Кіріспе

Тал Афар (تَلْعَفَر, Telafer) – Ирактың солтүстік-батысындағы Ниневия губернаторлығында, Мосулдан батысқа және Киркуктен солтүстік-батысқа қарай орналасқан қала. Оның жергілікті тұрғындарының барлығы түрікмендер. Ресми санақ деректері болмаса да, бұрын шамамен 200 мың адам тұрған қаланың 2007 жылға қарай халқы 80 мыңға дейін азайды. Тал Афар халқының шамамен 85 пайызы – суннит түрікмендер, ал 15 пайызы – шиит түрікмендер.

Тарихқа дейінгі дәуір

Тал-Афар қаласының оңтүстік-батысында Ярим-Тепе төбелері орналасқан, онда б.з.д. 7000-4500 жылдар аралығындағы Хасуна, Халаф және Убайд дәуірлерінің Халаф мәдениетіне жататын қалдықтар табылды.

Ассирия империясы

Б.з.д. 25 ғасырдың басынан б.з. 7 ғасырына дейін ол Ассирияның құрамдас бөлігі болды.

1920 жылғы ирактық көтеріліс

Осман империясы құлағаннан кейін Тал-Афар Ирак құрамына енді. 1920 жылы Тал-Афар сол кезде билік еткен британдықтарға қарсы жоспарланған көтеріліс үшін операциялық база ретінде қолданылды.

"Қара тайфун" операциясы

2004 жылдың 9 қыркүйегінде 3-ші бригада, 2-ші жаяу әскер дивизиясы (Стрикер бригадасының жауынгерлік тобы) және Ирак қауіпсіздік күштері Тал-Афарға қарсы ірі әскери операция бастады. Шайқас 2004 жылдың 12 қыркүйегіне дейін жалғасты, одан кейін Түркия үкіметі шайқаста шамамен 58 этникалық түрікмен азаматы қаза тапқанын мәлімдеп, әскери операцияны тоқтатуды талап етті. Осы кезде Тал-Афардың сыртында лагерь құрған азаматтарға үйлеріне қайтуға рұқсат берілді.

Құқықтарды қалпына келтіру операциясы

2005 жылдың қыркүйегінде «Құқықтарды қайта орнату» операциясы жүргізілді, онда Ирак қауіпсіздік күштерінің 3-ші дивизиясының шамамен 5000 әскері, АҚШ армиясының 3-ші бронетанкті кавалерия полкі мен 82-ші әуе десанттық дивизиясының 325-ші әуе десанттық жаяу әскер полкінің 3500 әскери қызметшісімен (Боб Вудворд өзінің «Соғыс ішінде» кітабында 5300 әскери қызметшіні атады) бірлесіп қалаға енді. Операция нәтижесінде 157 көтерілісші қаза тауып, 683 адам тұтқынға алынды. Ирак қауіпсіздік күштері 12 адам қаза тауып, 27 адам жараланды. Операция қазан айына дейін жалғасты және нәтижесінде 10 000 фунт салмақтағы жарылғыш заттар табылғаннан кейін жойылды. Әбу Мусаб әл-Зарқауи Тал-Афарда американдық әскер «улы газдарды» қолданды деп мәлімдеді, бұл жазбаны ислами сайттарда жариялады. АҚШ Тал-Афарда химиялық қару қолданбағанын, мұндай хабарлардың әл-Зарқауи тарапынан жасалған үгіт екенін, жалған және негізсіз екенін мәлімдеді. Операция «тазалау, ұстау, құрылыс салу» атты жаңа стратегияны сынап көрді, онда аймақтар көтерілісшілерден тазартылып, содан кейін басып алынып, жергілікті халықтың қолдауын алу үшін қайта құрылып, одан кейін Ирак қауіпсіздік күштеріне берілетін болды. 2006 жылдың наурыз айында АҚШ президенті Джордж Буш Тал-Афарды табысқа жеткен оқиға ретінде көрсетіп, «біз күресіп жатқан Ирактың бейнесін көруге болады» деді. Бұл операция Ирактағы алғашқы сәтті қарсы көтеріліс операцияларының бірі саналды. Операцияның командирі полковник Х. Р. Макмастер 2007 жылғы әскерлерді күшейтуді жоспарлау және іске асыру кезінде генерал Дэвид Петреусқа кеңесші болды. Алайда, бірнеше жылдық үзіліссіз зорлық-зомбылықтан кейін кейбір сарапшылар 2005 жылы білдірілген оң көзқарас шамадан тыс болғанын айтты.

Шабуылдан кейінгі зорлық-зомбылық

Тал-Афар шииттер мен сунниттер арасындағы діни қақтығыстар ошағы болды. Иракқа басып кірмес бұрын түркімендер арасында діни шиеленіс мәселесі туындамаған еді. Олардың ортақ мәдени негізі сүнни және шиит түркімендерін біріктірген. Тал-Афардағы саяси белсенділік сол кезге дейін Баас партиясының бағынысында болды. Саддамның баасшыларын алмастыратын күштің болмауы, мемлекеттік құрылымның күйреуі азық-түлік пен қауіпсіздік салаларын қамти отырып, барлық жағдайды шатастырды және шииттер басым Ирак үкіметіне деген сенімсіздікті күшейтті. Бұл наразылықтар суннит исламистер қалаға көшіп келгенде және шиит Ирак қауіпсіздік күштері полициядан сунниттерді шеттетуді бастағанда одан әрі ушықты. 2005 жылдың мамыр айында екі топ арасында қақтығыс болды. 2006 жылдың қазан айында Тал-Афардағы бомбалық шабуылда 14 адам қаза тапты, оның ішінде 10 азамат және 4 ирактық сарбаз болды. 2006 жылдың 24 қарашасында автосалон жанындағы тағы бір жарылыста кем дегенде 22 адам қаза тауып, 26 адам жарақат алды. 2007 жылдың 10 ақпанында өзін-өзі өлтіруші бомбалаушы Ирак әскерінің бекетін нысанаға алып, бір сарбазды өлтіріп, үш бейбіт тұрғынның арасында бес адамды жарақаттады. 2007 жылдың 22 ақпанында үйлерді тінткен кезде полиция қызметкері бір күдіктіні атып өлтіріп, тағы екеуін жарақаттады. Осы оқиғада бір полиция қызметкерінің қаза тапқаны хабарланды. 2007 жылдың 24 наурызында базардағы жанкешті шабуылда сегіз адам қаза тауып, он адам жарақат алды. 2007 жылдың 27 наурызында шииттер шоғырланған аймақтағы базарда жүк көлігі жарылып, алғашқы хабарламалар бойынша 83 адам қаза тауып, 183 адам жарақат алды. Бірақ Ирак Ішкі істер министрлігі кейіннен қаза болғандардың санын 152-ге жеткізіп, 347 адам жарақат алғанын мәлімдеді. Бұл соғыс басталғаннан бергі ең қорқынышты шабуыл болды. Жарылысқа ISI-мен байланысты террористік ұйым жауапкершілікті мойнына алды. Осыдан кейін шиит полиция қызметкерлері мен басқалары сунниттерге қарсы жауап шараларын жүргізіп, 47-ден 70-ке дейін адамды өлтірді. Атысқа қатысқан бірнеше шиит полиция қызметкері тұтқындалды. 2007 жылдың 14 сәуірінде мерген әйелді атып өлтірді. 2007 жылдың 21 мамырында Синджар мен Тал-Афар арасындағы басты жолда полиция патруліне жақын жерде жол жиегіндегі бомба жарылып, үш полиция қызметкері жарақат алды. 2007 жылдың 31 мамырында Синджар мен Тал-Афар арасындағы жолда полиция патрулін нысанаға алған бомба төрт полиция қызметкерін жарақаттады. Тал-Афардағы жол жиегіндегі бомба Ирак әскерінің бекетін нысанаға алып, бір офицерді өлтіріп, бір сарбазды жарақаттады. Тағы бір оқиғада адам ракеталық шабуылдан қаза тапты. 2007 жылдың 11 маусымында Катюша зымыранынан екі адам қаза тауып, бес адам жарақат алды. 2007 жылдың 19 маусымында қалада миномет шабуылынан әйел мен бала қаза тапты. 2007 жылдың 12 шілдесінде ирактық полиция қызметкерінің үйлену тойында жанкешті бомбалаушы жеті қонақты өлтірді. 2007 жылдың 15 шілдесінде жол жиегіндегі бомбадан екі азамат қаза тауып, үш адам жарақат алды. 2007 жылдың 6 тамызында ал-Губа ауылындағы бомбалық шабуылда 27 адам қаза тауып, 28 адам жарақат алды. 2007 жылдың 22 тамызында су құбырын төсеген жұмысшылардың жанында жол жиегіндегі бомба жарылып, екі адам қаза тауып, бес адам жарақат алды. 2007 жылдың 16 қыркүйегінде қала орталығында жол жиегіндегі бомбадан кем дегенде екі полиция қызметкері жарақат алды. 2007 жылдың 22 қыркүйегінде бомба жасау кезінде жарылыс болды, бір бүлікші қаза тауып, тағы біреуі жарақат алды. 2007 жылдың 24 қыркүйегінде Тал-Афар мен Мосул арасындағы ауылға жақын бекетке жасалған жанкешті жүк көлігінің шабуылында кем дегенде алты адам, оның ішінде екі полиция қызметкері мен бір сарбаз қаза тауып, 17 адам жарақат алды. 2007 жылдың 4 қазанында базардағы жанкешті шабуылда үш адам қаза тауып, 57 адам жарақат алды. 2007 жылдың 10 қазанында Катюша зымыраны бір үйге түсіп, бір отбасының бес мүшесі қаза тауып, тағы бес адам жарақат алды. 2007 жылдың 29 желтоқсанында полиция бес көтерілісшіні өлтіріп, тағы бесін тұтқындады. 2008 жылдың 3 қаңтарында АҚШ әскерлері полиция бастығының автоколоннасына жасалған жол жиегіндегі бомбалық шабуылға жауап қайтарып, екі азаматты, оның ішінде...

ИМИЛ-дің келуі

2010 жылдың 14 мамырында футбол стадионының кіреберісіндегі көлік құралында жасырылған жарылғыш заттарды жарған шабуылда он адам қаза тауып, 120 адам жарақаттанды. Осыған дейін Ирак Ислам мемлекеті шииттерді "қанға толы қараңғы күндер" күтетіні туралы ескерткен еді. Топтың "соғыс министрі" Абу Сулейман әл-Насер: "Қазір сіздер басынан өткізіп жатқан оқиғалар – тек тамшы жаңбыр ғана" деді. 2012 жылдың 7 наурызында үйлесімді автокөлік және қамығушы бомбалау шабуылында кем дегенде 12 адам қаза тапты. ИИМ 2014 жылдың 16 маусымында екі күндік шайқастан кейін Тал-Афар қаласын басып алды.

Тал-Афар шайқасы (2017)

2017 жылдың 20 тамызында Ирак армиясы Тал-Афар қаласын жиһадшы күштерден қайтару үшін жаңа операция басталғанын жариялады. Сол күні Тал-Афардың төрт ауданы (Абра-әл-Наджар, Абра-Ханш, Абра-әл-Кабира және Абра-әл-Сагир) қайта басып алынды. Қала 2017 жылдың 27 тамызында ирактық күштердің толық бақылауына көшті. Тал-Афар ауданындағы ИСИД бақылауындағы қалған аймақтар 2017 жылдың 31 тамызында толығымен тазартылды.

ИМ-нің салдары

Тал-Афардың көптеген түрікмендері ИДИЛ аймақты басып алғаннан бері Ирактың оңтүстігіне қарайғы аймақтарға көшіп кетті. Сонымен қатар, көптегендері ИДИЛ-мен күресіп жатқан ирактық күштерге қосылды.

География

Тал-Афар Мосулдан батысқа қарай шамамен 50 км, ал Ирак-Сирия шекарасынан шығысқа қарай 60 км қашықтықта, 36°23′ солтүстік ендік, 42°27′ шығыс бойлық координаттарында орналасқан. Карта деректеріне сәйкес, оның жалпы ауданы 15 км² құрайды. Тал-Афар оңтүстік-шығыста Жабал-Замбар және солтүстік-батыста Жабал-Сасан антиклиндері арасындағы кеңістікте жатыр. Қала Аедея тауларының оңтүстік беткейіндегі ашық шөлді жазықта орналасқан. Қала төңірегіндегі жердің көп бөлігі тегіс шөлдік ландшафттан тұрады. Ниневия облысын кесіп өтетін және Мосул маңында Ирактың негізгі солтүстік-оңтүстік бағытындағы тас жолымен қиылысатын маңызды шығыс-батыс тас жолы қаладан өтеді. Тал-Афар қаласы он сегіз ауданға немесе шағын аудандарға бөлінген: Саад, Кадисия, Тодд А О, Сара, Мохалемин, Мадломин, Уруба, Вахада, Нида, А'алот, Хасан Кой, Мотана, Хадра, Джазира, Талиха, Кифа, Малейн және Кала (Кале). Қаланың тайпалық құрылымына байланысты әрбір аудан өзінің ерекшелігін сақтайды. Әдетте, бірнеше ондаған туысқандар жақын жерде тұрып, жергілікті шейхпен байланыс жасайды, ол аудан тұрғындарының мүддесін қорғайды және жергілікті билікпен байланыс ретінде әрекет етеді. Қала құрылысы тығыз салынған ғимараттардан тұрады, олар бір-біріне соншалықты жақын орналасқан, ортақ жүк көтергіш қабырғалар мен тіректерді пайдаланады. Қала көшелері әрбір ауданды басқа ғимараттар тобынан бөліп, физикалық жағынан анықтайды, себебі олар қаланы ретсіз жолмен кесіп өтеді. 2000 жылдардың екінші жартысында АҚШ армиясы мен жергілікті билік Ирак полициясының құзыретін анықтау және нақты мекенжайларды белгілеу үшін үйлерге адрестер беру жүйесін енгізді.

Экономика

2007 жылдың қаңтарында қаладағы ең ірі жұмыс беруші Ирак Ішкі істер министрлігі болды, ол шамамен 2250 полицейді жұмысқа алған. Екінші ірі жұмыс беруші – АҚШ үкіметі. 101-ші әуе десанттық бригаданың 3-ші бөлімі 2003–2004 жылдары Тал-Афар әуе базасында дислокацияланған, ал оның 1-ші батальоны қаланың өзінде орналасқан.

Көрнекті орындар

Тал-Афар цитаделі – қала орталығында орналасқан, қираған Осман қамалы. Жергілікті тарих бойынша, британдық әкімшілер алғашқы қамалдың құрылысын күшейткен. 2003 жылы Иракқа басып кірген кезде қамал одан әрі нығайтылып, қала әкімдігінің, муниципалдық мекемелердің және полиция бас штабының кеңселеріне жайғастырылды. Қаланың және оны қоршаған ауданы Қала немесе "Қала" деп аталады. 2014 жылдың желтоқсан айында Ирак және Левант Ислам мемлекеті цитадельдің үлкен бөліктерін жарылтып тастады.

Саясат және үкімет

Тал-Афардың жергілікті өкіметі қалалық кеңес, жергілікті шейхтер мен әкімнен тұрады. Әкім шейхтер кеңесі тарапынан тағайындалады және провинциялық өңірлік әкімшілік бекітеді. Әкім міндетті түрде қаланың түпкілікті тұрғыны немесе ирактық түркімен болуы керек емес. 2005 жылдан 2008 жылға дейін қала әкімі Нажим Абдулла Абд әл-Жабури болды, ол Қаярадан шыққан суннит араб еді. Тал-Афардың ирактық түркімендерінің демографиялық құрамы және оның географиялық орналасуы оны ирак федерализмі мәселесінде маңызды қалаға айналдырды. 1970 жылдары Саддам Хусейн бастаған "арабтандыру" бағдарламасының нәтижесінде, Баас үкіметін қолдаған көптеген суннит арабтар Тал-Афар аймағына көшірілді. Географиялық жағынан алғанда, қала орналасқан аймақ – солтүстіктегі күрд аймақтары мен оңтүстіктегі араб аймақтарын бөліп тұратын шекаралық аймақ.