Кіріспе

Австралияға тән ақ және қара әнші құс.

1837 жылы Джон Гулд сипаттаған, қара және ақ түсті, ұзын, иілген мүсікке ие құс. Басы мен тамағы қара, бұл ерекше көзге түсетін қапшық құрайды; денесінің жоғарғы бөлігі, құйрығының және қанаттарының көп бөлігі де қара. Мойны, ішкі жағы және қанаттарының сыртқы қауырсындары ақ. Жасы кішкентай және жас құстар көбінесе қоңыр және ақ түсті болады. Олар өскен сайын қоңыр қауырсындарын қара қауырсындармен алмастырады. Бұл түрдің екі танылған кіші түрі бар. Таралу аймағында қарақұс көшпес болып саналады. Орманды және қалалық жерлерде кең таралған, ол етқоректі, жәндіктер мен құстарды қоса алғанда, ұсақ омыртқалы жануарларды жейді. Оңай үйретіліп, қызығушылық танытатын құс, қарақұс адамдардан тамақ қабылдауы мүмкін. Ағаштарға ұя салады, талдардан тостаған тәрізді құрылым жасап, екі-бес жұмыртқа салады. Бұл құстар бірлесіп көбейеді, жұптасқан құстарға көмекші құстар көмектеседі. Топ аумақтық болып, ұялау орынын басқыншылардан қорғайды. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оның кең таралған ареалы мен тұрақты санына байланысты оны қорғауға алынбаған түр деп бағалаған.

Таксономия

Балапанды қосқалпындатушыны алғаш рет 1837 жылы орнитолог Джон Гулд Vanga nigrogularis деп сипаттады. Типтік үлгісі Сидней маңынан алынған. Түрдің атауы латын тіліндегі niger (қара) және gula (тамақ) сөздерінен құралған. Гулд 1848 жылы Солтүстік Австралиядан Cracticus picatus-ты сипаттап, оны «Cracticus nigrogularis-ке ұқсас, бірақ одан ерекше, кішкентай өкілі» деп атады. Picatus сөзі латын тілінде «дегдімен боялған» деген мағынаны білдіреді, сондықтан «қара дақтар». Бұл түр C. nigrogularis-тің кіші түрі ретінде қайта жіктелді. Қазір екеуі де атаулы кіші түрден ажырамас болып саналады. 1912 жылы Матьюс Kalgoorlie-ден алынған kalgoorli кіші түрін атаулы кіші түрге қарағанда ұзын тұмсыққа ие болғандықтан сипаттады.

Қазіргі таңда екі кіші түр танылған. Атаулы кіші түр nigrogularis Шығыс Австралияның барлық аймақтарында кездеседі.

Балапанды қосқалпындатушы Cracticus туысының алты (немесе жеті) түрінің бірі болып табылады, бұл құстар халық арасында «қасапшы құстар» деп белгілі. Туыс ішінде ол Tagula қасапшы құсымен (C. louisiadensis) және капюшонды қасапшы құсымен (C. cassicus) ең жақын туыс. Үшеуі де туыстың ішінде монофилетикалық топты құрайды және шамамен бес миллион жыл бұрын сұр қасапшы құсының ата-бабаларынан бөлініп шыққан. Қасапшы құстар, Австралиялық сұңқар (Gymnorhina tibicen) және құсқұйрықтар (Strepera spp.) 1914 жылы Джон Альберт Лич олардың бұлшық еттерін зерттегеннен кейін Cracticidae тұқымдастығына жатқызылды. Американдық орнитологтар Чарльз Сибли мен Джон Ахликвист 1985 жылы орманды құстар мен қасапшы құстар арасындағы тығыз байланысты анықтады және оларды 1994 жылы Artamidae тұқымдастығына айналған Cracticini кладына біріктірді. «Pied butcherbird» атауы Халықаралық орнитологиялық комитет (IOC) тарапынан ресми атау ретінде бекітілді. Қара тамақты қасапшы құсы – бұл тағы бір қолданылатын атау, сондай-ақ Break o'day boy және organbird атаулары да бар. Лич оны қара тамақты қарға-торғай деп те атады, Гулд nigrogularis кіші түрін, ал picatus кіші түрін pied crow shrike деп атады. «Jackeroo» – Орталық Австралиядағы Мусгрейв тауларынан шыққан халықтық атау. Гулд Дарвиннің жергілікті халқы қолданатын атау ретінде Ka ra a ra деп жазды. Оңтүстік-шығыс Австралиядағы Гамилярай тілінің Ювалиаай диалектісінде бұл buubuurrbu деп аталады. Орталық Австралияда тіркелген атаулардың ішінде жоғарғы Аренте тіліндегі alpirtaka және urbura бар.

Сипаттама

Басқа шағатайшылар сияқты, аққарға шағатайшы денесі мығым, аяқтары қысқа, басы салыстырмалы түрде үлкен. Оның ұзындығы шамамен , қанаттарының ені және салмағы шамамен болады. Қанаттары жақсы дамыған, қанаттарын бүккенде құйрығының жартысына дейін жетеді. Оның қауырсыны көбінесе қара және ақ түсті, екі жыныс арасында айырмашылық өте аз. Басы, мойны және тамағы қара, сондықтан ол қара бас киім сияқты көрінеді, ал оның айналасында 3,2 см (1,2 дюйм) ені бар ақ мойындық бар. Қара бас киім жарық жағдайында сәл жылтылдайды, жасы ұлғайған сайын азаяды, ал ересектегі аналығында сәл күңгірт және қоңыр түсті болады. Аналығының мойындықтары шамамен тар және ақ емес, сұрғылт ақ түсті. Төменгі қабақтың астынан 1,5 см (0,5 дюйм) дейін жететін бірнеше қатаң қара қылшықтар өседі. Жоғарғы қаптал және алдыңғы қанат жапырақтарының бірнешеуі ақ, қара төменгі қапталмен және қалған қанат жапырақтарымен күрт контраст жасасады. Арқасы ақшыл сұр, ал құйрығының үстіңгі жағы ақ. Құйрығы ұзын, ұшы дөңгелек немесе үшбұрышты. Оның он екі құйрық қауырсыны бар, олардың барлығы қара түсті. Құйрықтың ұшы және сыртқы қанат қауырсындары ақ. Астыңғы бөлігі ақ. Көздері қоңыр, аяқтары сұр, мұнығы ашық көкшіл сұр, ұшы қара, және айқын ілмегі бар. Әннің үлгілері континент бойынша әртүрлі, және тұтас популяциясы бір әнді орындамайды. Қарапайым шақырулар мен күрделі әндердің арасында анық шекара жоқ: дуэттер және тіпті үлкен хорлар жиі кездеседі. Бұл түр жаңа және күрделі әуендерді жасауда кеңінен импровизация жасайды. Оның бір дауысы Бетховеннің Бесінші симфониясының алғашқы тақтарымен салыстырылған.

Өсіру

Көбінесе таралған жерлерінде, ақ-қара қасақшы құсы қыстан жазға дейін көбейеді; жұмыртқалары шілдеден желтоқсанға дейін, бірақ көбінесе қыркүйектен қарашаға дейін салынады, ал жас құстар тамыздан ақпанға дейін ұяда болуы мүмкін. Дегенмен, осы мерзімнен тыс көбейгені туралы хабарлар да бар. Ұясы құрғақ бұтақтардан жасалады, ал ішкі бөлігі кепкен шөп, қара ролли-поли (Sclerolaena muricata), қабық және жапырақтардан тостаған тәрізді болып құралады. Ол көбінесе жапырақ арасында көзге түспейтін ағаш саласында орналасады. Ұяда екі-бес (көбінесе үш немесе төрт) қоңыр дақтармен өрнектелген, әртүрлі сұрғылт немесе қоңыр жасыл түстердегі жұмыртқа болады. Квинсленд штатындағы Джандоуада сияқты жерлерде үлкен саны тіркелді, онда екі жұп жұмыртқа салған және инкубация міндетін бөліскен. Нигрогуларис түршесінің жұмыртқалары шамамен 33 мм ұзындығында және 24 мм енінде, ал пикатус түршесінің жұмыртқалары шамамен 31 мм ұзындығында және 22 мм енінде болады. Инкубация 19-21 күнге созылады, жұмыртқалар 48 сағат аралығымен салынып, сондай аралықта жарылады. Барлық торғайлар сияқты, балапандар да жұмыртқадан жалаңаш немесе сирек түктерімен және соқыр күйінде туады. Олар ұяда 25-33 күн болады, бірақ мазалаған жағдайда ертерек ұядан шығуы мүмкін. Оларды ата-аналары және көмекші құстар тамақтандырады. Паразиттердің ішінде аққұба (Cacomantis pallidus) және каналды тұмсықты аққұба (Scythrops novaehollandiae) тіркелген.

Тамақтандыру

Қасқыр итқойлары – етқоректі құстар, олар қоңыздар, масалар, құмырсқалар, көбелек құрттары, тарақандар және мойынжеңдер, құрттар сияқты жәндіктермен қоректенеді. Олар бақалар, кесірткелер, егешқұмдар және күміс көз (Zosterops lateralis), үй құсы (Passer domesticus), қос жолақты қарға (Taeniopygia bichenovii), шалқа құс (Rhipidura leucophrys) және сұр үйрек (Anas gracilis) сияқты кішкентай құстардай омыртқалы жануарларды аулайды. Шаруалар оны жемқорлар мен кеміргіштер сияқты зиянкестерді аулайтындықтан жақсы көреді. Кейбір құстар үйлер мен демалыс орындарының маңында қалдықтар іздеп, адамдардан қолмен немесе ауаға лақтырылған тамақпен қоректенуге үйренеді. Қасқыр итқойлары сондай-ақ құс жемісі (Ficus coronata), жалбыз (Exocarpos cupressiformis), африкалық бөккен (Lycium ferocissimum) және жүзім (Vitis vinifera) сияқты жемістерді, сондай-ақ Дарвин жүнды бұтасының (Eucalyptus miniata) нектарын жейді. Қасқыр итқойлары көбінесе жем іздегенде қоршау бағанасына, түпкірге немесе тармаққа қонады. Олар әдетте жердегі құрбандарын шабады және сонда жейді. Кейде аң ауатын жерде секіріп немесе жүгіріп, ұшатын жәндіктерді ұстап алады. Олар көбінесе жалғыз немесе кейде жұп болып азықтанады. Қасқыр итқойлары Австралиялық сұңқармен бірлесіп аң ауысқандарын байқаған, сұңқардың қоздырған қарапайым қарғаларын немесе ұсақ құстарын ұстайды, немесе үлкен құс аң аулайтын бұталардан кішкентай құстарды қуып шығарады. Кейде ол таяққа немесе тікенді сымға қадап, немесе ойыққа тығып тамақ қалдықтарын сақтайды.

Мәдени маңызы

Бірнеше австралиялық және халықаралық композиторлар, оның ішінде Генри Тейт, Дэвид Ламсдейн (ол оны "композиция мен импровизацияның виртуозы" деп сипаттады), Дон Харпер, Оливье Мессиан, Элейн Баркин, Джон Роджерс, Рон Нагорка және Джон Уильямсон, ақ-қара қасақ құсының әндерінен шабыттанып, оларды музыкасына енгізді. Сиобхан Дэвистің "Құс әні" биіндегі негізгі соло ақ-қара қасақ құсының дауысымен сүйемелденді, ал осы дыбыс бидің көп бөлігіне, соның ішінде импровизациялық элементтеріне де шабыт берді. Композитор және зерттеуші Холлис Тейлор 12 жыл бойы ақ-қара қасақ құсының әнін зерттеді және елуден астам түнгі соло әндеріне негізделген "Абсолют құс" атты қос дискі шығарды. Тейлордың "Құс әні – музыка ма?" "Австралиялық әнші құспен аутбэк кездесулері" кітабында осы түрдің мекендейтін шалғай аймақтары бейнеленген. Арнем жеріндегі Аделаида өзенінде сөйленген, қазір жойылған Уаррей тілінде Cracticus nigrogularis лополопо деп аталды.