Құдретті Гесиод: Ежелгі Грек ақынының өмірі мен мұрасы

Кіріспе

Ежелгі грек ақыны, архаикалық кезеңнің өкілі

Гесиод (Hesiod, /h//iː//s//i//ə//d/ HEEseeəd немесе /h//ɛ//s//i//ə//d/ HEHseeəd; грекше Ἡésiodos) – б.з.д. 750 және 650 жылдар аралығында, шамамен Гомермен бір уақытта өмір сүрген ежелгі грек ақыны. Батыстық авторлар оны "Батыс әдебиетінде өзін жеке тұлға ретінде санаған және өзінің тақырыбында белсенді рөл атқарған алғашқы жазба ақын" деп есептейді. Ежелгі авторлар Гесиод пен Гомерге гректердің діни ғұрыптарын қалыптастыру еңбегін жатқызады. Қазіргі ғалымдар оны грек мифологиясы, егіншілік техникасы, ертедегі экономикалық ой-пікір, архаикалық грек астрономиясы, космологиясы және ежелгі уақытты есептеу туралы маңызды дереккөз ретінде қарастырады.

Өлім

Гесиодтың қабірінің орналасқан жерін екі түрлі – бірақ ерте дәстүрлер жазған. Біреуі, Плутарх, Суда және Джон Цезесте айтылғандай, Дельфи оракулы Гесиодты Немеяда өлетінін ескерткен. Сондықтан ол Локриске қашып кетті, бірақ ол жерде Немеялық Зевске арналған жергілікті ғибадатханада өлтіріліп, сол жерге жерленді. Бұл дәстүр таныс ирониялық үрдіске сәйкес келеді: оракулдың болжамы соңында дәл келеді. Екінші дәстүр, б.з.д. 7 ғасырда (Гесиодтың өлімінен бір ғасыр ішінде) Орхомендік Черсияс жазған епіграммада алғаш рет айтылған, Гесиод Беотиядағы Орхомен қаласында жерленгенін мәлімдейді. Аристотельдің «Орхомен конституциясына» сәйкес, теспийлер Аскраны қиратқанда, ауыл тұрғындары Орхоменге паналап, оракулдың кеңесімен Гесиодтың күлін жинап, агорадағы құрметті орынға, өздерінің негізін қалаушысы Минас қабірінің жанына қойды. Соңында олар Гесиодты да өздерінің «ошақ негізін қалаушысы» (οἰκιστής, oikistēs) деп санады. Кейінгі жазушылар осы екі оқиғаны үйлестіруге тырысты. Тағы бір ескерту, классикалық дереккөздерден алынып, Чарльз Абрахам Элтонның «Гезиод Аскреанның қалдықтары, соның ішінде Гезиодтың Геркулестің қалқаны» еңбегінде келтірілген, Гесиодты қыздың ағалары зорлауда жалған айыптап, оның жасы ұлғайғанына қарамастан, кек қайтару үшін өлтіргенін, ал нағыз кінәлі (оның Милезиялық серігі) қашып құтылғанын көрсетеді.

Кездесу

Греки в конце V и начале IV веков до нашей эры считали своими древнейшими поэтами Орфея, Мусея, Гесиода и Гомера — в таком порядке. Впоследствии греческие писатели стали считать Гомера старше Гесиода. Почитатели Орфея и Мусея, вероятно, были ответственны за то, что предпочтение отдавалось их двум культовым героям, а, возможно, гомериды в поздней античности отвечали за продвижение Гомера в ущерб Гесиоду. Первыми известными авторами, поместившими Гомера раньше Гесиода, были Ксенофан и Гераклид Понтийский, хотя Аристарх Самофракийский первым действительно обосновал это положение. Эфор сделал Гомера младшим кузеном Гесиода, историк V века до нашей эры Геродот (История II, 53) очевидно считал их почти современниками, а софист IV века до нашей эры Алцидам в своей работе «Мусейон» даже собрал их вместе для воображаемого поэтического агона (ἄγών), который дошел до нас как «Состязание Гомера и Гесиода». Большинство ученых сегодня согласны с приоритетом Гомера, но существуют веские аргументы с обеих сторон. Гесиод, безусловно, предшествовал лирическим и элегическим поэтам, произведения которых дошли до наших дней. В его работах наблюдаются подражания у Алкея, Эпименида, Мимнерма, Семонида, Тиртея и Архилоха, из чего можно заключить, что самая поздняя возможная дата для него — около 650 года до нашей эры. Верхний предел в 750 год до нашей эры указывает ряд соображений, таких как вероятность того, что его работы были записаны, тот факт, что он упоминает святилище в Дельфах, которое не имело большого национального значения до ок. 750 г. до н.э. (Теогония 499), и он перечисляет реки, впадающие в Эвксинский Понт, регион, который греческие колонисты начали исследовать и осваивать в VIII веке до нашей эры (Теогония 337–45). Гесиод упоминает поэтический конкурс в Халкиде на Эвбее, где сыновья Амфидама наградили его треножником (Труды и дни 654–662). Плутарх отождествил этого Амфидама с героем Лелантской войны между Халкидой и Эретрией и пришел к выводу, что этот отрывок должен быть интерполяцией в оригинальную работу Гесиода, предполагая, что Лелантская война была слишком поздней для Гесиода. Современные ученые приняли его отождествление Амфидама, но не согласились с его выводом. Дата войны точно неизвестна, но оценки, помещающие ее примерно в 730–705 годы до нашей эры, соответствуют предполагаемой хронологии Гесиода. В этом случае треножник, который выиграл Гесиод, мог быть присужден за его исполнение «Теогонии», поэмы, которая, по-видимому, предполагает тот вид аристократической аудитории, с которой он мог встретиться в Халкиде.

Greeks in the late 5th and early 4th centuries BC considered their oldest poets to be Orpheus, Musaeus, Hesiod and Homer—in that order. Thereafter, Greek writers began to consider Homer earlier than Hesiod. Devotees of Orpheus and Musaeus were probably responsible for precedence being given to their two cult heroes and maybe the Homeridae were responsible in later antiquity for promoting Homer at Hesiod's expense. The first known writers to locate Homer earlier than Hesiod were Xenophanes and Heraclides Ponticus, though Aristarchus of Samothrace was the first actually to argue the case. Ephorus made Homer a younger cousin of Hesiod, the 5th century BC historian Herodotus (Histories II, 53) evidently considered them near contemporaries, and the 4th century BC sophist Alcidamas in his work Mouseion even brought them together for an imagined poetic ágōn (ἄγών), which survives today as the Contest of Homer and Hesiod. Most scholars today agree with Homer's priority but there are good arguments on either side. Hesiod certainly predates the lyric and elegiac poets whose work has come down to the modern era. Imitations of his work have been observed in Alcaeus, Epimenides, Mimnermus, Semonides, Tyrtaeus and Archilochus, from which it has been inferred that the latest possible date for him is about 650 BC. An upper limit of 750 BC is indicated by a number of considerations, such as the probability that his work was written down, the fact that he mentions a sanctuary at Delphi that was of little national significance before c. 750 BC (Theogony 499), and he lists rivers that flow into the Euxine, a region explored and developed by Greek colonists beginning in the 8th century BC. (Theogony 337–45). Hesiod mentions a poetry contest at Chalcis in Euboea where the sons of one Amphidamas awarded him a tripod (Works and Days 654–662). Plutarch identified this Amphidamas with the hero of the Lelantine War between Chalcis and Eretria and he concluded that the passage must be an interpolation into Hesiod's original work, assuming that the Lelantine War was too late for Hesiod. Modern scholars have accepted his identification of Amphidamas but disagreed with his conclusion. The date of the war is not known precisely but estimates placing it around 730–705 BC fit the estimated chronology for Hesiod. In that case, the tripod that Hesiod won might have been awarded for his rendition of Theogony, a poem that seems to presuppose the kind of aristocratic audience he would have met at Chalcis.

Шығармалары

Ежелгі түсіндірмешілер Гесиодқа жатқызған үш еңбек сақталған: «Жұмыстар мен күндер», «Теогония» және «Геракл қалқаны». Оның басқа еңбектерінің тек үзінділері ғана жеткен. Сақталған шығармалар мен фрагменттердің бәрі дәстүрлі өлшем мен эпикалық тілде жазылған. Дегенмен, «Геракл қалқанының» жалған екені және б.з.д. VI ғасырда жазылғаны белгілі болды. Көптеген ежелгі сыншылар «Теогонияны» да қабылдамады (мысалы, Паусания 9.31.3), тіпті Гесиод өзін сол өлеңде атымен атағанмен. «Теогония» мен «Жұмыстар мен күндер» мазмұны жағынан мүлдем әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олардың ерекше тілі, өлшемі және поэзиясы Гомердің шығармаларынан және «Геракл қалқанынан» (Гесиодтың грек тіліндегі нұсқасын төменде қараңыз) айқын түрде ерекшеленеді. Сонымен қатар, екеуінде де Прометей туралы мифтің бірдей нұсқасы келтіріледі. Дегенмен, тіпті осы түпнұсқа өлеңдерде де қосымшалар болуы мүмкін. Мысалы, «Жұмыстар мен күндердің» алғашқы он жолы Зевске арналған Орфикалық гимннен алынған болуы мүмкін (оны Паусания сияқты ежелгі сыншылар Гесиодтың еңбегі емес деп таныған). Кейбір ғалымдар Гесиодта прототарихи көзқарас бар деп санайды, бірақ Пол Картледж бұл пікірмен келіспейді, себебі Гесиод ешқандай тексерусіз, жай ғана ұмытпауды қанағаттандырады. Гесиодты гномикалық өлеңнің әкесі деп те есептейді. Ол «нәрселерді жүйелеуге және түсіндіруге құштар еді». Ол әлемді аристократиялық билеушілердің шеңберінен тыс қарап, олардың әділетсіздігіне қарсы шықты, бұл «қайғылы мінез-құлық, бірақ қадір-қасиетпен сақталған қадірлілік» деп сипатталды, бірақ, өмірбаян бөлімінде айтылғандай, ол тыңдаушыларға қарай өзін өзгерте алатын. Осы екіұштылық оның «Жұмыстар мен күндердегі» адамзат тарихына қатысты баяндамасының негізінде жатыр, онда ол өмірдің оңай және жақсы болған алтын дәуірін, содан кейін күміс, қола және темір дәуірлері арқылы мінез-құлық пен бақыттың үнемі төмендеуін суреттейді – бірақ ол соңғы екеуінің арасына ерен дәуірін қосады, оның соғысқа құштар адамдарын қола дәуірінен келген бабаларынан жақсырақ деп көрсетеді. Осы жағдайда ол екі түрлі дүниетанымына ие болып көрінеді: бірі эпикалық және аристократиялық, екіншісі аристократияның батырлық дәстүріне ықылассыз.

Three works have survived which were attributed to Hesiod by ancient commentators: Works and Days, Theogony, and Shield of Heracles. Only fragments exist of other works attributed to him. The surviving works and fragments were all written in the conventional metre and language of epic. However, the Shield of Heracles is now known to be spurious and probably was written in the sixth century BC. Many ancient critics also rejected Theogony (e. g., Pausanias 9.31.3), even though Hesiod mentions himself by name in that poem. Theogony and Works and Days might be very different in subject matter, but they share a distinctive language, metre, and prosody that subtly distinguish them from Homer's work and from the Shield of Heracles (see Hesiod's Greek below). Moreover, they both refer to the same version of the Prometheus myth. Yet even these authentic poems may include interpolations. For example, the first ten verses of the Works and Days may have been borrowed from an Orphic hymn to Zeus (they were recognised as not the work of Hesiod by critics as ancient as Pausanias). Some scholars have detected a proto historical perspective in Hesiod, a view rejected by Paul Cartledge, for example, on the grounds that Hesiod advocates a not forgetting without any attempt at verification. Hesiod has also been considered the father of gnomic verse. He had "a passion for systematizing and explaining things". He viewed the world from outside the charmed circle of aristocratic rulers, protesting against their injustices in a tone of voice that has been described as having a "grumpy quality redeemed by a gaunt dignity" but, as stated in the biography section, he could also change to suit the audience. This ambivalence appears to underlie his presentation of human history in Works and Days, where he depicts a golden period when life was easy and good, followed by a steady decline in behaviour and happiness through the silver, bronze, and Iron Ages – except that he inserts a heroic age between the last two, representing its warlike men as better than their bronze predecessors. He seems in this case to be catering to two different world views, one epic and aristocratic, the other unsympathetic to the heroic traditions of the aristocracy.

Жұмыстар мен күндер

"Еңбек пен Күндер" 800-нен астам жолдан тұратын поэма, ол екі негізгі шындыққа тоқталады: еңбек – Адамның жалпы тағдыры, бірақ еңбек етуге дайын адам өмірмен күресе алады. Ғалымдар бұл туынды Грекиядағы аграрлық дағдарыс тұсында қарастырды, ол жаңа жерлерді іздеуге байланысты отарлау толқынына түрткіс берді. "Еңбек пен Күндер" шумер, еврей, вавилон және египет даналық әдебиеттеріне негізделген дидактикалық поэзияның қалыптасқан дәстүрінен әсерленген болуы мүмкін. Бұл жұмыста Адамның бес дәуірі баяндалады, сонымен қатар кеңес-ақылдар мен даналықтар бар, адал еңбек етуге шақырылады және жалқаулық, әділетсіз судьялар (Персейдің пайдасына шешім шығарғандар сияқты) және өсімқорлық сынға ұшыратылады. Онда жер бетін аралап, әділдік пен әділетсіздікті қадағалайтын өлмейтіндер туралы айтылады. Өлең еңбекті барлық жақсылықтың бастауы деп есептейді, себебі құдайлар да, адамдар да бос жатқандарды жек көреді, олар арадағы жұмыссыз араға ұқсайды. Зорлық-зомбылықтың еңбек пен ар-ұяқтан басым түсуінің қорқынышымен "Алтын ғасыр" туралы айтылатын жолдарда ауыл шаруашылығы мен жеміс-жидек өсіру арқылы зорлықсыз өмір сүрудің әлеуметтік ерекшеліктері мен тәжірибесі мол өмірдің жоғары сатысы ретінде ұсынылады.

Қабылдау

Сапфоның отандасы және замандасы, лирикалық ақын Алкей, "Жұмыстар мен күндер" (582–88) бөлігін лирикалық ырғақ пен лесбия диалектісінде қайта жазды, мазмұнын өңдеді. Осы қайта жазудан тек бір үзінді сақталған. Лирикалық ақын Бакилид Гесиодты Сиракузалық Иеронусқа арналған жеңіс жырларында қолданды немесе қайта жазды, бұл жырлар Пифия ойындарында б.з.д. 470 жылы өткен көлік жарысындағы тиранның жеңісін тойлайды. Ол Гесиодқа былай деп сіңірді: "Боэтиялық ақын, [ұлы] Музалардың қызметшісі Гесиод былай деді: 'Имморталдар құрметтейтін адамды адамдар да жақсы пікірмен құрметтейді.'" Дегенмен, бұл сөздер Гесиодтың бар еңбектерінде табылмайды. Гесиодтың "Әйелдер тізімі" эллинистік дәуірде тізімдік өлеңдерге үлкен қызығушылық тудырды. Мысалы, Теокрит екі шаруалық өлеңінде (3.40–51 және 20.34–41) қаһарман әйелдердің тізімдерін ұсынады, мұнда екі үзінді де махаббатқа шалдыққан шаруалардың аузынан айтылады.

Монус мозаикасы

III ғасырдың соңында Аугуста Треверорум (Триер) қаласынан табылған Гесиодтың портреті. Мозаиканың орталық бөлігінде жасаушысы "MONNUS FECIT" ("Monnus жасады") деп қол қойған. Сурет "ESIO DVS" ("Гесиод") деп белгіленген. Бұл Гесиодтың ғалымдармен расталған жалғыз портреті.

Портреттік бюст

Римдік қоладан жасалған бюст, б.з.б. бірінші ғасырдың соңында Геркуланумда табылған, «Псевдо-Сенека» деп аталатын мүсін, қазіргі таңда жас Сенекаға тиесілі емес деп саналады. Гизела Рихтер оны Гесиодтың қияли портреті деп анықтады. Шындығында, 1813 жылдан бері, Сенеканың жазулы бейнесі басқаша ерекшеліктерімен табылғаннан бастап, бұл бюст Сенекаға тиесілі емес екені белгілі болды. Қазіргі көптеген ғалымдар Рихтердің анықтамасын қабылдайды.

Гесиодтың грек

Гесиод эпостық өлеңдердің дәстүрлі диалектісін – иониялықты қолданды. Омермен, иониялық тумасымен салыстыру көңілсіз болуы мүмкін. Гесиодтың дактильдік гексаметрді қолдануы Омердікідей шебер және ағылған емес еді, ал бір заманауи ғалым оның «тікенді гексаметрлері» деп атады. «Жұмыстар мен күндер» және «Теогония» шығармаларындағы тіл мен ырғақ қолданысы оны «Гераклдың қалқаны» авторынан да ерекшелендіреді. Мысалы, үш ақын да дигамманы тұрақсыз қолданды, кейде оның буын ұзындығы мен ырғаққа әсер етуіне, кейде болмауына мүмкіндік берді. Дигамманы сақтау мен елемеу арақатынасы олардың арасында әр түрлі. Бұл айырмашылықтың шамасы деректерді қалай жинап, түсіндіруге байланысты, бірақ келесі статистикалық мәліметтерде көрінетін нақты үрдіс бар. «Теогония» 2.5/1, «Жұмыстар мен күндер» 1.5/1, «Қалқан» 5.9/1, Омер 5.4/1. Гесиод дигамманы басқаларына қарағанда сирек сақтаған. Бұл нәтиже сәл қарсы болжамды, себебі дигамма Гесиодтың сөйлейтін боот диалектісінің әлі де ерекшелігі болған, ал Омердің иониялық тілінен бұрын жоғалып кеткен. Бұл аномалия Гесиодтың дигамма иониялық тілде естілмейтін кезде иониялық эпикалық ақын сияқты шығарма жазуға тырысқандығымен түсіндіріледі, ал Омер иониялық тілде естілгенде, иониялық жыршылардың бұрынғы буыны сияқты шығарма жазуға ұмтылған. «Теогония» мен «Жұмыстар мен күндер» үшін нәтижелерде де маңызды айырмашылық бар, бірақ бұл тек алғашқысы құдайлардың тізімін қамтиды және сондықтан дигаммамен байланысты анықталған артикльді – «οἱ» жиі қолданады. Эпостық өлеңге тән болса да, оның сөздік қоры Омерден айтарлықтай ерекшеленеді. Бір ғалым «Жұмыстар мен күндерде» 278 Гомерлік емес сөз, «Теогонияда» 151 және «Гераклдың қалқанында» 95 сөзді санап шықты. «Жұмыстар мен күндердегі» Гомерлік емес сөздердің көптігі оның Гомерлік емес тақырыбына байланысты. Гесиодтың сөздік қорына Омерде кездеспейтін көптеген формулалық тіркестер де кіреді, бұл оның басқа дәстүрде жазған болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Hesiod employed the conventional dialect of epic verse, which was Ionian. Comparisons with Homer, a native Ionian, can be unflattering. Hesiod's handling of the dactylic hexameter was not as masterful or fluent as Homer's and one modern scholar refers to his "hobnailed hexameters". His use of language and meter in Works and Days and Theogony distinguishes him also from the author of the Shield of Heracles. All three poets, for example, employed digamma inconsistently, sometimes allowing it to affect syllable length and meter, sometimes not. The ratio of observance/neglect of digamma varies between them. The extent of variation depends on how the evidence is collected and interpreted but there is a clear trend, revealed for example in the following set of statistics. Theogony 2.5/1 Works and Days 1.5/1 Shield 5.9/1 Homer 5.4/1

Hesiod does not observe digamma as often as the others do. That result is a bit counter intuitive since digamma was still a feature of the Boeotian dialect that Hesiod probably spoke, whereas it had already vanished from the Ionic vernacular of Homer. This anomaly can be explained by the fact that Hesiod made a conscious effort to compose like an Ionian epic poet at a time when digamma was not heard in Ionian speech, while Homer tried to compose like an older generation of Ionian bards, when it was heard in Ionian speech. There is also a significant difference in the results for Theogony and Works and Days, but that is merely due to the fact that the former includes a catalog of divinities and therefore it makes frequent use of the definite article associated with digamma, oἱ. Though typical of epic, his vocabulary features some significant differences from Homer's. One scholar has counted 278 un Homeric words in Works and Days, 151 in Theogony and 95 in Shield of Heracles. The disproportionate number of un Homeric words in W & D is due to its un Homeric subject matter. Hesiod's vocabulary also includes quite a lot of formulaic phrases that are not found in Homer, which indicates that he may have been writing within a different tradition.