Рационалды, бірақ толық емес пікірлеу

Кіріспе

Рационалды түрде сенімді болғанымен, дедуктивті жарамсыз ойлау логика философиясында, жеңіліске ұшырауға болатын ойлау – бұл рационалды түрде сенімді, бірақ дедуктивті жарамсыз уақытша ойлау түрі. Әдетте, ереже берілген кезде, бірақ осы ереженің ерекше жағдайлары немесе басқа ережеге бағынатын топтары болуы мүмкін. Жеңіліске ұшырауға болатындық, аргументтерді және аргументация процесін, сондай-ақ эвристикалық ойлауды зерттейтін әдебиеттерде кездеседі. Бұл – дәлелдемейтін ойлаудың бір түрі, онда ойлау нақты талапты толық, аяқты немесе түпкілікті дәлелдей алмайды, яғни қорытындының қате болу мүмкіндігі және түзетуге болатындығы мойындалады. Басқаша айтқанда, жеңіліске ұшырауға болатын ойлау шартты мәлімдеме немесе талапты тудырады. Бұл сонымен қатар кеңейтілген ойлаудың бір түрі, себебі оның қорытындылары алғышарттардың мағынасынан асып түседі. Жеңіліске ұшырауға болатын ойлау заңтану, этика және моральдық философия, эпистемология, лингвистикадағы прагматика және сөйлесу нормалары, конструктивтік шешімдер теориясы, сондай-ақ жасанды интеллекттегі білімді ұсыну және жоспарлау салаларында ең толыққанды көрініс табады. Ол prima facie (алғашқы) ойлаумен (яғни, дәлелдердің "бетінен" шығарылатын ойлаумен) және ceteris paribus (барлық жағдайлар тең болғанда) ойлаумен (яғни, барлық нәрсе "бірдей" болғандағы ойлаумен) тығыз байланысты. Кем дегенде, кейбір философиялық мектептерге сәйкес, барлық ойлау ең көп дегенде жеңіліске ұшырауға бейім, және абсолютті нақтылықтағы дедуктивті ойлау деген нәрсе жоқ, өйткені барлық фактілерге толық сенімді болу немесе ештеңе белгісіз емес екенін анық білу мүмкін емес. Осылайша, барлық дедуктивті ойлау шын мәнінде кездейсоқ және жеңіліске ұшырауға бейім.

Тарих

Аристотель логика мен философия үшін жарамды ойлау формаларын күнделікті өмірде қолданылатын жалпыға ортақ ойлау формаларынан (диалектика мен риториканы қараңыз) ажыратса да, 20-ғасыр философтары негізінен дедуктивті ойлауға шоғырланды. 19-ғасырдың соңында логикалық мәтіндер әдетте демонстративті және демонстративті емес ойлауды зерттейтін, көбінесе соңғысына көбірек орын беретін. Алайда, Бертран Рассел, Альфред Норт Уайтхед және Уиллард Ван Орман Куиннің математикалық логиканың гүлденуінен кейін, 20-шы ғасырдың логикалық мәтіндері дедуктивті емес тұжырымдау тәсілдеріне аз көңіл бөлді. Бірнеше ерекше жағдай бар. Джон Мейнард Кейнс өзінің диссертациясын демонстрациялық емес ойлау туралы жазды және бұл тақырыпта Людвиг Витгенштейннің ойлауына әсер етті. Витгенштейннің өз кезегінде көптеген құрметтеушілері болды, соның ішінде позитивистік заңтанушы Х. Л. А. Харт және сөйлеу актісінің лингвисті Джон Л. Остин, Стивен Тульмин және Хаим Перельман риторикада, моральдық теоретиктер В. Д. Росс және К. Л. Стивенсон, және түсініксіздіктің эпистемологы/онтологы Фридрих Вайсман. Жоюға болатын сөздің этимологиясы әдетте орта ағылшын келісімшарт заңына қатысты, онда жою шарты – келісімшартты немесе құжатты жарамсыз деп жариялауға немесе күшін жоюға мүмкіндік беретін шарт. Жеңілу, үстемдік тану, кейінге қалдыру, қарсы тұру, кемсіту және төмендету сөздері жиі жоюмен бірдей контексте қолданылса да, жарамсыз ету және күшін жою (сондай-ақ, жою, қайтару, күшін жою, жою, кері қайтару, тоқтату, алдын алу және т.б.) сөздері жеңілу ұғымымен тікелей байланысты. Көптеген сөздіктерде өткен қатысы бар жеңу етістігі бар. Моральдық теория мен риторика философтары американдық эпистемологтар Витгенштейннің бұл тақырыптағы ойлауын қайта ашқан кезде жеңіліске ұшырауды негізінен өздеріне алған: Джон Лэдд, Родерик Чисхолм, Родерик Ферт, Эрнест Соса, Роберт Нозик және Джон Л. Поллок бәрі бір нәрсенің қызыл екеніне сенудің жеңіліске ұшырауының себебі екендігі туралы жаңа сеніммен жаза бастады. Ең бастысы, Витгенштейннің тілдік ойындарға (және семантикадан алыстауға) деген бейімділігі осы эпистемологтарды бірінші кезектегі логикалық сәйкессіздікті жоюдың орнына басқаруға батыл етті. Сол уақытта (1960-шы жылдардың ортасында) Оксфордтағы Харт пен Остиннің тағы екі студенті Брайан Барри мен Дэвид Готье саяси аргументтерге және практикалық ойлауға (әрекетке) тиісінше жеңіліске ұшыраған ойлауды қолданды. Джоэл Фейнберг пен Джозеф Раз этика мен юриспруденция бойынша бірдей жетілген еңбектер шығара бастады. 1970 жылдардың ортасына қарай еңсерілуді жоюға байланысты ең маңызды жұмыстар эпистемологияда болды, онда Джон Поллоктың 1974 жылғы "Білім және ақталу" еңбегі оның кемсіту және қайталау терминологиясын танымал етті (бұл Талминнің талдауын бейнеледі). Поллоктың еңбегі философиялық логикаға өте жақын болғандықтан маңызды болды. Логиктердің эпистемологиядағы жеңе алмайтындығын жоққа шығара алмауы (Кембридждің логиктері онжылдықтар бұрын Хартпен жасағандай) философиялық негізгі ағымға жеңе алмайтындығын дәлелдеді. Жеңіліске ұшырау әрқашан аргументпен, риторикамен және заңмен тығыз байланысты болған, эпистемологиядан басқа, онда себептердің тізбектері мен себептердің шығу тегі жиі талқыланбаған. Николас Решердің "Диалектика" еңбегі философтарға жеңіліске ұшыраған қисынды ойлау жүйелерін қарастырудың қаншалықты қиын болғанын көрсетеді. Бұл бір жағынан, ресми емес логиканың жақтаушылары аргумент пен риториканы ұстанушылар болды, ал формализм аргументке анафема болды деп тұжырымдады. Осы уақыт аралығында жасанды интеллект зерттеушілері монотонды емес ойлау мен оның семантикасына қызығушылық танытты. Поллок пен Дональд Нут сияқты философтармен (мысалы, жеңіліске ұшыраған логика) ондаған компьютерлік ғалымдар мен логиктер 1980 және 2000 жылдар аралығында жеңіліске ұшыраған қисынды жүйені шығарды. Квиннің логикалық жүйесі де факто стандартқа айналғандай, жеңіліске ұшырайтын бірде-бір жүйенің пайда болуы мүмкін емес. Дегенмен, Джордж Буль, Чарльз Сандерс Пирс және Готтлоб Фреге арқасында 100 жылдық алдынғылық көрсетілмейтін логикалық есептеулер бойынша жабылып қалды: көрсетілімдік және көрсетілімдік емес ойлаудың қазір ресми есептеулері бар. Ұсынысты жүйенің жүйелерінен жаңа, мысалы, сенімді қайта қарау және динамикалық логика сияқты жүйенің жүйелері бар. Чарльз Хамблин мен Джим Маккензидің және олардың әріптестерінің диалогтық логикасы, сондай-ақ, жеңіліске ұшырамайтын ойлаумен тығыз байланысты болуы мүмкін. Сенімді қайта қарау - бұл эпистемиялық өзгерістердің орын алуы үшін қажетті мәліметтердің немесе шектеулердің конструктивті емес сипаттамасы. Динамикалық логика негізінен, парадоксалды логика сияқты, алдынғы шарттардың ретін өзгерту орынды қорытындылар жиынтығын өзгерте алатындықтан байланысты. Диалогтық логика қарсыласты енгізеді, бірақ сенімді қайта қарау теориялары сияқты, дедуктивті тұжырымды сенім күйлеріне ұмтылады.

Though Aristotle differentiated the forms of reasoning that are valid for logic and philosophy from the more general ones that are used in everyday life (see dialectics and rhetoric), 20th century philosophers mainly concentrated on deductive reasoning. At the end of the 19th century, logic texts would typically survey both demonstrative and non demonstrative reasoning, often giving more space to the latter. However, after the blossoming of mathematical logic at the hands of Bertrand Russell, Alfred North Whitehead and Willard Van Orman Quine, latter 20th century logic texts paid little attention to the non deductive modes of inference. There are several notable exceptions. John Maynard Keynes wrote his dissertation on non demonstrative reasoning, and influenced the thinking of Ludwig Wittgenstein on this subject. Wittgenstein, in turn, had many admirers, including the positivist legal scholar H. L. A. Hart and the speech act linguist John L. Austin, Stephen Toulmin and Chaïm Perelman in rhetoric, the moral theorists W. D. Ross and C. L. Stevenson, and the vagueness epistemologist/ontologist Friedrich Waismann. The etymology of defeasible usually refers to Middle English law of contracts, where a condition of defeasance is a clause that can invalidate or annul a contract or deed. Though defeat, dominate, defer, defy, deprecate and derogate are often used in the same contexts as defease, the verbs annul and invalidate (and nullify, overturn, rescind, vacate, repeal, void, cancel, countermand, preempt, etc.) are more properly correlated with the concept of defeasibility than those words beginning with the letter d. Many dictionaries do contain the verb, to defease with past participle, defeased. Philosophers in moral theory and rhetoric had taken defeasibility largely for granted when American epistemologists rediscovered Wittgenstein's thinking on the subject: John Ladd, Roderick Chisholm, Roderick Firth, Ernest Sosa, Robert Nozick, and John L. Pollock all began writing with new conviction about how appearance as red was only a defeasible reason for believing something to be red. More importantly Wittgenstein's orientation toward language games (and away from semantics) emboldened these epistemologists to manage rather than to expurgate prima facie logical inconsistency. At the same time (in the mid 1960s), two more students of Hart and Austin at Oxford, Brian Barry and David Gauthier, were applying defeasible reasoning to political argument and practical reasoning (of action), respectively. Joel Feinberg and Joseph Raz were beginning to produce equally mature works in ethics and jurisprudence informed by defeasibility. By far the most significant works on defeasibility by the mid 1970s were in epistemology, where John Pollock's 1974 Knowledge and Justification popularized his terminology of undercutting and rebutting (which mirrored the analysis of Toulmin). Pollock's work was significant precisely because it brought defeasibility so close to philosophical logicians. The failure of logicians to dismiss defeasibility in epistemology (as Cambridge's logicians had done to Hart decades earlier) landed defeasible reasoning in the philosophical mainstream. Defeasibility had always been closely related to argument, rhetoric, and law, except in epistemology, where the chains of reasons, and the origin of reasons, were not often discussed. Nicholas Rescher's Dialectics is an example of how difficult it was for philosophers to contemplate more complex systems of defeasible reasoning. This was in part because proponents of informal logic became the keepers of argument and rhetoric while insisting that formalism was anathema to argument. About this time, researchers in artificial intelligence became interested in non monotonic reasoning and its semantics. With philosophers such as Pollock and Donald Nute (e. g., defeasible logic), dozens of computer scientists and logicians produced complex systems of defeasible reasoning between 1980 and 2000. No single system of defeasible reasoning would emerge in the same way that Quine's system of logic became a de facto standard. Nevertheless, the 100 year headstart on non demonstrative logical calculi, due to George Boole, Charles Sanders Peirce, and Gottlob Frege was being closed: both demonstrative and non demonstrative reasoning now have formal calculi. There are related (and slightly competing) systems of reasoning that are newer than systems of defeasible reasoning, e. g., belief revision and dynamic logic. The dialogue logics of Charles Hamblin and Jim Mackenzie, and their colleagues, can also be tied closely to defeasible reasoning. Belief revision is a non constructive specification of the desiderata with which, or constraints according to which, epistemic change takes place. Dynamic logic is related mainly because, like paraconsistent logic, the reordering of premises can change the set of justified conclusions. Dialogue logics introduce an adversary, but are like belief revision theories in their adherence to deductively consistent states of belief.

Саяси және сот пайдалануы

Көптеген саяси философтар өзгермейтін, құдайдан берілген немесе даусыз құқықтар туралы сөз қозғалғанда, “өзгермейтін” (indefeasible) сөзін жиі қолданады. Мысалы, 1776 жылғы Виргинияның Құқықтар декларациясында: “қоғамның үкіметті реформалауға, өзгертуге немесе жоюға күмәнсіз, ажырамас және өзгермейтін құқығы бар” (бұл сөздер Джеймс Мэдисонға да жатқызылады); ал Джон Адамс: “Халықтың талассыз, ажырамас, өзгермейтін, құдайдан келген құқығы бар – бұл ең қорқынышты және қызғанышқа толы білім, яғни билеушілерінің мінез-құлқы мен іс-әрекеттері туралы білу құқығы”. Сондай-ақ, лорд Абердин: “Британдық тәждің ішкі, өзгермейтін құқығы” және Гувернер Моррис: “Біздің Конституциямыздың негізі – халықтың өзгермейтін құқығы”. Авраам Линкольн туралы зерттеулер көбінесе осы үзінділерді сепаратизмді (сецессияны) негіздеу үшін келтіреді. “Жеңілуге жататын” (defeasible) сөзді қолданатын философтардың көзқарастары тарихи тұрғыдан “өзгермейтін” сөзді қолданатындардан мүлдем өзгеше болды (бұл айырмашылық көбінесе Оксфорд пен Кембридж атмосферасында байқалды); сондықтан екі сөзді де қолданатын авторларды кездестіру сирек. Сот шешімдерінде “жеңілуге жататын” (defeasible) термині жиі қолданылады. Дегенмен, заң логиктері арасында пікір таласы бар: бұл термин ашық мағынаны, прецеденттерді, ерекше жағдайларды және негіздемелерді қарастыруда маңызды рөл атқара ма, әлде ол тек нақты жою шарттарына ғана қатысты ма? Х. Л. А. Харт “Құқық туралы түсінік” еңбегінде жеңілуге жататындықтың екі белгілі мысалын келтіреді: “Паркте көлік жүруге тыйым салынған” (салтанатты шерулер кезінде болмаса); және “Ұсыныс, қабылдау және жазбаша түсініктеме келісімшарт жасайды” (келісімшарт заңсыз болғанда, тараптар кәмелетке толмаған, мас немесе әрекетке қабілетсіз болғанда және т.б.).

Өзіндік ерекшелігі

Жеңілуі мүмкін ойлау жүйелерін құрастырушылар арасындағы басты даулардың бірі – ерекшелік ережесінің мәртебесі. Ең қарапайым түрінде, бұл ереже субкластың мұрагерлігінің кластық мұрагерліктен басым болуымен бірдей:

(R1) егер r болса, онда (жеңілуі мүмкін) q, мысалы, егер құс болса, онда ұша алады.
(R2) егер p болса, онда (жеңілуі мүмкін) q емес, мысалы, егер пингвин болса, онда ұша алмайды.
(O1) егер p болса, онда (дедуктивті) r, мысалы, егер пингвин болса, онда құс.
(M1) мүмкін, p, мысалы, мүмкін, пингвин.
(M2) R2, R1-ге қарағанда нақтырақ себеп, мысалы, R2, R1-ден жақсырақ.
(M3) демек, мүмкін, q емес, мысалы, демек, мүмкін, ұша алмайды.

Қазіргі талқыланатын жеңілуі мүмкін ойлау жүйелерінің шамамен жартысы ерекшелік ережесін қабылдаса, қалған жартысы мұндай артықшылық ережелерінің жеңілуі мүмкін себептерді ұсынатын адамдар тарапынан нақты жазылуын күтеді. Мысалы, Решердің диалектикалық жүйесі ерекшелікті қолданады, сондай-ақ бірнеше мұрагерлік жүйелерінің бастапқы нұсқалары (мысалы, Дэвид Турецкийдікі) және Дональд Нуттің, Гильермо Симари мен Рональд Луидің алғашқы аргумент жүйелері де осылай. Прецеденттерді (stare decisis және жағдайға негізделген ойлау) қарастыруда да ерекшелік пайдаланылады (мысалы, Джозеф Раз және Кевин Д. Эшли мен Эдвина Риссландтың еңбектері). Ал Генри Праккен мен Джованни Сартордың, Барт Верхей мен Яп Хагедің аргумент жүйелері, сондай-ақ Фан Мин Дунгтың жүйесі мұндай ережеге ие емес.

Жойылуының сипаты

Жеңіліске ұшырау туралы ойлауды растаудың жүйелі қайта қарауы (сенімді қайта қарауға ұқсастығы бар) және жеңіліске ұшырауды одан әрі (эмпирикалық емес) зерттеудің нәтижесі ретінде қарастыратындар арасында айқын айырмашылық бар. Одан әрі эмпирикалық емес зерттеудің кем дегенде үш түрі бар: лексикалық/синтаксикалық процестегі прогресс, есептеу процесіндегі прогресс және қарсы тараптың немесе сот процесіндегі прогресс. Жеңіліске ұшырауды түзету мүмкіндігі ретінде қарастыру. Бұл жерде адам бұрынғы қорытындыны жоққа шығаратын жаңа мәлімет алады. Осы жағдайда, жеңіліске ұшырау қисыны Джон Дойлдің көзқарасы бойынша, ақиқатты сақтау жүйесі сияқты сенімді қайта қараудың құрылымдық механизмін ұсынады. Жеңіліске ұшырауды алдын ала шарттардың қысқаша түрі ретінде қарастыру. Бұл жерде ережелер жинағының немесе заңнамалық кодекстің авторы ерекшеліктермен ережелер жазады. Кейде жеңіліске ұшырау ережелерінің жиынтығын, (жергілікті емес) бәсекелес ережелердің орнына, нақты (жергілікті) алдын ала шарттармен қайта жазуға болады, бұл оларды одан да сенімді етеді. Көптеген бейсызықтық жүйелер тұрақты нүктелік немесе басымдық семантикасы осы көзқарасқа сәйкес келеді. Дегенмен, кейде ережелер пікірталас процесін реттейді (осы тізімдегі соңғы көзқарас), сондықтан оларды дедуктивті ережелер жинағына қайта құрастыруға болмайды, әйтпесе толық емес білім немесе алдын ала шарттардың толық емес шығарылуы жағдайында олардың күші жоғалады. Жеңіліске ұшырауды кез келген уақытта қолданылатын алгоритм ретінде қарастыру. Мұнда аргументтерді есептеуге уақыт кетеді деп есептеледі және кез келген уақытта, құрастырылатын аргументтердің ішінен таңдалған жиынға негізделген қорытынды жеңіліске ұшырау арқылы негізделген болып саналады. Исаак Леви осы түрі жеңіліске ұшырауға қарсылық білдірді, бірақ ол, мысалы, Герберт А. Саймонның эвристикалық жобаларына өте қолайлы. Осы көзқарас бойынша, шахмат бағдарламасының талдауындағы ең жақсы қадам, белгілі бір тереңдіктегі дәлелді қорытынды болып табылады. Бұл интерпретация бұрынғы немесе келесі семантикалық көзқараспен де үйлеседі. Жеңіліске ұшырауды тергеу немесе әлеуметтік процесті бақылау құралы ретінде қарастыру. Бұл жерде негіздеме – дұрыс процедураның нәтижесі (мысалы, әділ және тиімді тыңдау), ал жеңіліске ұшырау пікірлердің жақтарға таралуына ықпал етеді. Жеңіліске ұшырау жаңа (эмпирикалық) жаңалықтарға байланысты ойдың өзгеруіне емес, жаңа мәліметтер мен жағдайлар ұсынылғанда шешімнің өзгеруіне байланысты. Осы көзқарас бойынша, жеңіліске ұшырау қисыны және жеңіліске ұшырау аргументациясы – бір құбылысты білдіреді.

There is a distinct difference between those who theorize about defeasible reasoning as if it were a system of confirmational revision (with affinities to belief revision), and those who theorize about defeasibility as if it were the result of further (non empirical) investigation. There are at least three kinds of further non empirical investigation: progress in a lexical/syntactic process, progress in a computational process, and progress in an adversary or legal proceeding. Defeasibility as corrigibility Here, a person learns something new that annuls a prior inference. In this case, defeasible reasoning provides a constructive mechanism for belief revision, like a truth maintenance system as envisioned by Jon Doyle. Defeasibility as shorthand for preconditions Here, the author of a set of rules or legislative code is writing rules with exceptions. Sometimes a set of defeasible rules can be rewritten, with more cogency, with explicit (local) pre conditions instead of (non local) competing rules. Many non monotonic systems with fixed point or preferential semantics fit this view. However, sometimes the rules govern a process of argument (the last view on this list), so that they cannot be re compiled into a set of deductive rules lest they lose their force in situations with incomplete knowledge or incomplete derivation of preconditions. Defeasibility as an anytime algorithm Here, it is assumed that calculating arguments takes time, and at any given time, based on a subset of the potentially constructible arguments, a conclusion is defeasibly justified. Isaac Levi has protested against this kind of defeasibility, but it is well suited to the heuristic projects of, for example, Herbert A. Simon. On this view, the best move so far in a chess playing program's analysis at a particular depth is a defeasibly justified conclusion. This interpretation works with either the prior or the next semantical view. Defeasibility as a means of controlling an investigative or social process Here, justification is the result of the right kind of procedure (e. g., a fair and efficient hearing), and defeasible reasoning provides impetus for pro and con responses to each other. Defeasibility has to do with the alternation of verdict as locutions are made and cases presented, not the changing of a mind with respect to new (empirical) discovery. Under this view, defeasible reasoning and defeasible argumentation refer to the same phenomenon.