Қренді: Тарихы мен қазбалары бар мальталық ауыл

Кіріспе

Qrendi – Мальтаның оңтүстік аймағындағы ауыл. 2021 жылдың қазан айындағы мәліметтер бойынша, халқы 3148 адамды құрайды. Ол Мкабба, Журриек және Сиггиеви қалаларына жақын орналасқан. Ауыл шегінде Мнадждра және Хаджар Ким деп аталатын екі мәшһүр неолиттік ғибадатханасы бар. Бұл ауылда жыл сайын екі мереке тойланады. Лурдтағы Біздің Анамыздың мерекесі маусымның соңғы немесе шілде айының бірінші жексенбісінде аталып өтеді, ал 15 тамыз – Біздің Анамыздың Көкке көтерілуінің титулды мерекесі. Бұл мереке халық арасында Санта-Мария мерекесі деп белгілі. Ауылдың ескі бөлігіндегі көптеген ғимараттар бүгінге дейін сақталғанмен, Qrendi соңғы жылдары көп өзгерді. Ауылдан транзиттік көлікті алып өту үшін айналма жол салынды, жаңа қалашықтар бой көтерді және ескі вилланың қоршауларын алып тастау арқылы, шіркеудің алдында автобус аялдамасы бар ашық алаң құрылды.

Тарих

Квартерлік кезеңге жататын жануарлардың қазба қалдықтары Кренди маңынан табылды. Бұл қалдықтар Мағлақ жарылысы немесе Вид таль Мағлақтың үңгірлері мен жағалау шөгінділерінде кездесті. Үңгірлер 1858 жылы, аймақта Гранд-Харбордың доктарын салу үшін пайдаланылған қатты коралл тастарының қазба жұмыстары басталғанда табылған. 1861 жылы командир Томас Абель Бридж Спратт зерттеулер жүргізіп, Мағлақтағы Ħalq is-Siġar деп аталатын жерді қазып шықты. Ол бегемот сүйектері, кіші пілдердің, алып суырлардың, мысықтардың, сұрғындардың, жартарғанаттардың және түрлі құстардың қазба қалдықтарын, сондай-ақ көптеген бақақтардың қазбаларын анықтады. Аталған табылғандардың ішінде пілдердің толық қаңқалары мен теңіз құстарына тиесілі көптеген сүйектер де болды. Б.з.д. 3600 жыл шамасында, әлемдегі ең көне тұрғын құрылыстардың бірі саналатын Ħaġar Qim және Mnajdra храмдары қазіргі Крендидің шетінде салынды. Кренди аумағында қабірлер мен дольмендер сияқты басқа да көне орындар табылды. Кренди туралы алғашқы жазбалар 1417 жылғы әскер тізімінде кездеседі, сол кезде ол 26 шаңырақтың кішкентай ауылы болған. Госпитальдық тәртіп кезінде Крендиде немесе оның маңында бірнеше мұнаралар салынды, ал кейбір рыцарьлар аймақта жазғы үйлер салды. Кренди 1618 жылы тәуелсіз приходқа айналды. 19 ғасырда, Мальта британдық протекторат болған кезде, Крендиді Луогенте деп аталатын судья басқарды, және оның жеке пайдалануы үшін Крендиде бақ құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ауыл мен Сиггиеви арасында RAF Krendi деп аталатын шағын әуежай салынды. Әуежайда екі асфальттан жасалған ұшу-қону жолағы болды, ол 1943 жылы Сицилияға жасалған одақтас әскерлерінің шабуылы кезінде пайдаланылды. Соғыс аяқталғаннан кейін әуежай жабылып, ұшу-қону жолақтары жолдарға айналдырылды. Соғыс кезінде Кренди тұрғындарының бірнешесі қаза тапты, ал олардың құрметіне 1995 жылы ескерткіш ашылды. Qrendi жергілікті кеңесі 1993 жылғы жергілікті кеңестер туралы заңмен құрылды.

Fossilized remains of animals dating back to the Quaternary Period have been found in the environs of Qrendi. The remains were found in caves and coastal deposits within the Magħlaq Fault or Wied tal Magħlaq. The caves came to light in 1858, when the area began to be quarried for its hard coralline rock which was used to build the docks in the Grand Harbour. Studies were then taken up by Commander Thomas Abel Brimage Spratt in 1861, who excavated a site known as Ħalq is Siġar at Magħlaq and confirmed the presence of a variety of fossilised animal remains, including an abundance of hippopotami bones, evidence of dwarf elephants, giant dormice, weasels, owls, bats and birds, besides many other snail fossils. The discovery further yielded complete skeletons of elephants and a large number of bones pertaining to sea birds. In around 3600 BC, the temples of Ħaġar Qim and Mnajdra, which are among the oldest freestanding structures in the world, were built in what is now the outskirts of Qrendi. Other ancient sites such as tombs and dolmens have also been found in the limits of Qrendi. The first known documentation of Qrendi is in the militia list of 1417, when it was a small village of 26 households. During Hospitaller rule, various towers were built in or around Qrendi, while some knights built summer residences in the area. Qrendi became an independent parish in 1618. In the 19th century, while Malta was a British protectorate, Qrendi was ruled by a magistrate who was known as Luogotenente, and a garden was built in Qrendi for his personal use. During World War II, a small airstrip known as RAF Krendi was built roughly halfway between the village and Siġġiewi. The airstrip consisted of two tarmac runways, and it saw use during the Allied Invasion of Sicily in 1943. The airstrip closed with the end of the war, and the runways have been converted into roads. A number of Qrendin civilians were killed during the war, and a memorial in their honour was inaugurated in 1995. The Qrendi Local Council was established by the Local Councils Act of 1993.

әл-Мақлуба

Ил Маклуба – 1343 жылы кенеттен пайда болған үлкен шұңқыр немесе долина, ол жергілікті мифтер мен аңыздармен байланысты.

Вид Магхлак

Крендидегі белгілі аңғарлардың бірі – Вид Мағлақ. Ол ауылдан және Кренди ауданындағы тағы бір аңғар, яғни Вид із Зурриек-тен шамамен бірдей қашықтықта жатыр.

Вид-из-Журрик

Wied iż Żurrieq ауданы аймақтағы маңызды балықшылар кенті болып табылады. Осы жердің ортасы мен орналасуының арқасында ол ұзақ жылдар бойы туристер мен қонақтар үшін танымал орынға айналды. Wied iz Żurrieq шатқалы Wied Ħoxt ретінде басталады, оған Ħnejja немесе Blue Grotto-дан Ħaġar Qim ғибадатханаларына дейін созылатын панорамалық жол арқылы кіруге болады және Wied iż Żurrieq сағасына қарай теңізге төмен түседі. Шатқал төменгі коралды әктастардан уақыт өте келе ойылып, нәтижесінде тіршіліксіз, жартасты ландшафт пайда болды. Ħnejja немесе Blue Grotto-ға қарай жол жалғасқанда, Ġebla tiċċaqlaq (яғни қозғалатын тас) деп аталатын жартас пайда болды. Ол 15 метрден астам биіктіктегі және жартас бетіне берік орналасқан тас блогынан тұрады. Күшті дауылды ауа-райында бұл тас қозғалып, осы қозғалыстардан туындаған қатты дыбыстар шығарады делінеді. Жағалаудағы үңгірлер – Reflection Cave, Filfla Cave, Cats Cave, Rotunda Cave, Honey Moon Cave және Blue Window Cave – теңіз фаунасының су асты көрінісін ұсынады.

Жағалау сызығы

Wied iz Zurrieq балықшылар ауылының солтүстігінде, көк үңгірге дейін созылатын оңтүстік теңіздегідей, тағы да теңіз үңгірлері мен шатқалдарды кездестіруге болады. Нүфилд әл-Кәбир және Нүфид-из-Жығыр шығанақтары, Тал Гавижа, Рсейжен, Халк-ит-тафал, Рас-нигнуна, Мақлуба-л-бахар, Гар мантель және Рас-Хамрижа мүйістері – бұл Қрендінің туристерді қызықтыратын атақты орындары.

Хажар Қим

Адамдар Хаджар-Кимнің неолиттік ғибадатханаларының бар екенін көптеген ғасырлар бойы білген, кем дегенде он жетінші ғасырдан бері. Ғибадатханалар шамамен б.з.д. 3000 жылға жатады, бірақ олар бірден салынбаған, сондықтан олардың әртүрлі құрылыстары жүздеген жылдарға созылған. Ғибадатханалардың ерекшелігі – олардың жотаның басында орналасқандығы, ал көптеген басқа ғибадатханалар төбешіктің төменгі беткейінде салынған. Олардың үлкен өлшемдері мен салмағына қарамастан, тас жыныстарының реттелген түрде орналасуы кейбір адамдардың қиялын оятып, олардың бұл жерді алыптар салған деп түсінуіне әкелді. Басқалары аралдың Жаратылыс кітабының 2-тарауында сипатталған Ұлы су тасқынынан кейін келген алыптардың ұрпақтарымен мекенделгенін сенді. Олардың Мальтада Хаджар-Ким ғибадатханалары сияқты құрылыстар салғанына сенеді. Бұл үлкен тастардың жерден шығып тұруының сыры он тоғызыншы ғасырда, 1839 жылы J.G. Vance-тің, Корольдік инженерлердің өкілінің қазба жұмыстарын бақылауына байланысты басталды, бұл жұмысты губернатор сэр Генри Бувери тапсырған. Ол бұл қираған орын туралы пікірін былай білдірді: «Мен оны бұрын көрген немесе оқыған ешбір ескерткішпен салыстыра алмаймын: оны осы уақытқа дейін табылған кез келген жаңалықтан ерекше және өзгеше деп санаймын». Сол кезде бұл қираған орын туралы көптеген мәліметтер белгісіз болды, сондықтан Vance оның шығу тегі және басқа ғибадатханалар мен мәдениеттермен ұқсастығы туралы болжамдар жасады. ХХ ғасырдың ортасында Лондон университетінің Археология институтының директоры және Еуропаның тарихқа дейінгі археологиясының профессоры бұл орынды аралап, былай деді: «Мен Жерорта теңізінің барлық тарихи ескерткіштерін, Месопотамиядан Мысырға, Грекия мен Швейцарияға дейін араладым, бірақ осы сияқты көне орынды ешқашан көрген емеспін». Хаджар-Ким орны орталық ғимараттан, екі кішкентай ғимараттан және үшінші ғимараттың қалдықтарынан тұратын бірнеше құрылыстардан құралған. Негізгі ғибадатхана б.з.д. төртінші мыңжылдықта бірнеше кезеңде салынған болуы мүмкін. Осылайша, ол дұрыс емес және күрделі жоспарға ие болды. Оның монументалды фасады танымал және әйгілі белгіге айналды және оңтүстік-шығысқа қарап тұрады. Ерекше назар аударарлық нәрсе – сыртқы қабырғаны құрайтын үлкен мегалиттер және ортасында трилитоннан тұратын кіреберіс, ол бірнеше бөлмелерге алып келеді. Ғибадатхана кешеніндегі көптеген қызықты ерекшеліктер, оның ішінде тас құрбандықтары, мистикалық оракул ойығы, мүмкін «Ана Құдай» фигураларының екі аяғының қалдықтары, сондай-ақ «Мальтаның Венерасы» деп аталатын, бала туған әйелді бейнелейтін кішкентай саз мүсіні және гүлдермен өрнектелген кішкентай тас құрбандықтары, жақын орналасқан музейді және ішкі ортаны зерттеуге қызықты етеді.

People were aware of the existence of the Neolithic temples of Ħaġar Qim since many centuries back, at least from the seventeenth century. The temples date to the around 3000 B. C. though they were not built in one instance and thus their different structures span hundreds of years between them. The temples are unusual in that they are sited on the crest of a ridge when most other temples were constructed on the slope below a hilltop. The presence of these large boulders placed in orderly fashion despite their size and weight ignited the fantasy of some and led them to interpret the site as the work of giants, following what others also believed that the island was inhabited by a race of giants who came here after the great Flood described in Genesis 2, believing that these were the descendants of Noah and who in Malta built structures such as Ħaġar Qim temples. The mystery of these big stones jutting out of the ground began to be unravelled in the nineteenth century when excavations started in 1839. by J. G. Vance of the Royal Engineers who was requested by Governor Sir Henry Bouverie to supervise the first dig. He also put forward his opinion on these ruins saying that: "I can compare it with no other remains that I have ever seen or read of: I consider it to be quite unique and dissimilar to any discovery hitherto treated of." At the time practically nothing was known about those ruins and all Vance could do was conjecture about their origins and similarities to other temples and cultures. Professor of Prehistoric European Archaeology and Director of the Institute of Archaeology in the University of London in the mid twentieth century, visited the site and observed: "I have been visiting the prehistoric ruins all round the Mediterranean, from Mesopotamia to Egypt, Greece and Switzerland, but I have nowhere seen a place as old as this one." The Ħaġar Qim site is composed of a number of structures consisting of a central building, two smaller ones on the sides and the remaining parts of a third building. The main temple was presumably built in successive stages during the fourth millennium B. C. It thus developed into an irregular and complex ground plan. Its monumental façade has become a famous and iconic feature and faces the south east. Of particular note are the large megaliths that shape the outer wall and which are pieced by an entrance in the middle formed of a trilithon structure, which, in turn, leads to a number of chambers. The temple complex has many other interesting features which make the adjacent museum and inside environment enticing to discover, that include stone altars, the mystic oracle hole, two stumps of legs possibly of 'Mother Goddess' figures, as well as the discovery of a small clay figurine depicting a woman after having given birth termed as, "The Venus of Malta", and a small floral engraved stone altar.

Мнайдра

Хаджар-Ким кешенінен шығып, батысқа қарай бет алғанда, қазіргі заманғы асфальтталған жолмен жүріп, 500 метрдей жерде Мнайдра ғибадатханалар кешенімен кездесесіз. Бұл орын, біз жаңадан аралап көрген басқа ғибадатханадан бірнеше жағынан өзгеше. Мнайдра көбінесе аймақтан алынған коралл тасты әк тастан тұрғызылған, бұл ғибадатханаларға едәуір қатаң және көгілдір түс береді. Бұл берік тастың нәтижесінде, Ħaġar Qim тұрған аймақта кең таралған, сары түсті және әлдеқайда жұмсақ глобигерина әк тасынан мүлдем ерекшеленеді. Мнайдра құрылыстары Фильфаға қарап тұрған жардың жиегінде орналасқан. Бұл кішкентай арал жақын арада судан көтеріліп, осы аймақта басым көк теңізбен материктен бөлінген, және «мүмкін, барлық ғибадатханалардың ең әсерлісі» болып саналады; ол жартастардың ойысына жасырынып, табиғи және теңіз ортасымен қоршалған. Ғибадатхана кешені үш жеке ғимараттан тұрады, олардың әрқайсысына ортақ алаңнан кіруге болады. Ғибадатханалардың және олардың әртүрлі ішкі апсидаларының айналасын аралау – әртүрлі құрылымдарды құрайтын қызықты саяхат. Келушілер ортаңғы ғибадатхананың апсидасын айналдыра орналасқан ортостат тақталардың бірінші қабатының тазалығы мен дұрыстығына тәнті болады. Дәлдігіне қоса, осы бірінші қабаттың әдеттегіден төмен мөлшеріне де назар аударуға болады, оның биіктігі бір метрге де жетпейді. Бірегей ерекшелік – осы ғибадатхананың ішкі өткелінің сол жағындағы ең үлкен тік тақтада бейнеленген, шатыры бар ғибадатхананың кішкентай бас-рельефтік суреті. Басқа да ерекшеліктердің ішінде – әшекейленген ниша, төменгі ғибадатханадағы «болжам айту» тесіктері және екі үлкен ғибадатханадағы көптеген тұғыр-құрбандықтар бар. Осы ғибадатханалармен байланысты ерекше мәселе – олардың астрономиямен байланысы. Неолит дәуіріндегі ғибадатханалар да күннің қозғалысын бақылау үшін салынған деп есептеледі. Жазғы және қысқы күн тоғысы, сондай-ақ екі күндіз-түнді теңелу Мнайдраның екі негізгі ғибадатханасына кіріп, соқтығысады, бұл ғибадатхана салушылардың құрылыстарды осы жылдың нақты күндері күн сәулесінің шағылысуына сәйкес келтіргенін көрсетеді. Хаджар-Ким де жазғы күн тоғысына байланысты белгілі бір сәйкестікке ие.

On leaving the Ħaġar Qim complex, going in a western direction, one can walk down a modern day paved path and 500 meters away comes face to face with the Mnajdra complex of temples. This site differs in some ways from the other temple just visited. Mnajdra is largely constructed from coralline limestone quarried from the area giving the temples a much more rugged, and rather bluish appearance, a result of this hard stone – much different from the yellowish and much softer globigerina limestone predominant in the zone where Ħaġar Qim stands and of which it was built. The Mnajdra structures are sited towards the edge of the promontory facing Filfa – the islet which pops out of the water a short distance away and separated from the mainland by the blue sea so predominant in this area, and is "probably the most atmospheric all the temples"; as it is tucked into a hollow of the cliffs and surrounded by the natural and marine environment. The temple complex is composed of three separate buildings, each of which can be entered from a common forecourt, and is an experience going round the temples and its various interior apses that form the different structures. Visitors are stricken with the neatness and regularity of the first course of orthostatic slabs which go round the apses of the middle temple, added to the precision one cannot but notice also the lower than usual size of this first course which barely reaches one meter in height. A unique feature is a small Bas relief engraving of the roofed façade of a temple which is featured on the largest upright slab to the left of the inner passage of this same temple, amongst other features such as a decorated niche, the 'oracle' holes in the lower temple, and a number of pillar altars in the two bigger temples. A particular aspect which is connected with these temples is their relationship with astronomy. It is strongly believed that the Neolithic temples were also oriented to follow the movements of the sun. The Summer Solstice and the Winter Solstice as well as the two equinoxes enter into and hit the two major Mnajdra temples indicating that the temple builders aligned the structures according to the ray of light from the sun reflected on these particular days of the year. Ħaġar Qim too has its own alignment which seems to be linked to the Summer Solstice.

Миска танкілері

Адамның бұл аймақтағы қызметі Мнайдра ғибадатханаларынан солтүстікке қарай шамамен 250 метр жерде орналасқан аймақта топтасқан бірнеше шұңқырлармен толықтырылады. Бұл қуыстардың пайда болуын түсіндіру қиын, бірақ олардың тұщы суды жинау және қауіпсіз сақтау үшін қазылғаны мүмкін көрінеді. Дегенмен, оларды мерзімдеу қиын, себебі резервуарлар жылдар бойы бірнеше рет тазартылғандықтан, анықталатын шөгінділер қалмаған. Бұл резервуарлар Магхлак үстірттігінің үстінде орналасқан. Олардың "ил Миска" деген аты су беру орнымен байланысты. Сегіз резервуар қоңырау пішіндес және су алуға арналған тесіктері бар, бірақ олардың пішіні біркелкі емес. Көптеген тесіктер ауыр тас плиталардың өте күрделі құрылымымен жабылған, ал біреуінің қақпақ плитасында су тартуға мүмкіндік беретін дөңгелек тесігі бар. Осы резервуарлар қазылған жер ғибадатханалар аумағындағы ең қолайлы жер болды, ал осы аймақтағы тау жыныстарының құрылымы ерекше, себебі оның құрамы осы резервуарлардың пайда болуына жағдай жасайды және жаңбыр суын жинау арқылы оларды сумен қамтамасыз етеді.

Мира-Синжура дольмендері

Крендінің төңірегіндегі аймақты адамдар кезіп жүрген ерте заманды еске түсіретін тағы бір нысан – Мисраħ Синжурада немесе Мисраħ ис-Синжурадан табылған дольмен, ол осы атаумен белгілі. Дольмендер қола дәуіріне, яғни шамамен 2500-1500 ж.б.д. немесе Тарксиен зират кезеңіне жатады. Дольмендер – әлемнің көптеген аймақтарында кездесетін ең көп таралған мегалиттік құрылымдардың бірі. Олар екі немесе одан көп тік тасқа көлденең орналастырылған тас плитадан тұрады, бұл плита қақпақ тас қызметін атқарады. Қранди дольмені, қабірлік бөлме ретінде пайдаланылған болуы мүмкін, төрт қатардан тұратын, дұрыс емес құрғақ тас қабырғаға тіреліген, айтарлықтай үлкен – 4,4 м х 3,8 м – қақпақ тасқа ие екені айтылады. Назар аударатын ерекшелік – қақпақ тасты тесіп өтетін, айналасымен ойылып жасалған шұңқыр, ол бұрынғы діни қағидалар үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Мисраħ Синжурадағы дольмен жергілікті халық арасында il-Ħaġra l-Imsaqqfa (жабық тас) деп те белгілі.

Ғибадатханалар мен шіркеулер

Қренди ауылдық аймағында 1343 жылы дауыл кезінде пайда болған Мақлуба аңғары деген үлкен шұңқырды кездестіруге болады. Аңыз бойынша, сол кезде шағын шіркеу болған, бұл оны Мальтадағы ең көне сақталған христиандық ғимараттардың біріне айналдырады. Қауымда тағы жеті шіркеу мен шағын шіркеулер бар, олардың көпшілігі бұрынғы құрылыстардың орнында салынған. Алғашқы приход 1436 жылы құрылды, ол кезде ауыл Żurrieq приходының құрамында болған. Қренди 1618 жылы жеке приходқа айналды. Мдина соборының сәулетшісі Лоренцо Гафа жобалаған әсем барокко стиліндегі приход шіркеуі 1720 жылы аяқталды. Қрендидегі шағын шіркеулер: Сан Маттев таль Мақлуба, Сан Маттев iż Żgħir, Мадонна таль Хниена, Мадонна таль Граzzja, Санта Катерина, Иc Сальватур.

Қауымдық шіркеу

Кренди 1575 жылы Зурриек приходының бір бөлігі болғанда, оның бас шіркеуі Біздің Анамыздың тууына арналған. Бірақ кейін, 1594 жылы, ауыл тұрғындары оны қайта салып, Мәриям Ананың көкке көтерілуіне арнады. Бальдассаре Кальярес епископтың екінші пасторлық сапары кезінде бұл епископ Крендини жеке приход деп жариялады, оған Хал Лью және Хал Маниннің екі кішкентай қауымын қосты. Бұл бөліну 1618 жылдың 15 ақпанында Рев. Никола Бонничидің, Зурриек шіркеуінің діни қызметкерінің келісімімен болды.

Көптеген жағдайларда болғандай, приход құрылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, приходтықтардың күнделікті діни қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін шіркеу ретінде таңдалған шіркеу жеткіліксіз болып шықты, өйткені олардың саны арта бастады. Бұл бастапқы шіркеуді өзгерту, кеңейту немесе ауыстыру қажеттілігін тудырды, сонда Рев. Джо Мария Камиллери жаңа шіркеу салу туралы ойлады. Таңдалған жер екі кішкентай шіркеудің біріне-бірі жақын орналасқан жері болды, біреуі Біздің Анамыздың көкке көтерілуіне, ал екіншісі Сент-Антониге арналған. Жаңа шіркеудің құрылысы 1620 жылы басталды, ал қауымның үлесімен құрылыс отыз бес жылдан кейін, яғни 1655 жылы аяқталды. Шіркеу салынып жатқанда пасторлық сапар болды. Бұл М. Балагеур Камараса болды, ол 1636 жылдың ақпанында Мальта епископы болып тағайындалғаннан кейін Крендиге барып, приходтық шіркеуді және оның құрбандық үстелдерін тексерді. Сахнаның үш есігі бар, ал сакристиясы тұрғызылған, сондықтан ғимаратты кеңейту жоспарланған. 1668 жылы "Тал Агуния" (Агония) деп аталатын колокольняның құрылысы басталды, ол тоғыз жылға созылды. Осылайша, 1679 жылы және приходтың діни қызметкері Рев. Марко Беллияның басшылығымен, приходтық шіркеу дайын болды және приходтықтар жаңа аяқталған шіркеулерін тамашалай алды. Рев. Доменико Формоза, Крендидің тумасы, приходтық шіркеу тағы да қиратылды, сондықтан кеңірек ғимаратты салуға болады. Жаңа шіркеудің жобасын өте тәжірибелі және қабілетті Лоренцо Гафа жасаған. Инквизитордың билігіне жататын басқа адамдар және барлық діни ордендердің мүшелері. Дон Доменико өзінің қауым мүшелеріне үлкен шабыт берген сияқты, мүмкін олар оны өздерінің ауылдарынан және өздерінің қауымынан көргендіктен. Оның құлшынысы ауыл тұрғындарын 1685 жылы басталған және 1691 жылға дейін жалғасқан, бірнеше жыл тоқтап, 1695 жылы қайта басталған шіркеу құрылысына өз үлестерін қосуға итермеледі. Он тоғызыншы ғасырдың ортасында жазған Феррестің айтуынша, Крендиндердің өз шіркеуін салу үшін жасаған құрбандықтары Мальта шіркеуінің тарихында теңдесі жоқ. Ең үлкен құрбандықтың бірі - шіркеудің діни қызметкері. Феррестің айтуынша, 17 қаңтарда 1699 жылы Дон Доменико өзінің қауым мүшелерін шіркеу құрылысына көбірек күш салуға шақырғысы келгендіктен, үлгі көрсету үшін көмек қолын созу туралы ойлады. Ол бір тасты алып, иығына артып, ауыр жүкпен биік сатыға көтерілді. Басына жеткенде, Дон Доменико эшафолдтың бір тақтасына аяқ басқанда, сүрініп, жерге құлап түсіп, сол жерде қайтыс болды – өзінің тамаша құлшынысының құрбаны. Жұмыс жалғасып, 1712 жылы ғимарат аяқталды. Ғимарат латын кресті түрінде, Мальтадағы шіркеулердің көпшілігінде кездесетін шіркеу дизайнының жалпы ережесін ұстанады. Сонымен, ол хор, екі трансепт, орталық неф және екі сакристиядан тұрады. Ғимарат әлі салынып жатқан кезде, шіркеудің діни қызметкері Рев. Пьетро Зерафа, 1701 жылы Кренди әкімшілігін қабылдаған, шіркеуді кеңейту үшін салынған құрылыстың бір бөлігін бұзуды бұйырды. Кейінірек хордың сол жағында орналасқан сакристия қосылды; бұл ХІХ ғасырда Рев. Доктор Селестино Камиллери, ол оның құрылысы үшін үлкен қаржы жинаған. Жұмыс 1865 жылы аяқталды. Гафа шіркеуінің ұзындығы 34,44 метр; Кеме кеңдігі 7,01 метр, ал трансепттен трансептке дейін 23,16 метр. Оның он құрбандық үстелі, сәнді күмбезі және қасбеттің екі жағында орналасқан екі қоңырау шалу ғимараты бар. Оны 1782 жылдың 13 қазанында епископ Фра Винченцо Лабини құттықтады, ол Антонио Миццидің, еңбекқор және сүйікті шіркеу қызметкерінің қызмет ету кезеңінде болды. Бұл діни қызметкердің жасаған жұмыстары шіркеудің колокольнясында ілінген төрт қоңыраудың екеуін қамтиды. Гафа шіркеуі толыққанды жұмыс істегеннен кейін, приходты басқаруға тағайындалған приходтық діни қызметкерлер қажетті құрал-жабдықтарды қосуға және приходтық шіркеуді әшекейлеуге қамқорлық жасады. Осылайша шіркеудің діни қызметкері Рев. Пьетро Паоло Сюэреб Д. Д. суретші Джузеппе Каллеяға күмбезді, төбе және шіркеудің негізгі пилястрларын безендіруді тапсырды. 1971 жылы шіркеудің діни қызметкері Рев. Карма Аттард төбе мен күмбезді Мәриям Ананың өмірінен эпизодтармен қайта безендірді, бұл жұмыс белгілі суретші Паулу Камиллери Каучиге тапсырылды. Приход ретінде құрылғаннан бастап Крендидің қасиетті қорғаушысы Мәриям Ананың көкке көтерілуі болып табылады. Приходтық шіркеуде Мәриям Ананың көкке көтерілуін бейнелейтін үш картина бар. Қазіргі титулдық картина 1917 жылы белгілі суретші Джузеппе Калиге тапсырылды және негізгі алтарьда ілген, Рокко Бухагиардың еңбегін ауыстырды.

As many times happened, a few years after a parish was erected, the church identified to serve as the parish church became inadequate for the daily religious needs of the parishioners as these began to grow in number. This created the need for modification, enlargement or replacement of the original church, when, Rev. GioMaria Camilleri thought of building a new church. The site chosen was the land on which two small churches stood next to each other, one dedicated to the Assumption of Our Lady and the other to St Anthony. The work on the new parish church started in 1620, and with the contribution of the community the construction was concluded thirty five years later, that is in 1655. While the church was still being built a pastoral visit took place. It was Mgr Balageur Camarasa who, following his consecration as Bishop of Malta in February 1636, visited Qrendi, and who then examined the parish church and its altars. The sacristy was already erected whilst he church had three doors and there seemed to be a plan to enlarge the building. The building of the parish church continued when in 1668 work started on the belfry known as 'Tal Agunija' (Agony), which took eleven years to complete. Thus by 1679, and during the administration of the parish priest Rev. Marco Bellia, the parish church was ready and the parishioners could enjoy their new completed church. With the advent of Rev. Domenico Formosa, a native of Qrendi, the parish church was thus once again demolished so that a more spacious edifice could be built. The plan for the new church was the work of the highly experienced and able Lorenzo Gafà. other persons who fell under the authority of the Inquisitor, and the members of all the Religious Orders. Don Domenico appears to have been quite an inspiration to his parishioners, maybe also because they saw in him a native of their village and one from their community. His zeal moved the villagers to give their contribution to the construction of the church which began in 1685 and continued until 1691, stopping for a number of years and then resuming in 1695. According to Ferres, who was writing in the mid nineteenth century, the sacrifices made by the Qrendin to build their church were without comparison in the history of the Maltese Church. One example of extreme sacrifice was the parish priest himself. According to Ferres it was on 17 January 1699 that Don Domenico wishing to encourage his parishioners to do more towards the construction of the church thought of lending a hand so as to lead by example. He thus grasped a stone, put it on his shoulder, and thus burdened climbed up a long ladder. On reaching the top, while Don Domenico was stepping on a plank of the scaffolding he tripped and fell to the ground dying on the spot – a victim of his remarkable zeal. Work continued and the edifice was complete in 1712. The church is in the form of a Latin cross, following the general rule of church design found in the majority of churches in Malta. It thus comprises a choir, two transepts, a central nave and two sacristies. While the edifice was still under construction, parish priest Rev. Pietro Zerafa, who took over the administration of Qrendi in 1701, ordered the dismantling of part of the already built structure to enlarge the church. A later addition is the sacristy which stands to the left of the choir; this was added in the nineteenth century on the initiative of Rev. Dr Celestino Camilleri who managed to raise a good sum of money for its erection. The work was done in 1865. The Gafà church is 34.44 metres long; the nave is 7.01 metres wide while it measures 23.16 metres from transept to transept. It has ten altars, an elegant dome, and two belfries, one on each side of the façade. It was consecrated by Bishop Fra Vincenzo Labini on 13 October 1782 during the tenure of office of Rev. Antonio Mizzi – a hard working and highly loved parish priest. The works done by this priest comprise two out of the four bells that hung in the church's belfries. With the Gafà church in full function the parish priests who were appointed to administer the parish now saw to it to add necessary facilities and to embellish the parish church. Thus the parish priest Rev. Pietro Paolo Xuereb D. D. commissioned the artist Giuseppe Calleja to decorate the dome, the ceiling and the main pilasters of the church. In 1971, on the initiative of the parish priest Rev. Karm Attard, the ceiling and dome were redecorated. with episodes from the life of the Blessed virgin as commissioned to renowned artist Pawlu Camilleri Cauchi. From its establishment as a parish Qrendi's patron saint has been the Assumption of Our Lady. In the parish church there are three paintings depicting the Assumption. The current titular painting was commissioned in 1917 to the renowned artist Giuseppe Calì and replaced the one that hung on the main altar, the work of Rocco Buhagiar

Кренди приходтық шіркеуінің екі сакристиясы бар. Олардың бірі, діни қызметкерлердің сакристиясы деп белгілі, Рокко Бухагиардың 18 ғасырда салған Мәриям Ананың көкке көтерілуінің ескі титулдық картинасын сақтайды. Қабырғадағы тақта епископ Мгр Лабинидің 1782 жылы шіркеуді құттықтауын еске салады. Сондай-ақ сакристияға іргелес кішкентай капелла бар, онда қызықты өнер туындылары да сақталған. Олардың арасында Крендидегі мариандық тойларда қолданылған Таза тұжырымның алғашқы мүсіні бар. Екінші сакристия, жергілікті жерде конференттердің сакристиясы деп белгілі, Рев. Селестино Камиллеридің портретін сақтайды, ол Крендиге Сент-Селестиннің қалдықтарын әкелді және 1882 жылы негізгі алтарь еденін жасады. Сондай-ақ Карлу Дарманиннің Сент-Филип Нериді бейнелейтін мүсіні бар, ол бұрын Мәриям Ананың Лурдтық процессиясы кезінде тасымалданған. Басқа приходтық шіркеулер сияқты, Кренди шіркеуі титулдық мүсіннен басқа бірнеше мүсіндерге ие. Олардың бірі - Вистин (Агостино) Камиллеридің салған Қайғылы Анамыздың мүсіні, ол 1972 жылғы папье-маше туындысы. Құрсақ белдігінің (Жақындасу) Анасының мүсіні Карлу Дарманиннің еңбегі және оның Конфратлиясымен байланысты. Дарманин 1978 жылы, Лурдтағы көріністерден жиырма жыл өткен соң, папье-машеден Лурдтың Анасының мүсінін де аяқтады. Әйгілі Розарий Анасының мүсіні Кармело Маллианың, сондай-ақ 'Ил Лхуди' деп белгілі, және Крендидің Әйгілі Розарий Конфратлиясымен байланысты. Кренди тұрғындары Көкке көтерілуді бейнелейтін титулдық мүсінге ие болу қажеттігін сезінді. Осы жаңа мүсін үшін олар Сенглеадан мүсінші Антонио Киркоппен келісім жасасты. Мүсінде Анамыздың ерекше қол позициясы бар. Бай түстер адамдық және құдайлықты білдіреді. Ол 1837 жылы аяқталды.

Қасиетті Матай шіркеуі

Бұл шапель пейзажбен және оған байланысты аңызбен – il Maqlubaмен байланысты. Нақтырақ айтқанда, осы қасиеттіге арналған екі шапель бар. Олардың бірі өте көне және Мальтаны мұсылмандар басып алғаннан кейін салынған алғашқы шапельдердің бірі болуы мүмкін. Бұл шапельді крипта деп атауға болады, оның терезесі il-Maqluba жер белесіне қарап тұрады. Жаңа Сан-Матьев шіркеуі 1674 жылы салынды және 1682 жылы аяқталды. Оны Қаранды приходтық дін қызметкері, әке Доменико Формоза киелі деді. Шіркеу кең және бір ғана алтарьға ие. 1688 жылы Маттия Прети мектебінің мүшесі немесе оның шәкірті салған, ал қазір Претимен тығыз байланысы болған Джузеппе д'Арена салған картина, Әулие Матайдың шейіт болуын бейнелейді және француз рыцары, Комендатор Николо Коммунетте тапсырыс берген.

Әулие Матай Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1942 жылдың 12 сәуіріндегі осьтік бомбалау кезінде қирады, оның фасады мен басқа бөліктері бұзылды. Соғыстан кейін ол жаңа жоба бойынша қайта жаңартылды. Жаңа фасадында бастапқы бір қоңырау орнына екі қоңырау мұнарасы бар.

Құтқарушымыздың шіркеуі

Бұл жердегі алғашқы шапель бірнеше ғасырға дейін салынған. Есебінде, мырза Дусина алғашқы шапельдің бір алтарь болғанын, бірақ өте қарапайым, кірісі болмағандықтан және демек, пасторсыз болғанын айтты. Содан кейін 1658 жылы Бенедито Камиллеридің қаржысымен сол жерде жаңа шапель салынды. Осы екінші шапельге көмек көрсеткен, әулие Ġalanton Camilleri мереке күні мисса толықтыру және ескіргіштерді ән салу үшін көп ақша қалдырды.

Қасиетті Екатерина Тат-Торба шіркеуі

Бұл шапель әдетте "Тат Торба" деп белгілі, ол ауылдың шетінде орналасқан және бұрын "Та' биб taż Żejtunija" деп аталған – бұл Святая Екатеринаның Зейтунмен байланысына байланысты болған. Дусина мырза 1575 жылы жасаған сапасы барысында алғашқы шапельді көрген. Бірнеше жылдан кейін ол киелі статусынан айырылып, 1624 жылы шапельдің орнына тас крест орнатылды. Бенедиту Камиллери 1626 жылы сол құрметке арналған екінші шапельді біршама қашықтықта салуға шешім қабылдады. Камиллери сондай-ақ "та' Wied il Ħofra" деп белгілі осы шапельдің пайдасына игіліктер қалдырды.

Қасиетті Анна шіркеуі

1565 жылы Мальтаны түрік қоршауынан аман-есен құтқарылғаны үшін алғыс айту ретінде салынған ғибадатхана. Біздің Анамыздың тууына арналған алғашқы шіркеуді Джованни Шембри өзі берген уәдесін орындау үшін салған, бұл туралы нотариус Джулиано Бриффаның 1565 жылғы 7 қыркүйектегі құжаттарында да көрсетілген. Қазіргі шіркеудің фасадында үш терезе бар, ішінде екі кішкентай жақын алтарьлардың арасында қасиетті Аннаға арналған негізгі алтарь орналасқан. Алтарьдың айналасындағы перспективалық көрініс әдемі безендірілген. Алтарьдың үстінде Киелі Рухтың бейнесі бейнеленген. Шіркеудің ішінде сондай-ақ "жаңа туғандарды" көрсететін күміс иконалар мен түрлі "аурулар" символы бар, бұл осы шіркеуге мұқтаж жандардың сеніммен келгенін көрсетеді.

Грейс әулие анамыздың шіркеуі

Бұл шапель алғаш рет Жеңіс Анамызға арналды және 1658 жылы Крендиден келген Анджело Спитери салған. Спитери кешкі құлшынық айту және мейрам күні мисса өткізу үшін қолданылатын қаражат қалдырды.

Қазіргі шапельдің қарапайым фасадында есіктің екі жағында және оның үстінде үш шаршы терезеден басқа әшекей жоқ. Шіркеудің ең жоғарғы бөлігінде кішкентай тас кресті бар. Екі жақтағы терезелерде шапель жабық болғанда да дұға етуге ниеттенген сенушілер үшін тізе бүгіп отыруға арналған тақташалар бар. Ішкі жағы әшекейсіз, тек бір ғана алтарь бар.

Мұнаралар

Кренди ауылы теңізден шабуылға ұшырауға бейім болған, ал Осман немесе Барбария қаракөштердің шабуылдары 17 ғасырдың басына дейін жиі кездесетін. Осы себепті, Крендиде немесе оның төңірегінде бірнеше мұнаралар салынды: Кавалер мұнарасы – Бұл мұнара 16 немесе 17 ғасырда Сент-Джон орденімен, немесе одан да ертерек орта ғасырларда салынған. Мұнара Мальта аралдарындағы сегізбұрышты пішінімен ерекшеленеді. Sciuta мұнарасы – Бұл мұнара 1638 жылы салынды және Ласкарис мұнараларының бірі болып табылады. Оның дизайны кейінірек Де Редин мұнараларының үлгісі ретінде пайдаланылды. Мұнара Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін әскери мақсаттарда қолданылды, содан кейін полиция бөліміне айналдырылды. Қазір мұнараны қайта жаңарту жоспарлары жасалып жатыр. Ħамрижа мұнарасы – Бұл мұнара 1659 жылы салынды және Мальтаның жағалауындағы 13 Де Редин мұнарасының бірі. Ол ежелгі ғибадатханалар Хаджар Ким және Мнайдраның жанында орналасқан.

Гуарена сарайы

Қорғаныс үйі бұрын сот өкілі Фра Пьетро Франческо Роверо Де Гуаренаға тиесілі болған және Грейс ханымға арналған кішкентай шіркеуден өткеннен кейін Ħагар Ким ғибадатханаларына апаратын жолда орналасқан. Архитектурасы өте қарапайым, себебі онда ешқандай әсем безендіру жоқ. Бұл үй сұлулық пен байлықтың белгісі ретінде емес, Керенди аймағындағы күтпеген теңіз қарақшыларынан қорғаныс пен қауіпсіздік ұсыну үшін тұрғын үй ретінде салынған. Қорғаныс құрылысын бірінші қабаттың қабырғаларындағы биік терезелерден оңай көруге болады, ал шатырдағы мұнара күзетшілікке арналған. Гуарена 18-шы ғасырдың ортасында сатып алған жер "kontrada tal Grazzja" деп белгіленген. 1679 жылы туған Пьемонт азаматы үйден басқа, әсем және жеміс ағаштарын отырғызған бақшаға да ие болған. 1688 жылы, кәмелетке толмаған кезінде Сент-Джон орденіне қабылданған Гуарена көптеген жоғары лауазымдарды атқарып, сәтті мансапқа қол жеткізген. Ол маңызды меценат болды және бүгінде Қасиетті Тағам шіркеуі болып табылатын күміс қоршауды ішінара қаржыландырды, ал Гуаренаның заманында бұл шіркеу Орденнің монастырь шіркеуіндегі Филерос ханымға арналған.

Тілдік команда

Британдық биліктің алғашқы онжылдығында, Сэр Александр Болл азаматтық комиссар болған кезде (1802-1809), Мальта айналасында Ġnien tal Kmand деп аталатын бірнеше бақтар салу туралы шешім қабылданды. Олардың бастапқы мақсаты аралдардың жасылдандыруын арттыру болған, бірақ осы бақтар сонымен бірге тәжірибелік ауыл шаруашылығы орталықтарына айналды. Оларда көптеген жаңа егістер мен ауыл шаруашылығы тәжірибелері сыналып көрді, бірақ ақырында тек картоп егісінен ғана пайда болды. Кейінірек ол маңызды экспорттық өнімге және Мальта асүйінде танымал тағамға айналды, сондай-ақ Qrendi қаласымен байланысты болды. Бақта әртүрлі ағаштар өсірілді, олар жеміс ағаштары мен цитрус ағаштарына бөлінді. Олардың ішінде жіңішке ағаштар (ċawsli), алма ағаштары (għajnbaqar), шабдалы ағаштары (berquqa), бадам ағаштары (lewża), алмұрт ағаштары (lanġas), жүзімдер (dwieli), өрік ағаштары (tin), тікенді жұқа ағаштары (bajtar tax xewk), нар ағаштары (rummien), алма ағаштары (tuffieħ ta' Belludja), шақты ағаштары (ħawħ) және шалфей ағаштары (sfarġel) болды. Цитрус тұқымдасын апельсин ағаштары (larinġ), лимон ағаштары (lumi), мандарин ағаштары (mandolin) және тәтті лимон ағаштары (lumiċell) құрады. Бұл бақтағы ағаштар мен жемістердің көптігі оның қаншалықты құнарлы және жемісті болғанын көрсетеді. Qrendi Ġnien tal Kmand, Мальта айналасындағы басқа бақтар сияқты, ауылдық luogotenente немесе қала әкіміне пайдалану және ләззат алу үшін берілді.

Конгрев ескерткіші

Сэр Уолтер Конгревке арналған ескерткіш жағалауда, Хамрия мұнарасы мен Мнайдраға жақын орналасқан. Конгрев – 1899 жылы Екінші Бур соғысында көрсеткен батылдығы үшін Виктория кресімен марапатталған британдық офицер, ал кейін 1924 жылдан 1927 жылға дейін Мальта губернаторы қызметін атқарды. Ол Мальтада қайтыс болды және Фильфла мен Мальта арасындағы бұғазда теңізге жерленді. Оның құрметіне ескерткіш жақын жерде салынды.

Қренді зираты

Мальта мен Гозоның барлық приходтарында бұрын қайтыс болғандар шіркеудің ішінде, оның криптасында немесе шіркеуге немесе капеллаға өте жақын зираттарда жерленген. Уақыт өте келе шіркеу аумағында жерлеу салты зираттарда жерлеуге ұласты. Қабірлердің тудырған жағымсыз жағдайлары көптеген қолайсыздықтарға себеп болғандықтан, көптеген басқа приходтар істегендей, зират салу қажеттігі туды. Шіркеу мен мемлекеттің рұқсатын алып, Қрендін тұрғындарын осы зиратты құруға ерікті еңбек етуге шақырды. Зират аяқталып, 1953 жылдың басынан бастап приход шіркеуінде жерлеу тоқтатылды.

Тал-Арс қорымы

Қрендінің шетінде, дәл Мқабабадан Журрикке дейінгі жолда орналасқан Қрендідегі екінші зират, "тал Арс" зираты деп кеңінен танымал. Зираттың нақты құрылыс мерзімі белгісіз, бірақ қабырғаларының бірінде 1830 жыл деп жазылған. Бұл зират Қренді және Мқабаба қауымдастықтарында жұқпалы аурулардан қайтыс болған жақындарының мәйітін қабылдау үшін салынған. Тал Ғарс зиратындағы ең ерте тіркелген Қренді жерлеуі – 1877 жылы 3 жастағы Хайннима Бугеджа, ал ең соңғысы – 1948 жылы 42 жастағы М'Концетта Бугеджа. Бір жүз қырық төрт Қренді тіркелген жерлеулердің арасында ең жасы – 1882 жылы туған сәби ретінде тіркелген Кармел Дебоно, ал 1940 жылы бір айлық Альфридус Брифа, ал ең көне жерлеу – 1940 жылы 85 жастағы М'Анна Димек.

Экономика

ХХ ғасырға дейін Кренди тұрғындарының көпшілігі шаруа немесе балықшы болып жұмыс істеді, немесе ауыл маңындағы әк тас кен орындарында жұмыс істеді. 1992 жылдан бері Крендиде Хелен Келлер ақпараттық-әдістемелік орталығы да жұмыс істейді, ол 12-ден 22 жасқа дейінгі ерекше қажеттіліктері бар оқушыларға білім берумен айналысады.

Той-томалақтар

Қрендіде екі дәстүрлі мереке тойланады. Марияның Көкке көтерілу мерекесі 15 тамызда, ал Лурдтағы Біздің Анамыздың мерекесі шілде айының бірінші аптасында аталып өтеді. Екі мереке де діни шараларға, музыкалық шерулерге және отшашу көрсетілімдеріне байланысты кеңінен танымал.

Банд клубтары

Крендіде екі музыкалық клуб бар: Сент-Мари және Лурд музыкалық клубтары. Олар ауылдың мерекелік кезеңінде музыка орындайды, сондай-ақ мерекеге атқарушылық өнер, әсем безендірулер мен салтанатты шараларды дайындайды және Кренді қоғамы мен мәдениетінде маңызды рөл атқарады.

Сент-Маридің музыкалық қоғамы

Сент-Мари музыкалық қоғамы 1908 жылдың 1 маусымында "Circolo Maria Assunta" деген атпен құрылды. Бұл қоғамды Қрендидің негізгі мерекесі тиісінше тойланбай жатыр деген ойдағы адамдар тобы құрған. Қоғам алғаш рет Параш-Стрит көшесінде, шіркеуге жақын ғимаратта құрылды. Содан бері қоғам Қренди қаласының орталығындағы көптеген ғимараттарға көшіп, қазір Қрендидің басты алаңындағы маңызды ғимаратта орналасқан. Бүгінде қоғам көбінесе тамаша отшашуларымен танымал.

Лурд филармониясы

Лурдес филармониясы 1895 жылы "Лурдес казиносы" ретінде құрылды, ал кейіннен Лурдес Анамыздың жыл сайынғы тойын өткізу құқығы берілді. 1900-1910 жылдар аралығында қоғам қиын жағдайларға тап болды, қызметі тоқтап, тіпті кейбір бөлімдері уақытша тоқтатылды. Кейіннен қоғамның қызметі тағы да тоқтатылды, бірақ 1958 жылы, ал 1964 жылы толыққанды мерекелеуге рұқсат берілді. Олардың клубы Сент-Мария алаңындағы бас ғимаратта орналасқан. Қоршағандармен бірге, олар пиротехникалық шоуларымен әйгілі.

Фейерверк фабрикалары

Крендиде үш фейерверк фабрикасы табылды. Осы фабрикалардың екеуі жергілікті музыкалық клубтарға тиесілі, Лурдес фейерверк фабрикасы және Сент-Мэри фейерверк фабрикасы. Екі фабрика да жыл сайынғы көрсетулерін шілде және тамыз айларында, Лурд ханымның және Әзіре Марияның көтерілу мерекесінде өткізеді. Бұл көрсетулер мальталықтар мен шетелдік фейерверктерге құмар жандарға жақсы таныс және ерікті түрде жасалады. Үшінші фабрика, Ellul Fireworks Factory – коммерциялық фейерверк фабрикасы. Лурдес фейерверк фабрикасы мен Сент-Мэри фейерверк фабрикасы жергілікті фейерверк фестивальдеріне қатысып, жеңіс тудырды. 2011 жылы Лурдес фейерверк фабрикасы Мальта фейерверк фестивалінің жеңімпазы атанды. 2015 жылы Лурдес фейерверк фабрикасы Мальта фейерверк фестивалі мен Мальта халықаралық фейерверк фестивалінің екеуінің де жеңімпазы деп жарияланды. Сондай-ақ 2015 жылы Сент-Мэри фейерверк фабрикасы механикаландырылған жер үсті фейерверк фестивалінде жеңіске жетті.

Апаттар

Екі зауыт та өмір бойында бірнеше апатқа қатысты, нәтижесінде бес адам қаза тапты. 1950 жылдары Лурдес фейерверк зауытында болған жарылыс бір жұмысшының өмірін алып, тағы біреуін жарақаттады, соның салдарынан ғимараттар жабылды. Кейіннен ол 1976 жылдың 11 қарашасында басқа ғимаратта қайта ашылды. Альберт Бондин 2005 жылдың 12 қазанында фейерверк жасау кезінде жарақат алды. Ол ауыр жарақаттарынан кейін 2005 жылдың 21 қазанында ауруханада көз жұмды. 1972 жылдың 22 мамырында Сент-Мэри фейерверк зауытында жарылыс болды, оның салдарынан жергілікті тұрғын Джон Фальзон қаза тапты. Бұл оқиға жаңа, көбірек заманауи зауыт құрылысын жоспарлауға және дайындауға себеп болды, ол сол жылдың қыркүйек айында басталды. 1974 жылдың 10 ақпанында тағы бір қайғылы оқиға болды, Эммануэль Аквилина, Мартин Малия және Джек Бугея фейерверк жасау кезінде қаза тапты. Осы соңғы апаттың нәтижесінде Крендидің фейерверк өндірісінің қуанышы ресми және көңілді болды. 2012 жылдың 7 шілдесінде Жозеф Мифсуд 2012 жылдың 29 мамырында болған оқиғада алған күйік жарақатынан көз жұмды.

Басқа топтар немесе бірлестіктер

Кренді скаут тобы алғаш рет 1932 жылы құрылған, бірақ 1956 жылы қызметі тоқтатылып, 1965 жылы ресми түрде таратылды. Топ 1995 жылы қайта құрылды, ал оның мүшелері қазір жергілікті, ұлттық және халықаралық шараларға қатысады. Христиандық ілім қоғамы балаларға сабақтан кейін МУЗЕЙ діни орталығында және Пасторальдық орталықта христиан дінін үйретеді.