Кіріспе
Солтүстік Ирландиядағы Ұлыбританияға адал саяси идеология
Ольстер лоялизмі – Солтүстік Ирландиядағы жұмысшы табындағы Ольстер протестанттарымен байланысты Ольстер унионизмінің бір саласы. Басқа унионистер сияқты, лоялистер Солтүстік Ирландияның (бұрын – бүкіл Ирландияның) Ұлыбритания құрамында қалуын қолдайды және Ұлыбританиядан тәуелсіз Біріккен Ирландияға қарсы тұрады. Басқа унионизм салаларынан айырмашылығы, лоялизм Ольстер протестанттарының этникалық ұлтшылдығы және «британдық ұлтшылдықтың бір түрі» ретінде сипатталған. Лоялистердің өздерінің мүдделерін қорғағанда ғана британ мемлекетіне шартты түрде адал болатыны жиі айтылады. Гаррет Фицджеральд олардың «Ольстерге» «Одаққа» қарағанда адал екенін мәлімдеген. Лоялистердің аз бөлігі британ үкіметтері өздерін қолдамайды деп сеніп, тәуелсіз Ольстер протестант мемлекетін құруды талап еткен (қараңыз: Ольстер ұлтшылдығы). «Лоялизм» термині көбінесе жарымәскерилікпен байланыстырылады. Ольстер лоялизмі 19 ғасырдың соңында ирландтық үйде басқару қозғалысына және ирландтық ұлтшылдықтың өркендеуіне реакция ретінде пайда болды. Ирландияда католиктер көпшілік құрады және өзін-өзі басқаруды қалады, бірақ Ольстер провинциясында Ольстер плантациясының нәтижесінде, негізінен протестанттар мен унионистер көпшілік құрады. Барлық унионистер протестант болмаса да, лоялистер британдық протестанттық мұраларын баса көрсетті. Үйде басқару дағдарысы кезінде (1912–1914), лоялистер Ольстердің өзін-өзі басқарушы Ирландияның бөлігі болуына жол бермеу үшін жарымәскери Ольстер еріктілерін құрды. Осыдан кейін Ирландияның тәуелсіздік соғысы (1919–1921) және Ирландияның бөлінуі болды: Ирландияның көп бөлігі тәуелсіз мемлекетке айналды, ал Ольстердің көп бөлігі Ұлыбритания құрамында Солтүстік Ирландияның өзін-өзі басқару аумағы ретінде қалды. Бөліну кезінде Белфаста лоялистер мен ирланд ұлтшылдары арасында қауымдық зорлық-зомбылық орын алды, ал лоялистер ирланд республикалық әрекеттерге жауап ретінде католик азшылығына шабуыл жасады. Солтүстік Ирландияның унионисттік үкіметтері католиктер мен ирланд ұлтшылдарына қарсы кемсітушілік жасады деп айыпталды. Лоялистер католиктік азаматтық құқық қозғалысына қарсы шығып, оны республикалық фронт деп айыптады. Бұл аласапылықтар «Түркістан» (1969–1998) деп аталатын қақтығысқа әкелді. Қақтығыс кезінде Ольстер еріктілері (UVF) және Ольстер қорғаныс қауымдастығы (UDA) сияқты лоялистік жарымәскерилер жиі католиктерге шабуыл жасады, ішінара республикалық жарымәскери әрекеттерге жауап ретінде. Лоялистер 1973 жылғы Саннингдейл келісіміне және 1985 жылғы Англо-Ирландия келісіміне қарсы үлкен наразылық акцияларын ұйымдастырды. 1994 жылы жарымәскерилер атысты тоқтату туралы мәлімдеме жасады және олардың өкілдері 1998 жылғы Ұлы жұма келісімін келіссөздерге қатысты. Содан бері лоялистер өздерінің мәдени ерекшеліктеріне қауіп төндіргеніне қарсы наразылық білдіруде. Лоялистік жарымәскерилердің бөлімдері католиктерге шабуыл жасады, лоялистік қақтығыстарға қатысты және келісімді қолдаудан бас тартты, бірақ олардың науқандары жаңадан басталған жоқ. Солтүстік Ирландияда жыл сайын көптеген шерулер өткізетін протестанттық марш-бандалар дәстүрі бар. Жыл сайынғы Он бірінші түн (11 шілде) от жағу және Он екінші (12 шілде) шерулер лоялизммен байланысты.
Тарих
Лоялист термині алғаш рет 1790 жылдары ирланд саясатында католиктердің эмансипациясына және Ирландияның Ұлыбританиядан тәуелсіздігіне қарсы болған протестанттарды атау үшін қолданылды. Ольстерлік лоялизм 19 ғасырдың соңында ирландтық үкімет құру қозғалысына және ирланд ұлтшылдығының күшеуіне жауап ретінде пайда болды. Ол кезде Ирландияның барлық бөлігі Ұлыбританияның құрамында болды. Аралда католиктер көпшілікті құраса да, солтүстік Ульстер провинциясында протестанттар басымдық құрды және Ұлыбританиямен тығыз одақ күйін сақтауды қалады, бұл саяси дәстүр юнионизм деп аталады. Бұл үлкен дәрежеде провинцияны отарлау саясатына байланысты болды. Шығыс Ольстер Ирландияның көптеген басқа аймақтарына қарағанда көбірек индустрияландырылған және Ұлыбританиямен саудаға тәуелді болды. Барлық юнионистер протестант немесе Ольстерден болмаса да, лоялизм Ольстердің протестанттық мұрасын ерекше атап көрсетті. Ол католик ирланд ұлтшылдары басымдық құратын үкіметі бар Ирландияның құрамына кіргісі келмейтін Ольстер протестанттарының өзін-өзі анықтау қозғалысы ретінде басталды.
Жергілікті басқару дағдарысы және бөліну
1912 жылы британ үкіметі үшінші Өзін-өзі басқару туралы заң жобасын ұсынғаннан кейін Өзін-өзі басқару дағдарысы басталды. Ольстерлік юнионистер Ольстер келісіміне қол қойып, ирландтық өзін-өзі басқаруға кез келген құралмен қарсы тұруға ант берді. Олар ірі жарымәскери күш – «Ольстер еріктілері» деген ұйымды құрды, ол Ирландия үкіметінің Ольстердегі билігіне күшпен қарсы тұрумен қорқытты. «Ольстер еріктілері» Империялық Германиядан Ольстерге мыңдаған мылтық пен оқ-дәрілерді жасырып әкелді. Жауап ретінде ирланд ұлтшылдары Өзін-өзі басқарудың іске асырылуын қамтамасыз ету үшін Ирландия еріктілерін құрды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Өзін-өзі басқару мәселесі кейінге қалдырылды. Лоялистер де, ұлтшылдар да соғысқа қатысты, көптеген «Ольстер еріктілері» 36-шы (Ольстер) дивизиясына қосылды. Соғыс аяқталғаннан кейін көптеген ирланд ұлтшылдары толық тәуелсіздікке ұмтылды. 1918 жылғы жалпы сайлауда көптеген ирландтық орындарды жеңіп алғаннан кейін ирланд республикашылары Ирландия Республикасын жариялады, бұл Ирландия Тәуелсіздік соғысына әкелді. Осы уақытта 1920 жылы британ парламенты төртінші Өзін-өзі басқару туралы заң жобасын қабылдады. Ол Ирландияны Ұлыбритания құрамындағы екі дербес басқарылатын аймаққа бөлуді көздеді: протестанттар көпшілігі бар Солтүстік Ирландия және католиктер көпшілігі бар Оңтүстік Ирландия. 1920–1922 жылдары Солтүстік Ирландия аймағында бөліністі қорғау және оған қарсы тұру мақсатымен зорлық-зомбылық оқиғалары жиі болды. Белфаст «аса қатыгез және бұрын-соңды болмаған» қауымдық зорлық-зомбылыққа куә болды, ол негізінен протестант лоялистер мен католик ұлтшыл азаматтар арасында болды. Лоялистер ИРА-ның әрекеттеріне жауап ретінде католик азшылығына шабуыл жасады. Мыңдаған католиктер мен «сенімсіз» протестанттар жұмыстан босатылды, әсіресе кеме жасаушылықтарда, ал Лисберн мен Банбридж қалаларында католиктердің үйлері мен бизнестері жаппай өртеліп жанып кетті. Солтүстік Ирландияда бөлініс кезінде 500-ден астам адам қаза тауып, 10 000-нан астам адам босқынға айналды, олардың көпшілігі католиктер болды. 1926 жылы Солтүстік Ирландия халқының шамамен 33,5% католиктерді, ал 62,2% үш ірі протестанттық дінге жататын (пресвитериандық – 31,3%, Ирландия шіркеуі – 27%, методист – 3,9%) құрады.
Қиындықтар
Солтүстік Ирландияның юнионисттік үкіметтері ирланд ұлтшылдары мен католик азшылығына қатысты кемсітушілікке ұшырады деп айыпталды. Дискриминацияны жою мақсатындағы зорлықсыз науқан 1960 жылдардың соңында басталды. Бұл азаматтық құқықтар науқанына республикашылдар қарсы шықты. Лоялисттердің қарсылығын көбінесе протестант фундаменталисі, дін уағыздаушысы Иан Пейсли басқарды. Олар қарсы демонстрациялар ұйымдастырып, азаматтық құқықтар шерулеріне шабуыл жасап, орташа юнионистерге қысым көрсетті. Лоялист жақтастары жалған тумен бомбалық шабуылдар жасады, олардың кінәсін республикашылдар мен азаматтық құқықтар қорғаушыларына таңды. Бұл жағдай 1969 жылдың тамызындағы көтеріліске әкелді. Ирланд ұлтшылдары/республикашылдары полициямен де, жүздеген католик үйлері мен бизнестерін өртеп жіберген лоялисттермен де қақтығысты. Бұл көтеріліс британдық әскерлердің енгізілуіне әкелді және көбінесе "Қиындықтардың" басталуы деп есептеледі. "Қиындықтардың" басталуымен бірге лоялист жарымәскери ұйымдары, атап айтқанда Ольстер еріктілері күштері (UVF) және Ольстер қорғаныс қауымдастығы (UDA) қайта жанданды. Олардың мақсаттары – протестант аймақтарын қорғау, "Ольстердің жаулары" (яғни республикашылдар) деп санайтындармен күресу және Ирландияның бірігуіне бағытталған кез келген қадамды болдырмау болды. Уақытша Ирландия республикалық армиясы британдықтарды Солтүстік Ирландиядан шығаруға мәжбүрлеу үшін жарымәскери науқан жүргізді. Лоялист жарымәскерилері ИРА әрекеттеріне жауап ретінде католик қауымына шабуыл жасады, ал олардың құрбандарының көп бөлігі кездейсоқ католик азаматтары болды. "Қиындықтар" кезінде жергілікті британдық сарбаздар мен полицияның лоялист жарымәскерилерімен келісім жасасқан жағдайлары болды, мысалы Гленн тобының шабуылдары. 1973 жылы қол қойылған Саннингдейл келісімі юнионистер мен ирланд ұлтшылдары арасында билікті бөлісу үкіметін құру және Ирландия Республикасымен ынтымақтастықты күшейту арқылы қақтығысты аяқтауға бағытталған. 1974 жылдың мамырында лоялисттер наразылық ретінде Ольстер жұмысшылар кеңесінің ереуілін ұйымдастырды. Оны лоялист жарымәскерилері жүзеге асырды және Солтүстік Ирландияның үлкен бөлігін тоқтатты. Ереуіл кезінде лоялисттер Республикадағы Дублин және Монаган қалаларында бірнеше автокөлік бомбаларын жарытты. Бұл шабуылда 34 азамат қаза тапты, бұл "Қиындықтардың" ең қасіретті шабуылы болды. Ереуіл келісімді және билікті бөлісу үкіметін құлатты. Лоялисттер 1985 жылғы Англо-Ирландия келісіміне қарсы үлкен наразылық науқанына қатысты. Олар оны егемендікті бұзу деп қарады, өйткені ол Республикаға Солтүстік Ирландияның кейбір мәселелерінде кеңесші рөл берді. Көшедегі көптеген наразылық акциялары лоялисттердің Корольдік Ольстер полициясымен (RUC) қақтығысуына әкелді, лоялисттер оны келісімді жүзеге асыруда және протестанттық қауымдастыққа сатқындық жасауда айыптады. Бұл лоялисттер мен полиция арасында жарылыс тудырды және наразылық акциялары кезінде полиция қызметкерлерінің үйлеріне көптеген шабуылдар жасалды. 1980 жылдардың соңынан бастап лоялист жарымәскери зорлық-зомбылықтың өсуі байқалды, бұл ішінара Англо-Ирландия келісіміне деген ашуға байланысты болды. Сонымен қатар, лоялист топтары Оңтүстік Африкадан контрабандалық қарумен қайта қаруланды, бұл іс-шараны британдық барлау қызметінің агенты Брайан Нельсон бақылады. 1992-1994 жылдар аралығында лоялисттер республикашылдардан көп адам өлтірді. Бұл кезеңде ең қасіретті шабуылдар UDA-ның Greysteel қырғыны және UVF-тің Loughinisland қырғыны болды. Басты лоялист жарымәскери топтары 1994 жылы, Уақытша ИРА-ның атысты тоқтатуы мен Солтүстік Ирландияның бейбітшілік процесінің басталуынан кейін көп ұзамай атысты тоқтату туралы мәлімдеді. Бұл атысты тоқтату 1990 жылдардың ортасынан соңына дейін Драмкри дауы кезінде шиеленісті болды. Протестанттық Оранж орденінің Портадаунның католик бөлігі арқылы дәстүрлі маршрутымен жүріп өтуіне кедергі келтірілді. Католик тұрғындары жыл сайынғы шеруге қарсы жаппай наразылық білдірді, оны жеңіске жету және үстемдік ету деп қарады, полицияны шеруді тоқтатуға мәжбүр етті. Лоялисттер мұны Ольстер протестанттық дәстүрлеріне шабуыл ретінде қабылдады және Солтүстік Ирландияда зорлық-зомбылық акцияларын өткізді. Портадаун қаласында мыңдаған лоялисттер католик ауданын күзетіп тұрған полиция мен сарбаздарға шабуыл жасады. UVF-тен жаңа бөлінген топ, Лоялист еріктілері күштері (LVF), католиктерге шабуыл жасады және бұл партиялар басқа юнионисттік партиялардан – келісімді қолдайтын UUP және келісімге қарсы DUP-тан әлдеқайда аз дауыс алды. Кейбір UDA және LVF бригадалары атысты тоқтатуды бұзып, "Қызыл қол қорғаушылары" деген атпен католиктерге шабуыл жасады.
Лоялист қауымдастықтар кеңесі 2015 жылы UVF және UDA қолдауымен құрылды. Ол "Жұма күнгі келісімнен" бері жұмысшы лоялисттеріне саяси және экономикалық назар аудармауды кері қайтаруға тырысады. 2021 жылы Brexit нәтижесінде Солтүстік Ирландия мен Ұлыбритания арасында сауда шекарасы құрылғандықтан, ол келісімге қолдауын кері алды. Бұл мәселе кезінде осы көктемде лоялисттік көтеріліс күш алды.
Жарымәскери және өзін-өзі қорғаушы топтар
Лоялистік жарымәскери және өзін-өзі қорғаушы топтар 20 ғасырдың басынан бері белсенді. 1912 жылы Ұлыбритания үкіметі Ирландияға өзін-өзі басқару құқығын беруді тоқтату немесе Ольстерді одан бөліп шығару үшін Ольстер еріктілері құрылды. Бұл Үйдегі басқару дағдарысына әкелді, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен аяқталды. Лоялистік жарымәскерилер Ирландияның тәуелсіздік соғысы кезінде (1919–1922) және Қиындықтар кезінде (1960-шы жылдардың соңы – 1998) Ольстерде қайтадан белсенді болды. Қиындықтар кезінде ең ірі және белсенді жарымәскери топтар болды: Ольстер еріктілері күштері (UVF) және Ольстер қорғаныс қауымдастығы (UDA)/Ольстер бостандық күрескерлері (UFF). Олар және көптеген басқа лоялистік жарымәскерилер террористік ұйымдар ретінде танылды. Қиындықтар кезінде олардың негізгі мақсаттары – ирландиялық республикашылдыққа қарсы күрес, әсіресе Уақытша Ирландия Республикалық Армиясына (ИРА) қарсы күрес, сондай-ақ протестанттық лоялистік аймақтарды қорғау болды. Алайда, олардың құрбандарының басым көпшілігі – ирландиялық католиктер, олар көбінесе сектанттық шабуылдарда кездейсоқ өлтірілді. М. Л. Р. Смит: «Лоялистік жарымәскерилер барша католиктерді бастапқыда бүлікші деп қарастырды» деп жазды. Кейде католиктерге жасалған шабуылдар ИРА-ның әрекеттеріне «қарсы шара» ретінде көрсетілді, себебі ИРА-ны католиктер қауымы қолдады. Мұндай қарсы шаралар ұжымдық жаза ретінде де, ИРА-ның қолдауын әлсірету мақсатында да қарастырылды; кейбір лоялистер католиктер қауымын қорқытып, көп өлімге ұшырату арқылы ИРА-ны науқанын тоқтатуға мәжбүр ететінін айтты. Сол кездегі премьер-министр Тони Блэр: «Лоялистік терроризмнің мақсаты – католиктерді жазалау, үстемдік ету немесе олардан құтылу болды» деді. 1993 жылы UVF-тің ресми Combat журналында жарияланған редакциялық мақалада былай делінген: «Провинцияның басым көпшілігі протестанттар тұратын үлкен аймақтары қазір католиктердің басымдығына көшкен. Осыған байланысты Ольстер еріктілері және Ольстер қорғаныс қауымдастығы өздерінің науқанын күшейтті, ең алдымен католиктердің протестанттарды өлтіруіне тең келу үшін емес, сонымен қатар олардың аймақтарына енуін тоқтату үшін». Лоялистік жарымәскерилер Қиындықтар кезінде болған барлық өлімдердің 29%-ына, ал барлық бейбіт тұрғындардың өліміне шамамен 48%-ына жауапты болды. Лоялистік жарымәскерилер республикалық жарымәскерилер мен британдық қауіпсіздік күштеріне қарағанда бейбіт тұрғындарды әлдеқайда көп өлтірді. Жергілікті Ольстер қорғаныс полкінің (UDR) кейбір британдық сарбаздары мен Корольдік Ольстер полициясының (RUC) полицейлері лоялистік жарымәскери топтармен келісімге келді, мысалы, лоялистік шабуылдарға қатысу (мысалы, Гленан бандысы), лоялистерге қару-жарақ пен ақпарат беру, оларға қарсы әрекет етпеу және ресми тергеулерге кедергі келтіру. Лоялистік жарымәскерилердің әрекеттеріне қастандық, жаппай атыс, бомбалау және адам ұрлау кірді. Олар автоматтары, шабуылдық мылтықтар, тапаншалар, гранаталар (өздері жасаған гранаталар да бар), өрт сөндіруші бомбалар, тұзақтар және автокөлік бомбаларын қолданды. Бомбалық шабуылдар көбінесе ескертусіз жасалатын. Алайда, бомбалауға қарағанда қарулы шабуылдар жиірек болды. Кейбір лоялистік жарымәскерилер Ұлыбританиядағы экстремалды оңшыл және неонацистік топтармен байланыста болды, соның ішінде Combat 18, Британдық ұлттық социалистік қозғалысы және Ұлттық фронт. 1990 жылдан бері лоялистік жарымәскерилер лоялистік аймақтарда көптеген нәсілшіл шабуылдар жасады. 2006 жылғы есепте өткен екі жылдағы нәсілшіл шабуылдардың 90%-ы негізінен лоялистік аймақтарда орын алғаны анықталды. 1990 жылдары негізгі лоялистік жарымәскерилер атысты тоқтату туралы келісімге келді. Осыдан кейін бірнеше жыл бойы шағын оқшауланған топтар зорлық-зомбылық науқандарын жалғастырды, ал лоялистік топтарының мүшелері кейде зорлық-зомбылықпен айналысуды жалғастырды. Белфаст қаласындағы унионистік бағыты бар News Letter газеті 1993 жылдың наурыз айында протестанттық қауымның лоялистік жарымәскери күштердің зорлық-зомбылығының жақындағы өршуі туралы пікірін білу үшін телефон арқылы сауалнама жүргізді. Сауалнамаға қатысқандардың 42 пайызы «Сіз жарымәскери күштердің зорлық-зомбылығын қолдайсыз ба?» деген сұраққа «Иә» деп жауап берді. Жыл сайынғы шаралар, мысалы, Он бірінші түн (11 шілде) от жағу және Он екінші (12 шілде) парадтар, адалдықпен тығыз байланысты. 2013 жылы жарияланған есеп бойынша Солтүстік Ирландияда кем дегенде 640 марш-бэнд бар екені анықталды, олардың жалпы мүше саны шамамен 30 000 адамды құрайды, бұл тарихтағы ең жоғары көрсеткіш. Парадтар комиссиясының мәліметі бойынша, 2007 жылы Солтүстік Ирландияда 1354 лоялистік парад (қорғансыздықтан басқа) өтті. Солтүстік Ирландия полиция қызметі басқа статистиканы пайдаланады және 2007 жылы 2863 парад тіркелгенін хабарлады. Олардың ішінде 2270 (шамамен 80%) лоялистік марш-бэндтар өткізді.
large areas of the Province that were predominately Protestant are now predominately Catholic. The reaction to this has been that the Ulster Volunteer Force and the Ulster Defence Association have intensified their campaign in order, not just to match the Catholic murders of Protestants, but to stop further enroachment into their areas. Loyalist paramilitaries were responsible for 29% of all deaths in the Troubles, and were responsible for about 48% of all civilian deaths. Loyalist paramilitaries killed civilians at far higher rates than both Republican paramilitaries and British security forces. Some British soldiers from the local Ulster Defence Regiment (UDR) and police officers from the Royal Ulster Constabulary (RUC) colluded with loyalist paramilitaries, such as taking part in loyalist attacks (e. g. the Glenanne gang), giving weapons and intelligence to loyalists, not taking action against them, and hindering official investigations. The modus operandi of loyalist paramilitaries involved assassinations, mass shootings, bombings and kidnappings. They used sub machine guns, assault rifles, pistols, grenades (including homemade grenades), incendiary bombs, booby trap bombs and car bombs. Bomb attacks were usually made without warning. However, gun attacks were more common than bombings. Some loyalist paramilitaries have had links with far right and Neo Nazi groups in Britain, including Combat 18, the British National Socialist Movement, and the National Front. Since the 1990s, loyalist paramilitaries have been responsible for numerous racist attacks in loyalist areas. A 2006 report revealed that 90% of racist attacks in the previous two years occurred in mainly loyalist areas. In the 1990s, the main loyalist paramilitaries called ceasefires. Following this, small breakaway groups continued to wage violent campaigns for a number of years, and members of loyalist groups have continued to engage in sporadic violence. A telephone poll conducted in March 1993 by the News Letter, a Belfast based newspaper with a unionist editorial stance, sought the view of the Protestant community on a recent upsurge in loyalist paramilitary violence. The poll found that 42 per cent of callers responded "Yes" to the question: "Do you support loyalist paramilitary violence?" Yearly events such as the Eleventh Night (11 July) bonfires and The Twelfth (12 July) parades are strongly associated with loyalism. A report published in 2013 estimated there were at least 640 marching bands in Northern Ireland with a total membership of around 30,000, an all time high. According to the Parades Commission, a total of 1,354 loyalist parades (not counting funerals) were held in Northern Ireland in 2007. The Police Service of Northern Ireland uses different statistics, and recorded a total of 2,863 parades in 2007. Of these, 2,270 (approximately 80%) were held by loyalist marching bands.