Кіріспе

Эйнр Эйндридсон Тамбарскельфир (шамамен 980 ж. 1050) (Ескі норвегиялық: Einarr Þambarskelfir, Қазіргі норвегиялық: Einar Tambarskjelve) - XI ғасырдағы ықпалды норвегиялық ақсүйек және саясаткер. Ол Олаф Харальдсонға қарсылық білдірген феодалдарды басқарды. Снорри Стурлусонның "Хеймскрингла" атты еңбегінде оған бірнеше рет сілтеме жасалған. Оның фамилиясы, Тамбарскельфир, екі түрлі түсіндірмеге ие. Біріншіден, ол "жарық" дегенді білдіретін "жарық" сөзінен алынған. Осылайша, аты ұзын садақ шеберін білдіреді. Екіншісі, ол "аяқ" дегенді білдіретін "аяқ" сөзінен шыққан, әрі ол "аяқпен ойнаған" деп аударылады, бұл оның дене бітіміне әсер етпеуі керек. Немесе ол "аяқ" қасы болуы мүмкін.

Олаф Харальдсонның билігі

Патша Олаф Триггвасон шайқас кезінде жоғалып кетті, бірақ оның денесі Сволдер шайқасынан кейін табылмады. Алайда, Эйнар аман қалып, келесі онжылдықтарды саяси сулардың өзгеруі арқылы өткізді. Эйнар Ерлинг Скьяльгссонмен бірге 1016 жылы Несжар шайқасында Олаф Харальдссонға қарсы Ладе ері Свейнн Хаконарсонды қолдады. Свенн соғыстан кейін елден қашып кетуге мәжбүр болса, Эрлинг жаңа патшамен қиын одаққа қосылуға мәжбүр болды, ал Эйнарға еш зақым келмеді. Ол Мелхусқа қайтып оралып, патшаның қарсыласы болып қалды. Сондықтан да 1028 жылы даниялықтардың Олаф Харальдсонды құлатуға тырысқанында, ол оларды қолдады. Алайда ол Штиклестад шайқасында шаруалар әскеріне қосылмаған. Бұл есептеуден гөрі сәттілікке байланысты болды. Олафтың Тронделагта болғаны туралы хабарлар шыққанда, Эйнар Англияда болды, ол Англия-Дания королі Кнут Ұлыға саяси сапармен барды. Алайда бұл қадамның пайдасы көп болды. Стиклестадтан кейін көптеген норвегиялық ақсүйектер король Кнут оларды өзінің орнына Норвегияның билеушілері етіп тағайындауға уәде бергенін сезінді. Эйнар Тэмбарскельфир Олафтың ең ескі қарсыласы болғандықтан, оның табиғи таңдау болатынын күтті. Алайда, англо-дандық патша оның орнына өзінің ұлы Свейнді вице-король етіп тағайындады, іс жүзінде оның анасы Эльфгифуны өзінің жақында қол жеткізген жеріне жауапты етті. Бұл Айнарды қатты ашуландырды.

Билікке көтерілу

Свенн Кнутсонның билік етуі кезінде оған қысым күшейген сайын, Эйнар өзінің ең үлкен саяси шеберлігін жасады. Ол Гардарикиге (кейін Ресей) барып, Олафтың он бір жасар заңсыз ұлы Магнусты (кейін "Жақсы" деп аталды) тапты. Ол Стиклестадтың бұрынғы шаруа әскерінің басшысы Калв Арнесонмен саяси одақ құрып, марионетка король Магнус пен Ұлы Кнуттың ұлы Хартакнуттың арасында келісімге келді. Осылайша, Эйнар Норвегияның іс жүзіндегі билеушісі болды, егер ол өзі Магнустың әкесімен Стиклестадта шайқасқан болса, ол бұл сәтте ешқашан ұстай алмас еді. Калв Арнесон мен Торир Хунд, екі ақсүйек, екеуі де маңызсыз болып кетті; соңғысы, мүмкін, киелі патшаны өлтіргені үшін кешірім іздеу үшін Иерусалимге баруға мәжбүр болды. Магнус жасы ұлғайған сайын біраз билікті өз қолына алса, Эйнар өзінің билігі кезінде өте ықпалды тұлға болып қала берді.

Ауаның өзгеруі

Алайда 1045 жылы Ейнардың сәттілігі бітті. Осы кезде Олаф Харальдссонның туғаннан туған ағасы Харальд Сигюрдсон, кейіннен Хардрада ("қатаң билеуші") деп аталды, Константинополде әскери қолбасшы ретінде жинаған үлкен байлығымен оралды. Бұрынғы монарх Харальд Пейрхейр орнатқан мұрагерлік заңдарға сәйкес, Харальд таққа заңды түрде дәулет білдірді, ол бұл талапты алға қоюдан тартынбады. 1046 жылы Магнус Айнардың кеңесінен бас тартып, Харальдтың өзінің экономикалық күшін әскери билікке айналдыратынын ойлап, Харальдқа ортақ монарх болуға рұқсат берді. Бір жылдан кейін Магнус қайтыс болып, ерік-жігері мықты Харальд жалғыз монарх болды. Харальд билікті орталықтандыруға бел буған, ал айтысып жүрген ақсүйектер мен шаруа басшыларына шыдамдылық танытпаған. Осылайша, ол да дәл осындай қатаң шешім қабылдаған Эйнар Тамбарскельфирмен соқтығысу бағытына түсіп қалады. Осыдан кейін қақтығыс басталып, азамат соғысы басталады, ал Эйнар халыққа танымал емес және қатыгез Харальдқа қарсы тағы бір шаруалар әскерін құра бастады. Алайда бұл жұмыс аяқталмай тұрып, Харальд татуласуға тырысқандай көрінді. Ол Эйнардан Нидаростағы фермасында кездесуді сұрады, сонда екеуі отырыс жасап, келісімге келуі мүмкін еді. Әрине, Харальдтың мұндай ниеті болған жоқ. Ол өзінің қолдауы тым күшті болып кетпес бұрын, Эйнарды алып тастау керек деп шешті. Осылайша, патшаның фермасына жеткенде, Эйнар мен оның ұлы Эйндридті өлтіреді. Оның жесірі Берглот Хоконсдаттер әскер жинап, патшаның қожалығына қастандық үшін кек алу үшін шабуыл жасады, бірақ патша одан қашып құтылуға тырысады.

Бағалау

Сагаға сәйкес, Эйнар Тамбарскельфир 1031 жылы Олафты құтқарып, 1035 жылы Магнусты Норвегияның регенті ретінде қалпына келтіруде маңызды рөл атқарды. Эйнар Тамбарскельфирдің өлімі Норвегияның ортағасырлық саясатының екі маңызды дәуірін аяқтады. Біріншіден, ол Лейдтер отбасының соңғы мүшесі, ол осы деңгейдегі саяси рөлді атқарады. Екіншіден, ол Норвегияда билікке талапкерлік танытпастан, Харальд Пәліштің мұрагерлік заңдарына негізделген билікке ұмтылған соңғы дворян. Осы кезден бастап барлық ықтимал патшалар - олардың ежелгі патшамен қарым-қатынасы қаншалықты күмәнді болса да - Харальд Пейрхейрден тараған деп мәлімдейді.

Мұра

Тронделаг округінің Мелхус муниципалитетінің гербінде Skaun-дың әйгілі басшысы және садақшысы Эйнар Тамбарскельфирді бейнелейтін садақшы бейнеленген.

Басқа дереккөздер

Фергюсон, Роберт. Викингтер: тарих (Нью-Йорк қаласы: Пингвин тобы. 2009)