тіліндегі басылымын шығарған редактор "Глюкель фон Хамельн" псевдо-аристократиялық түрін қолданған. Көптеген түрлі аталымдар болғанымен, оның өзі таңдаған есімі, сол заманғы яһудилердің есім қою дәстүріне сәйкес, "Гликл бас Йуда Лейб", яғни "Йуда Лейбтың қызы Гликл" болған болуы мүмкін.

Өмір мен өлім

Глюкель 1646 немесе 1647 жылы Гамбург қаласында бай отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Гамбургте зор құрметке ие болғандықтан, Германияға қайтуға рұқсат алған алғашқы неміс яхудиі болды. Глюкельдің әкесі барлық балаларының, қыздарының да, дінге берілгендігі мен білімін қадағалады. Он екі жасында Глюкель Хайим Хамельндықпен құдаланды, ол 1660 жылы он төрт жасында оған үйленді. Олар үйленген соң, ерлі-зайыптылар күйеуінің ата-анасының үйінде Хамельн қаласында тұрды. Үйленгеннен кейін бір жыл өткен соң, олар Глюкельдің ата-анасымен бірге Гамбургке көшіп келді, онда Хайим алтынмен сауда жасап, табысты кәсіпкер атанды. Кәсіби қызметінен бөлек, Глюкель өте белсенді әлеуметтік өмір салған, ол көбінесе көп саяхаттар жасауды талап еткен. Оның естеліктерінде Амстердам, Бамберг, Данциг, Ганновер, Хилдесхайм, Копенгаген, Франкфурт, Лейпциг, Берлин, Вена, Метц және Париж сияқты алуан түрлі қалаларға жасаған сапарлары туралы айтылады. Глюкель мен Хайимнің барлығы он төрт баласы болды, олардың он үшi ересекке дейін жетті: Зиппора (шамамен 1661 ж.), Натан (шамамен 1663 ж.), Мата (шамамен 1666 ж.), Мордехай (шамамен 1670 ж.), Ханна (шамамен 1672 ж.), Лоеб (шамамен 1673 ж.), Естер (шамамен 1677 ж.), Жозеф (шамамен 1677 ж.), Хендельхен (шамамен 1678 ж.), Самуил (шамамен 1680 ж.), Фрейдхен (шамамен 1684 ж.), Мұса (шамамен 1685 ж.) және Мириям (шамамен 1686 ж.). Глюкель көптеген балаларының Еуропаның ең беделді яхуди отбасыларына үйленгенімен мақтанған. Оның екінші күйеуі – Серф Леви, Мецтегі табысты банкир және парнас. Олар үйленгеннен кейін екі жыл өткен соң Леви қаржылық қиындыққа ұшырап, өзінің ғана емес, оның да байлығын жоғалтты. Леви 1712 жылы банкротқа ұшырап қайтыс болды, Глюкельді екінші рет жесір қалдырды.

Мемуарлардың тарихы

1691 жылы, сүйікті күйеуінің қайтыс болғанына екі жыл өткен соң, Глюкель қатты қайғысына жеңілу үшін естеліктерін жазуға кірісті. Ол кезде ол 46 жастағы жесір әйел болды, он екі баласы болған, олардың сегізі әлі үйленбеген. Глюкель отыз жылдық соғыс аяқталуға екі жыл қалғанда дүниеге келді. Ол көптеген маңызды тарихи оқиғаларды бастан өткерді және олар туралы жазды, соның ішінде Швеция патшасы Карл X Густавтың Данияға қарсы соғысы, 1648 жылғы Хмельницкий көтерілісі, Гамбургтің еврей халқының Алтонаға қуылғаны, франко-голланд соғысы және Испан мұрагерлігі үшін соғыс. Глюкельдің әңгімелері 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басында Солтүстік Германиядағы еврейлердің көбінесе қорқынышты және осал жағдайда өмір сүргенін көрсетеді. Глюкельдің күнделіктері – әдеттегі әйелдің өмірін сипаттаған сирек еңбек. Күнделіктер – идиш тілінде жазылған әйелдің жазған жалғыз ежелгі күннамасы. Глюкель балаларының қаржылық және жеке тағдырын неке арқылы басқару, іскерлік сапарлар мен сауда жасау және жалпы алғанда, өмірін үлкен отбасының игілігі үшін жұмсау туралы айтады. Глюкель өзінің және күйеуінің отбасылары туралы егжей-тегжейлі жазды, себебі балалары олардың тегін білсін деді. Ол осы еңбектерді болашақ ұрпақтарға сақтап қалу қажеттігін айтты, өйткені бір күні балаларының балалары немесе немерелері өздерінің отбасы тарихы туралы ештеңе білмей қалуынан қорқады. Бұл естеліктер бірнеше еврей әдеби дәстүрін біріктіреді: Цава'а, яғни этикалық өсиет; Техине, яғни әйелдер дұғалары; Сефер мусар, яғни моральдық нұсқаулар кітабы; Майсе бух, яғни идиш әңгімелер кітабы; және "Отбасылық шежіре".

Бірінші кітап

Глюкель кітабының алғашқы беттерінде оның жазу себептері және бүкіл баяндамасының негізі болып табылатын сенімдері туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілген. Ол естеліктерін күйеуі Хайым Хамельннің шамамен отыз жылдық некеден кейін қайтыс болуынан кейін жаза бастағанын айтады. Ол балалары үшін нұсқаулық болатын моральдық кітап жазуды қаламайтынын нақты айтады; ол Тораның барлық қажетті нұсқауларды бергенін және осылайша оны мұқият оқу керек деп санайды. Ол сондай-ақ естеліктерін «жеті кішкентай кітап» сериясы ретінде аяқтауды жоспарлап отырғанын айтады. Бірінші кітап Глюкель өмірінің көп бөлігін қамтиды. Ол бұл кітабында өзінің балалық шағы туралы айтады. Екінші тарау оның тууымен басталса да, оның балалық шағы мен тәрбиесі туралы ештеңе айтылмаған, тек әкесі барлық балаларына, ұлдары мен қыздарына рухани және дүниелік білім бергенін атап өтеді. Ол анасының алтын мен күміс тоқумен айналысқанын айтады. Глюкель антисемитизмді және 1650 жыл шамасында еврейлерді Алтонаға қуудан оның қауымдастығының қатты зардап шеккенін еске алады. Глюкель отбасының қауымдағы маңыздылығын ата-анасының Гамбургке қайта қоныстануға рұқсат етілген алғашқы неміс яхудиі болғанын атап көрсетеді. Ол «швед қысы» деп аталатын кезеңді еске алады, сол кезде шведтер Дания патшасымен соғысқа шыққан, ол оның естелігінде ұлы адам және яхудилерге досы болған монарх. Глюкель әкесінің анасына үйленген кезде жесір болғанын айтады. Ол әпкесі Хенделенің Клевестің Реб Гумпелдің ұлымен құдалануы туралы еске алады, онда Хенделе 1800 рейхсталер сыйлық ретінде алды, бұл Гамбургте ешкімге берілмеген ең үлкен сыйлық болды. Глюкель бұл одақтың бүкіл Германиядағы ең маңыздысы болғанын және «барлық әлем оның тамашалығына және қалыңдықтың мөлшеріне таң қалғанын» еске алады. Глюкель мен Хайым Хамельнде үйленгеннен кейін, оның ата-анасымен бірге тұрып, ол «жат ортада, бізге жат адамдармен жалғыз қалды». Алайда, ол жаңа ортадан көңілі тоңған жоқ, өйткені оған қайын атасы, әсіресе қайын атасы Йозеф Хамельн жақсы қарады. Ол екінші кітаптың көп бөлігін Хайымның отбасы туралы мәліметтер беруге жұмсайды. Ол Хайымның үлкен інісі Моше туралы айтады, ол үйлену тойына бара жатқанда тоналанып, атып өлтірілді. Йозефтің екінші ұлы Авраам Талмудта білімді ғалым болған, ол өмірінде көптеген қиындықтарға тап болды, соның ішінде құпия араласусыз жүкті болу қиындықтары да болды. Хайымның Йента есімді әпкесі болған, ол Везердегі Минденнің бай Суссман Ганс ұлына үйленгеннен кейін үлкен жеке күйзеліске ұшырады. Отбасының төртінші баласы Самуил Польшада оқып, Лембергтің көрнекті раввині Шломоның қызына үйленді. Глюкель бесінші баласы Исаакты ешқашан көрмеді, ол Франкфурт-на-Майнда елу жасында қайтыс болды. Ол өзінің бизнесімен байланысты ештеңе істемегенін айтады. Глюкель күйеуі Лейпцигке сауда сапарында ауырып қалған кезде бизнес келісімшарты жасағанын айтады. Глюкель егер Хайым Лейпцигте қайтыс болса, оның денесін лайықты еврей жерлеуі үшін табу қиын болады және оның барлық мүлкі тәркіленеді деп білген. және поштаны қабылдау, сондай-ақ қызы Зиппораның таңғажайып ауруы мен керемет сауығуы, оны «Пайнхольцтің қарындасы» деп атады. Үшінші кітаптың барысында Глюкель тағы екі қызын, Мата мен Ханнаны дүниеге әкеледі. Өкінішке орай, үш жасында Матаның қолы мен аяғы ісініп, төрт аптадан кейін қайтыс болған сырлы және ауыр аурумен ауырады. Глюкель өзінің әлеуметтік және экономикалық жағдайы туралы көбірек мәлімет береді, ол «Асыл Сэм» деген қызметшісін «Салмақты Сэм» дегеннің орнына жұмысқа алғанын айтады. Глюкель неке рәсімінің барысында еврейлердің неке шарты (кетуба) жазылмағанын білгенде ұялғанын және қайғырғанын айтады. Зиппораның үйлену тойы - бұл естеліктерде ұзақ сипатталған көптеген алғашқысы. Глюкель ақсүйектердің қатысқанын және «Өлім биін» орындағанын айтады. Глюкель өзінің сүйікті қарындасы Хенделді жоғалтып, Эммерихта жерлейді. Ол Вангеругеден Гамбургке теңіз жолының қауіптілігін атап өтеді. Осы уақытқа қарай оның ұлы Натан он бес жасқа толып, отбасылық іске араласады. Глюкель мен Хайымның тағы бір қызы Эстер дүниеге келеді. Бәхеттің бір сәтінде Глюкельдің әкесі подаградан қайтыс болады, ал ол Шивада отырып, ұлы Лёбті дүниеге әкеледі. Глюкель әкесінің өсиетінің қалай бөлінгенін, оның анасына 1600 рейхсталер, ал балаларының әрқайсысына 1400 рейхсталер қалдырғанын баяндайды. Глюкельдің күйеуі мен қайын інісі ұлының үлесінен жартысын алуға құқылы болса да, олар ақшаны тек Глюкельдің анасы мен балаларына беруді талап етеді. Глюкель өзінің жесір қалған анасына күйеуінің ұлдары қалай жақсы қарағанын айтады. Глюкель анасының жесірлікке қалғандағы жасын атап өтеді, ол қырық төрт жаста болған және екінші рет тұрмысқа шықпағанын айтады. Глюкель сол кезде әйелдердің жазған өсиеттерінің бар екенін де айтады, оның естеліктері сол кездегі ерекшелік емес екенін көрсетеді. Ол Франция патшасы, Голландия және император арасындағы соғыс туралы өз ойларын білдіреді. Глюкельдің қайын атасы оның төртінші кітабын жаза бастағаннан үш жыл бұрын қайтыс болды, ол қызы Ханнаның қайтыс болғаннан бір күн бұрын кездескен әуесқұмарлық туралы айтады. Ол күйеуінің ата-анасының қайтыс болуына байланысты он екі айлық аза тұру дәстүрін (шнейм асар ходеш) баяндайды. Оның анасы екі жылдан кейін сексен екі жасында қайтыс болады және күйеуінің қасына жерленеді. Ол сондай-ақ ұлы Натан мен қызы Эстердің құдалануы туралы айтады, бірақ сонымен бірге нәсілдік белгісіз баланың сәби кезінде қайтыс болуын қайғырып еске алады. Ол әр екі жылда бір бала туғызғанын, бұл оның қызы Хенделемен басталғанын сипаттайды; екі ұл, Самуил мен Моше, және екі қыз, Фройхен мен Мириам одан кейін дүниеге келді. 1689 жылы. Ол сегіз үйленбеген баласымен қалғанын айтады және төрт үйленген балаларына да әлі көмек керек екенін айтады. Хайым бастапқыда жеке өмірін сақтау үшін дәрігерді шақырудан бас тартты, бірақ ақырында Авраам Лопесті, дәрігерді және «шашкер» шақырады. Глюкель күйеуіне демеу беру үшін денесін ұсынады, бірақ ол оны менструация кезінде «ластанғандықтан» және миквеге бармағандықтан бас тартады. Хайым 1689 жылдың 16 қаңтарында, яғни шаббат күні, «Есті, Израиль, Тәңір, біздің Құдайымыз, Тәңір біреу!» деп басталатын Шема Исраэль дұғасын оқып жатқанда қайтыс болады. Ол 20 000 рейхсталер қарызбен қайтыс болады, бірақ Глюкельдің бизнес шеберлігі бір жыл ішінде қарыздардың толығымен өтелгенін қамтамасыз етеді. Өмір біртіндеп қалыпқа келеді, Глюкель ресми түрде бизнес пен отбасының бақылауын өз қолына алады. Ол ұлы Лёбтің неке жоспарларымен және бизнес шешімдерімен күресіп жатқанын сипаттайды. Лёб Берлинде өз бизнесін бастағаннан кейін үлкен қарызға батқаннан кейін, ол қаланың қарғыс екенін сезіне бастайды. Оның қызы Хенделе Берлинде ауырып қайтыс болғаннан кейін, үйленгеніне жиырма жеті апта ғана өткен соң, бұл сезім күшейеді. Ол сенімді Талмуд мұғалімінің оның ұлы Йозефті он төрт жасында адасқа салуын еске алады. Глюкель Авраам Мец пен Аарон бен Мошеге жасалған кісі өлтірулерді еске алады, бұл Гамбургтегі яхудилер мен бейяхудилер арасындағы қарым-қатынастың күрделілігін көрсетеді.

Алтыншы кітап

Алтыншы кітап терең өкінішпен басталады. Глюкель екінші некесін өмірінде болғысы келмеген өзгеріс деп сипаттайды. Ол екінші некесін күнәлары үшін, әсіресе Хайымның өлімінен кейін Құдайға адалмағаны үшін келген жаза деп түсіндіреді. Балаларын қорғау үшін қайтадан үйлену ниетінің өзі жаман нәтижеге алып келуі мүмкін екенін көрсету үшін ол Арабия патшасы Йедедаяның оқиғасын айтады. Глюкель жаңа күйеуінің ақылды кәсіпкер екеніне және одан тек қана молшылық күтетініне көндірілгенімен, өте тартынғанын есіне алады. Ол жаңа өгей балаларымен және Леви отбасының қызметкерлерімен – екі ер адам қызметшісі, екі әйел қызметшісі және "сансыз қызметшілермен" болған қиындықтарды егжей-тегжейлі баяндайды. Глюкель қайғылы ұлы Лоебтің қазасын естігендегі күйзелісін Дәуіт патша мен ұлы Абсаломның оқиғасымен бөліседі. Глюкель Алтыншы кітапты отбасына деген алаланын және Құдайдан кешірім тілеуін білдіреді: "Ең Құдіретті Құдай бізді және Израильді одан әрі жамандықтан сақтасын, зор мейірімі мен кеңшілігімен біз, күнәкарларды, барлық қарыздарымыздан босатып, Киелі жерге қайтарсын, көздеріміз Сенің киелі үйіңнің қайта құрылуын және біздің мәртебеміздің қайта жаңғыруын көрсін!"

Жетіінші кітап

Глюкельдің айтуынша, соңғы кітапта "әлемдегідей қуаныш пен қайғы бар". Осы кітапта оның ұлы Самуил де, екінші күйеуі де дүние салады. Самуил Мецке көшіп келгеннен кейін екі жылдан аспай қайтыс болады және жүкті әйелді өзінен қалдырады. Глюкель тіпті бастапқы қалың малын да қайта ала алмады, себебі ол қайтыс болған кезде оның бизнесі толық құлдырап кеткен еді. Ол Якоб Марбургтің үйінде тұрудың қанағатсыздығын еске алады, ол Мец қаласының танылмаған тұрғыны болған және оған "ошақ та, мұржа да жоқ" бөлме берген. 1715 жылы ол қызы мен күйеуімен бірге тұруға көшеді және қарқынды түрленетін Метсте өмірді бастан кешіреді. Мемуарлар келесі жолдармен аяқталады: "Нисан айында, 5479 жыл [1719 жылдың наурыз-сәуір айлары], Мозель өзенінің жағасында бір әйел тізе бүгіп ыдыс жуып жатыр екен. Сағат он шамасында кенеттен күндей жарық шығып, әйел аспанға қарады. Аспан бір жарқын нұрға ұқсап ашылды, одан ұшқындар шашырады, сосын аспан перде жабылғандай жабылып, қайтадан қараңғылыққа тоңды. Құдай осыны бізге жақсылыққа айналдырсын!"

Аудармалар

Алғашқы қолжазба жоғалып кеткен, бірақ Глюкельдің ұлы Мозе жасаған көшірме сақталып қалды. Отбасылық көшірме 1896 жылы Дэвид Кауфман редакциялаған және баспаға шығарған "Зихройнс" (идиш тілінде "Соңғы естеліктер") атты алғашқы басылымды жасау үшін пайдаланылды. 1913 жылы Альфред Фейльхенфельдтің қысқартылған неміс тіліне аудармасы жарық көрді және оның үлкен танымалдылығына байланысты 1923 жылға қарай төртінші басылымына жетті. Көрме 2017 жылдан бері толыққанды жаңару үшін жабылды және 2020 жылдың 23 тамызында қайта ашылуы күтілуде. Жаңа дизайнда Глюкельдің бейнесі бола ма, жоқ па, әлі белгісіз. Оның естеліктері бірнеше рет бейімделді. Маргоа Уинстонның "Глюкель фон Хамельн: Оның өмірбаянының сахналық қойылымы" 1941 жылы жарық көрді. 2000-шы жылдардың басында Адриен Купер мен Фрэнк Лондонның Ұлы кіші жұмыстар театры труппасы естеліктерді сахнаға қойды. Қойылымда қуыршақтар мен еуропалық әңгіме айту дәстүрлері үйлестірілді және идиш және ағылшын тілдерінде орындалды. 2016 жылы Гамбургте Глюкель атымен бір көше аталды. Глюкель фон Хамельн Штрассе Альтона ауданында орналасқан, осы ауданға оның отбасы мен Гамбургтың барлық еврей халқы 1648 жылы жер аударылған. Оның әулеті жақсы құжатталғандықтан, оның көптеген ұрпақтарын анықтау мүмкін болды. Олардың арасында Берта Паппенхайм, Генрих Хайне және рабби Самсон Рафаэль Хирш сияқты белгілі тұлғалар бар.