Харальд Хардраде: Норвегия королі (1046-1066)

Кіріспе

1046 - 1066 жылдар аралығында Норвегия королі Харальд Сигурдссон (; шамамен 1015 – 25 қыркүйек 1066), сондай-ақ Норвегияның III Харальд ретінде танылған және сагаларда Хардрада (harðráði; қазіргі Hardråde, шамамен «қатаң кеңес» немесе «қатты билеуші») атымен белгілі, 1046 - 1066 жылдар аралығында Норвегия королі болды. Бұған қоса, ол 1064 жылға дейін Дания тағына және 1066 жылы Англия тағына талаптанды, бірақ сәттілікке жете алмады. Король болмас бұрын Харальд шамамен он бес жылды Киев Русінде жалдамалы әскер және әскери қолбасшы ретінде, ал Византия империясында варяг гвардиясының басшысы ретінде шет елде өткізді. Адам Бремендік өзінің жылнамасында оны «Солтүстіктің нөсер жауыны» деп атады. 1030 жылы он бес жасында Харальд өзінің жартылай бауыры Олаф Харальдссонмен (кейіннен Әулие Олаф) бірге Стиклестад шайқасына қатысты. Олаф екі жыл бұрын Дания королі Ұлы Кнуттан тартып алынған Норвегия тағын қайтаруға тырысты. Шайқаста Олаф пен Харальд Кнутқа адал күштерден жеңіліске ұшырады, ал Харальд Киев Русіне (сагалардағы Гардарики) жер аударылуға мәжбүр болды. Содан кейін ол Ұлы князь Ярослав Дананың әскерінде болды, 1034 жылы өзінің серіктерімен бірге Константинопольге көшіп келгенге дейін капитан болды. Константинопольде ол тез арада Византия варяг гвардиясының қолбасшысы болды, Жерорта теңізінде, Кіші Азияда, Сицилияда, мүмкін Киелі жерде, Болгарияда және тіпті Константинопольде де әрекет етті, императорлық династиялық дауларға қатысты. Византия империясында болған кезінде Харальд көп байлық жинады, оны Киев Русіндегі Ярославқа сақтау үшін жіберді. 1042 жылы ол Византия империясын тастап, Норвегия тағын қайтаруға дайындалу үшін Киев Русіне оралды. Мүмкін, Харальдтың білуі бойынша, ол болмаған кезде Норвегия тағына Олафтың заңсыз ұлы Магнус Игіге қайта оралған еді. 1046 жылы Харальд Даниядағы Магнустың қарсыласы (Магнус сонымен қатар Дания королі болды), Данияның тәжді талап етушісі Свен II, Дания жағалауына шабуыл жасап, күш біріктірді. Магнус өзінің туысымен соғысуға ықыласын білдірмеді, сондықтан Харальдпен патшалық билікті бөлісуге келісті, өйткені Харальд өз кезегінде оның байлығымен бөлісетін еді. Бірлескен билік келесі жылы Магнустың қайтысымен күрт аяқталды: Харальд Норвегияның жалғыз билеушісі болды. Ішкі саясатта Харальд барлық жергілікті және аймақтық оппозицияны басып тастады және Норвегияның ұлттық басқарумен аумақтық біртүтастығын белгіледі. Харальдтың билігі салыстырмалы түрде бейбіт және тұрақты болды, ол тиімді монета жүйесі мен сыртқы сауданы енгізді. Кнуттың «Солтүстік теңіз империясын» қалпына келтіруге тырысқан Харальд Дания тағына да талап етті және 1064 жылға дейін жыл сайын Дания жағалауына шабуыл жасап, бұрынғы одақтасы Свенмен шайқасты. Кампаниялар сәтті болғанымен, ол Данияны жаулап ала алмады. Харальд Данияға деген талабынан бас тартқаннан кейін көп ұзамай, Нортумбрияның бұрынғы графы, жаңадан сайланған (бірақ ұзақ уақыт билік етпеген) Англия королі Харольд Годвинсонның (сонымен қатар Гарольд Вессекс ретінде танылған) ағасы Тостиг Годвинсон Харальдқа адалдығын білдіріп, оны Англия тағына талап етуге шақырды. Харальд келісіп, 1066 жылдың қыркүйегінде 10 000 сарбаз және 300 ұзын кемемен Солтүстік Англияға шабуыл жасады, жағалауға шабуыл жасап, 20 қыркүйекте Йорк маңындағы Фулфорд шайқасында Нортумбрия мен Мерсияның ағылшын аймақтық күштерін жеңді. Бастапқыда сәтті болғанымен, Харальд 25 қыркүйекте Стэмфорд Бридж шайқасында Гарольд Годвинсонның күштерінің күтпеген шабуылында жеңіліп, қаза тапты, оның әскерінің көп бөлігі жойылды. Қазіргі тарихшылар Харальдтың өлімін, оның басып кіруіне нүке болған оқиғаны, викинг дәуірінің аяқталуы деп есептейді.

King of Norway from 1046 to 1066

Harald Sigurdsson (; c. 1015 – 25 September 1066), also known as Harald III of Norway and given the epithet Hardrada (harðráði; modern Hardråde, roughly translated as "stern counsel" or "hard ruler") in the sagas, was King of Norway from 1046 to 1066. Additionally, he unsuccessfully claimed both the Danish throne until 1064 and the English throne in 1066. Before becoming king, Harald had spent around fifteen years in exile as a mercenary and military commander in Kievan Rus' and as a chief of the Varangian Guard in the Byzantine Empire. In his chronicle, Adam of Bremen called him the "Thunderbolt of the North". In 1030 aged fifteen, Harald fought in the Battle of Stiklestad together with his half brother Olaf Haraldsson (later Saint Olaf). Olaf sought to reclaim the Norwegian throne, which he had lost to the Danish king Cnut the Great two years prior. In the battle, Olaf and Harald were defeated by forces loyal to Cnut, and Harald was forced into exile to Kievan Rus' (the sagas' Garðaríki). Thereafter, he was in the army of Grand Prince Yaroslav the Wise, becoming captain, until he moved on to Constantinople with his companions around 1034. In Constantinople, he rose quickly to become the commander of the Byzantine Varangian Guard, seeing action on the Mediterranean Sea, in Asia Minor, Sicily, possibly in the Holy Land, Bulgaria and in Constantinople itself, where he became involved in the imperial dynastic disputes. Harald amassed considerable wealth during his time in the Byzantine Empire, which he shipped to Yaroslav in Kievan Rus' for safekeeping. In 1042, he left the Byzantine Empire, returning to Kievan Rus' in order to prepare to reclaim the Norwegian throne. Possibly to Harald's knowledge, in his absence the Norwegian throne had been restored from the Danes to Olaf's illegitimate son Magnus the Good. In 1046, Harald joined forces with Magnus's rival in Denmark (Magnus had also become king of Denmark), the pretender Sweyn II of Denmark, raiding the Danish coast. Magnus, unwilling to fight his uncle, agreed to share the kingship with Harald, since Harald in turn would share his wealth with him. The co rule ended abruptly the next year as Magnus died: Harald became the sole ruler of Norway. Domestically, Harald crushed all local and regional opposition, and outlined the territorial unification of Norway under a national governance. Harald's reign was probably one of relative peace and stability, and he instituted a viable coin economy and foreign trade. Probably seeking to restore Cnut's "North Sea Empire", Harald also claimed the Danish throne, and spent nearly every year until 1064 raiding the Danish coast and fighting his former ally, Sweyn. Although the campaigns were successful, he was never able to conquer Denmark. Not long after Harald had renounced his claim to Denmark, the former Earl of Northumbria, Tostig Godwinson, brother of the newly chosen (but reigning not for long) English king Harold Godwinson (also known as Harold of Wessex), pledged his allegiance to Harald, inviting him to claim the English throne. Harald assented, invading northern England with 10,000 troops and 300 longships in September 1066, raiding the coast and defeating the English regional forces of Northumbria and Mercia in the Battle of Fulford near York on 20 September. Although initially successful, Harald was defeated and killed in a surprise attack by Harold Godwinson's forces in the Battle of Stamford Bridge on 25 September, which wiped out almost his entire army. Modern historians have often considered Harald's death, which brought an end to his invasion, as the end of the Viking Age.

Эпитеттер

Харальдтың ең танымал епітеті – көне скандинав тіліндегі harðráði, ол әртүрлі түрде «кеңесте қатал», «қатыгез», «тиран», «қатал билеуші», «жантүршігерлік», «кеңесте қатал», «қатты», және «қатаң» деп аударылған. Джудит Джеш «қатаң» дегенді ең жақсы аударма деп санайды, ал Элисон Финлей мен Энтони Фолкс «нық қадамды» деп артық көреді. Дегенмен, Британ аралдарымен байланысты бірқатар тәуелсіз дереккөздерде, көбінесе исланд сагаларынан бұрын, Харальдқа көне скандинав тілінен шыққан hárfagri (сөзбе-сөз «шашы әдемі») епітеті берілген. Бұл дереккөздерге: «Англосаксон жылнамасының» D қолжазбасы («Гарольд Харфагера», 1066 жыл), және оған байланысты Ордерик Виталистің тарихтары («Харафаг», 1066 жылғы оқиғалар туралы), Вустерлік Джон («Харвагра», шамамен 1066 және 1098 жылдар), және Малмсберилік Уильям («Англия корольдерінің тарихы», «Harvagre», 1066 жыл туралы). Майнцтық Мариан Скот («Арбах», 1082/1083 ж.), Груффид ап Синанның өмірбаяны («Гаральд Харфагир», кейінгі XII ғасыр). Исландия сагаларында «Харальд Пәліш» есімі көбінесе ертерек норвегиялық патшамен байланысты, ал ХХ ғасырдың тарихшылары бұл есімді аралдық тарихшылар Харальд Хардрадаға қателікпен жатқызды деп есептеді. Алайда, кейбір аралдық дереккөздердің тәуелсіздігін мойындағаннан кейін, тарихшылар Харальд Хардраданың «Харальд Фейрхейр» ретінде кеңінен танылғанын жақтады, және қазір ертерек «Харальд Фейрхейрдің» кейінгі сагалардағы сипаттамаларға ұқсас болғанына күмән келтіреді.

Ерте өмір

Харальд 1015 жылы (немесе мүмкін 1016 жылы) Норвегияның Рингерике қаласында Аста Гудбрандсдаттер мен оның екінші күйеуі Сигурд Сир отбасында дүниеге келді. Сигурд – Рингерике патшасының кіші ұлы, сонымен қатар Жоғарғы Жерлердегі ең күшті және бай басшылардың бірі болған. Анасы Аста арқылы Харальд Норвегия королі Олаф II / Олаф Харальдссонның (кейіннен Әулие Олаф) үш жартылай бауырының ең кішісі еді. Жастық шағында Харальд үлкен амбициялары бар, әдеттегі бунтаршыл мінез-құлықтарын көрсетті және Олафты өзінің үлгісі деп санады. Осылайша ол әкесіне көбірек ұқсайтын, қарапайым және көбінесе шаруашылықты сақтауға көңіл бөлген екі үлкен бауырынан ерекшеленді. Исландия сагаларында, әсіресе Снорри Стурлусонның «Хеймскрингла» еңбегінде, Сигурдтың, Олафтың әкесі сияқты, король Харальд Әдемішаштың еркек желісінен туған ұлы немересі болғаны айтылады. Көптеген қазіргі ғалымдар Харальд Хардраданың әкесіне жатқызылатын ата-тегі, сондай-ақ Әдемішаштың шежіресінің басқа бөліктері тарихи шындыққа қарағанда, авторлар заманының (Харальд Хардраданың өмірінен шамамен екі ғасыр өткен соң) саяси және әлеуметтік үміттерін көрсететін ойдан туған нәрселер деп санайды. Харальд Хардраданың Харальд Әдемішаштан таратылғандығы туралы мәлімдеме оның өзінің заманында айтылмаған және ешқандай рөл атқармаған, бұл Норвегия тағына талап етуіне байланысты маңызды заңдылықты беруі мүмкін еді дегенді ескерсек, қызық көрінеді. Бұл шайқас Олафты Норвегия тағына қайтару мақсатымен жүргізілді, ол Дания королі Кнут Ұлы (Канут) тарапынан басып алынған еді. Шайқас нәтижесінде бауырластар Кнутқа адал норвегиялықтардан жеңіліске ұшырады, Олаф қаза тауып, Харальд ауыр жарақат алды. Дегенмен, Харальд шайқаста айтарлықтай әскери қабілетін көрсеткені айтылды.

Киев Русына

Стиклестад шайқасында жеңілгеннен кейін Харальд Рёгнвальд Брусасонның (кейін Оркни графы) көмегімен Шығыс Норвегиядағы шалғай шаруашылыққа қашып құтыла алды. Ол жараларын емдеу үшін біраз уақыт сол жерде болды, содан кейін (мүмкін бір ай өткен соң) таулар арқылы солтүстікке қарай Швецияға сапарлады. Стиклестад шайқасынан бір жыл өткен соң Харальд Киев Русіне (сагаларда Гардарики немесе Svíþjóð hin mikla деп аталады) келді. Ол уақытының бір бөлігін Старая Ладога (Альдейгюборг) қаласында өткізген болуы мүмкін, ол жерге 1031 жылдың бірінші жартысында жеткен. Харальд пен оның серіктерін Ұлы князь Ярослав Зиялы құрметпен қарсы алды, оның әйелі Ингегерд Харальдтың алыс туысы еді. Әскери басшыларға зор қажеттілік болғандықтан, Ярослав Харальдтың әскери қабілетін танып, оны әскерінің капитаны етіп тағайындады. Харальдтың інісі Олаф Харальдссон 1028 жылғы көтерілістен кейін Ярославқа жер аударылған еді. Моркинскина айтуынша, Ярослав Харальдты ең алдымен Олафтың інісі болғандықтан қабылдады. Харальд 1031 жылы поляктарға қарсы Ярославтың жорығына қатысты, сондай-ақ 1030 жылдары Эстониядағы Чудь, Византия, печенегтер және басқа да далалық көшпелі халықтар сияқты Киевтің басқа да жауларымен және қарсыластарымен де соғысқан болуы мүмкін.

Византияның қызметінде

Бірнеше жылдан кейін Харальд Киев Русінде өзінің 500-ге жуық адамымен Варяг гвардиясына қосылды. Flateyjarbók-та Харальд бастапқыда патшалық тегін жасыруға тырысқаны айтылса да, көптеген дереккөздер Харальд пен оның адамдарының сол кезде шығыста жақсы танымал болғанын көрсетеді. Варяг гвардиясы негізінен императордың жеке күзетшілері болғанмен, Харальд империяның "демеңге жақын жерлердегі" шайқастарда болды. Ол алғаш рет Жерорта теңізіндегі араб қарақшыларына қарсы науқандарда, содан кейін қарақшыларды қолдаған Кіші Азия / Анатолиядағы ішкі қалаларда әрекет етті. Бұл кезде ол, Снорри Стурлусонның (XII ғасырдағы исландиялық тарихшы, ақын және саясаткер) айтуынша, "барлық варягтардың басшысы" атанды. 1035 жылы Византиялықтар арабтарды Кіші Азиядан шығысқа және оңтүстік-шығысқа қарай ығыстырды, ал Харальд Месопотамиядағы Тигр және Евфрат өзендеріне дейін созылған науқандарға қатысты. Оның skald (ақыны) Þjóðólfr Arnórsson (сагаларда баяндалған) бойынша ол сексен араб бекінісін басып алды, бұл санды тарихшылар Сигфус Блондал және Бенедикт Бенедикс күмән тудыратын себеп таппады. Сагалардағыдай дербес әскер басқармаса да, Харальд патша мен варягтардың кейде қамал немесе қаланы басып алуға жіберілгені мүмкін. Византия императоры Михаил IV Пафлагонның билігінің алғашқы төрт жылында Харальд печенегтерге қарсы жорықтарда да соғысқан болуы мүмкін. Кейіннен Харальд Иерусалимге барып, сол аймақтағы шайқастарда қатысқаны айтылады. Сагалар бұл оқиғаны Сицилияға жасаған жорықтан кейін орын алған десе де, тарихшы Келли ДеВрисс бұл уақытты күмәндандырады. Оның сапары әскери немесе бейбіт болды ма, бұл 1036 жылы Михаил IV пен мұсылман Фатимид халифасы Маад аль Мустансир Билла арасындағы бейбіт келісімге дейін немесе кейін болды ма, соған байланысты. 1038 жылы Харальд Византиялықтармен бірге Сицилияға жорыққа аттанды, бұл Джордж Маниакестің ("Gyrge" сагаларда) аралды мұсылман сарациндерден қайта басып алу әрекеті болды, олар аралда Сицилия Эмиратын құрған. Жорық кезінде Харальд Вильгельм Темір қол сияқты норман жалдамалыларымен бірге шайқасты. Харальд Италияның катепаны Михаил Докейанмен бастапқыда сәтті әрекет етті, бірақ нормандықтар, олардың бұрынғы одақтасы Вильгельм Темір қолдың басшылығымен, наурыз айында Оливенто шайқасында және мамыр айында Монтемадьоре шайқасында византиялықтарды жеңді. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Харальд пен варяг гвардиясы Маниактың императордан қамауға алынуы мен басқа да маңызды мәселелердің тууынан кейін Константинопольге қайта шақырылды. Содан кейін Харальд пен варягтар оңтүстік-шығыс Еуропа шекарасында, Болгарияда соғысуға жіберілді, ол жерге 1041 жылдың соңында келді. Харальд Маниактың император Михаил IV-пен болған қақтығысына ұшырамады және Константинопольге оралғаннан кейін құрметке ие болды. 1070 жылдары жазылған грек кітабында, Кекауменнің Стратегиконында, Аралтес (яғни Харальд) императордың құрметіне ие болды деп айтылады. Кітапта Византия императоры алғаш рет оны Сицилия жорығынан кейін манглабиттер (мүмкін, протоспатариус атағымен бірдей) деп тағайындады, ол императорлық күзеттің сарбазы болды. Болгарияға қарсы жорықтан кейін, онда Харальд тағы да өзін жақсы көрсетті, ол Мосинополисте spatharokandidatos шеніне ие болды, ДеВриес оны Византияның үшінші жоғары шеніне көтеру деп атады, бірақ Михаил Бибиков оны протоспатариустан төмен шен деп санады, ол әдетте императордың шетелдік одақтастарына берілетін. Skald Þjóðólfr Arnórsson-ға сәйкес, Харальд Византия қызметі кезінде он сегіз ірі шайқасқа қатысқан. Қақтығыстар кезінде Харальд тұтқындалып, түрмеге жабылды, бірақ себептері туралы дереккөздер келіспейді. Сагаларда Харальд императордың қазынасын ұрлағаны үшін, сондай-ақ ойдан шығарылған немересімен немесе шөбересімен некеге тұруға өтініш жасағаны үшін тұтқындалғаны айтылады.

After a few years in Kievan Rus', Harald and his force of around 500 men where they joined the Varangian Guard. Although the Flateyjarbók maintains that Harald at first sought to keep his royal identity a secret, most sources agree that Harald and his men's reputation was well known in the east at the time. While the Varangian Guard was primarily meant to function as the emperor's bodyguard, Harald was found fighting on "nearly every frontier" of the empire. He first saw action in campaigns against Arab pirates in the Mediterranean Sea, and then in inland towns in Asia Minor / Anatolia that had supported the pirates. By this time, he had, according to Snorri Sturluson (a 12th century Icelandic historian, poet, and politician), become the "leader over all the Varangians". By 1035, the Byzantines had pushed the Arabs out of Asia Minor to the east and southeast, and Harald took part in campaigns that went as far east as the Tigris River and Euphrates River in Mesopotamia, where according to his skald (poet) Þjóðólfr Arnórsson (recounted in the sagas) he participated in the capture of eighty Arab strongholds, a number which historians Sigfus Blöndal and Benedikt Benedikz see no particular reason to question. Although not holding independent command of an army as the sagas imply, it is not unlikely that King Harald and the Varangians at times could have been sent off to capture a castle or town. During the first four years of the reign of Byzantine Emperor Michael IV the Paphlagonian, Harald probably also fought in campaigns against the Pechenegs. Thereafter, Harald is reported in the sagas to have gone to Jerusalem and fought in battles in the area. Although the sagas place this after his expedition to Sicily, historian Kelly DeVries has questioned that chronology. Whether his trip was of a military or peaceful nature would depend on whether it took place before or after the 1036 peace treaty between Michael IV and the Muslim Fatimid Caliph Ma'ad al Mustansir Billah

In 1038, Harald joined the Byzantines in their expedition to Sicily, in George Maniakes's (the sagas' "Gyrge") attempt to reconquer the island from the Muslim Saracens, who had established the Emirate of Sicily on the island. During the campaign, Harald fought alongside Norman mercenaries such as William Iron Arm. Harald fought with the Catepan of Italy, Michael Dokeianos with initial success, but the Normans, led by their former ally William Iron Arm, defeated the Byzantines in the Battle of Olivento in March, and in the Battle of Montemaggiore in May. After the defeat, Harald and the Varangian Guard were called back to Constantinople, following Maniakes' imprisonment by the emperor and the onset of other more pressing issues. Harald and the Varangians were thereafter sent to fight in the southeastern European frontier in Bulgaria, where they arrived in late 1041. Harald was not affected by Maniakes' conflict with Emperor Michael IV, and received honours and respect upon his return to Constantinople. In a Greek book written in the 1070s, the Strategikon of Kekaumenos, Araltes (i. e. Harald) is said to have won the favour of the emperor. The book says that the Byzantine emperor first appointed him manglabites (possibly identified with the title protospatharios), a soldier of the imperial guard, after the Sicilian campaign. Following the campaign against the Bulgarians, in which Harald again served with distinction, he received the rank while at Mosynopolis of spatharokandidatos, identified by DeVries as a promotion to the possibly third highest Byzantine rank, but by Mikhail Bibikov as a lesser rank than protospatharios that was ordinarily awarded to foreign allies to the emperor. According to his skald Þjóðólfr Arnórsson, Harald had participated in eighteen greater battles during his Byzantine service. During the turmoil, Harald was arrested and imprisoned, but the sources disagree on the grounds. The sagas state that Harald was arrested for defrauding the emperor of his treasure, as well as for requesting marriage with an apparently fictional niece or granddaughter

Киев Русына қайта оралу

Харальд шығыста болған кезінде зор байлыққа ие болды және Константинопольде жиналған байлықты Киев Русіне жеткізу арқылы сақтауға алды (Ярослав оның байлығын сақтаушы ретінде тағайындалды). Сагаларда айтылғандай, ол сақтап қалған маңызды шайқас олжасынан басқа, үш рет «сарай тонауы» (polutasvarf) деп аударылатын іске қатысқан. Харальд Константинопольде қызмет еткенде тапқан ақша оған Норвегия тәжін талап етуге мүмкіндік берген болуы мүмкін. Егер ол үш рет «сарай тонауына» қатысқан болса, онда бұл оқиғалар Романос III, Михаил IV және Михаил V қайтыс болған кездерге сәйкес келуі керек, онда Харальд өзінің заңды табысынан тыс, зор байлықты алып кету мүмкіндігіне ие болды. 1042 жылғы маусымда Зоя Константин IX-пен бірге таққа отырғызылғаннан кейін Харальд Норвегияға оралуға рұқсат беруді сұрады. Зоя рұқсат бермегенімен, Харальд екі кемемен және адал ізбасарларымен Босфорға қашып құтылуға тырысты. Екінші кеме Византияның темір тізбегімен қиратылса да, Харальдтың кемесі кедергіден сәтті өтіп, Қара теңізге аман-есен кірді. Константинопольден қашып шыққан Харальд 1042 жылы Киев Русіне оралды. Сол жерде екінші рет болғанда ол Элизабетке (Скандинавиялық дереккөздерде Эллисиф деп аталады), Ярославтың қызы және швед королі Олаф Скотконунгидің немересіне үйленді. Харальд Киевке келгеннен кейін көп ұзамай Ярослав Константинопольге шабуыл жасады, және Харальд оған империяның жағдайы туралы құнды ақпарат берген болуы мүмкін. Элисивпен некеге тұру туралы келісім Харальдтың Руське алғаш келгенде жасалған болуы мүмкін, немесе олар кем дегенде таныс болған болуы мүмкін. Византия империясында қызмет еткен кезінде Харальд «Гардарикедегі құдай / менің алтын сақиналарымды қабылдамайды» деген жолдарды қамтитын махаббат өлеңін жазды (Снорри Стурлусон оны Элисивпен теңестіреді), бірақ Моркинскина Харальд Киевке оралғанда Ярославқа уәде етілген неке туралы еске салғанын айтады. Сол дереккөзге сәйкес, Харальд Руське алғаш келгенде Ярославпен сөйлесіп, Элисивке үйленуді сұрады, бірақ ол әлі жеткілікті бай болмағандықтан қабылданбады. Қалай болғанда да, Харальдтың Ярославтың қызына үйленуге рұқсат етілгені маңызды, өйткені оның басқа балалары Франция королі Генрих I, Венгрия королі Андрей I және Константин IX-тың қызы сияқты тұлғаларға үйленген. немесе 1046 жылдың басында. Ұлы Кнуттың ұлдары Норвегияны тастап, Англия үшін күресуді таңдағандықтан, оның ұлдары мен мұрагерлері Гарольд Харфут және Хартакнут жас өлгендіктен, Магнустың патшалық лауазымы бекітілді. Оның он бір жылдық билігі кезінде ешқандай ішкі қауіп-қатерлер немесе көтерілістер болған жоқ. Дания тағына билік құрмаған Хартакнут қайтыс болғаннан кейін, Магнус Данияның патшасы болып сайланды және Данияның патшалық талапкері Суэйн Эстридссонды жеңе алды. Магнус Суэйннің жеңілгенін естігеннен кейін Харальд Швецияда сүрген жолдасымен (оның немере інісі) және швед патшасы Анунд Якобпен кездесті. Бұл Магнус оларға ешқандай қорғаныс ұсынбағанын көрсетіп, жерлестерді таң қалдыру және оларды Харальд пен Суэйнге бағындыруға итермелеу болды. Олардың әрекеті туралы білген Магнус олардың келесі нысанасы Норвегия болатынын білген. Харальд әкесі билеген кішігірім патшалықтың патшасы болып, содан кейін қалған жерді иеленуге ниеттенген болуы мүмкін. Қалай болғанда да, халық Магнусқа қарсы шығуға дайын болмады, ал Харальдтың жоспарлары туралы хабар алғаннан кейін Магнус (ол кезде шетелде) бүкіл әскерімен Норвегияға оралды. 1047 жылы Магнус пен Харальд лейдан әскерлерімен Данияға барды. Сол жылы Юлландта, олардың бірге билік құрғанына бір жыл болмай, Магнус мұрагерсіз қайтыс болды. Ол өлмес бұрын Швейнге Дания, Харальдқа Норвегия тиесілі деп шешкен болатын. Магнустың өлімі туралы хабарды естіген Харальд Норвегияның жергілікті басшыларын тез жинап, өзін Норвегияның және Данияның патшасы деп жариялады. Магнус Суэйнды Данияның патшасы етіп тағайындаса да, Харальд бірден әскер жинап, бұрынғы одақтасын елден қуып шығаруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Осыған жауап ретінде армия мен Айнар Тамбарскельфир бастаған әміршілер Данияға шабуыл жасау жоспарларына қарсы шықты. Харальд Магнустың денесі Норвегияға қайтарылуына қарсы болса да, норвегиялық әскер оның денесі Нидаросқа (қазіргі Тронхейм) тасымалдауға дайындалды, онда оны 1047 жылдың соңында Сент-Олафтың қасына жерледі. Харольдтың қарсыласы Айнар «Магнустың соңынан өлген адам басқа патшаның соңынан тірі адамнан артық» деп мәлімдеді. Харальдтың билігі кезінде соғылған монеталар жалпы қолданылатын валюта ретінде қабылданды (негізінен шетелдік монеталардың қолданылуын тоқтатып). Оның Данияға шабуыл жасау туралы алғашқы ұсынысы сәтсіз аяқталса, келесі жылы Харальд Суэйнге қарсы үздіксіз соғысқа шықты, 1048 жылдан бастап дерлік жыл сайын 1064 жылға дейін. Оның Магнустың Даниядағы билігіне қарсы жорықтарына (Суэйнмен бірге) ұқсас, оның Суэйнге қарсы жорықтарының көпшілігі Дания жағалауларына жылдам және зорлықпен шабуылдардан тұрды. 1048 жылы ол Ютландияны тонады, ал 1049 жылы сол кездегі ең маңызды Дания сауда орталығы және Скандинавиядағы ең қорғалған және көп халқы бар қалалардың бірі болған Хедебіді тонап, өртеді. Хедеби азаматтық қала ретінде Харальдтың қиратуынан ешқашан қалпына келмеді, және 1066 жылы славян тайпалары тарапынан тоналғаннан кейін толығымен қирады. Екі патша арасында келесі шайқас сол жылы өтуі керек еді, бірақ, Саксо Граматикстің айтуынша, Суэйннің кішкентай армиясы норвегиялықтарға жақындағанда қорқып, суда секіріп құтылуға тырысты; көптеген адамдар суға батып қайтыс болды. Харальд көптеген шайқастарда жеңіске жеткенімен, Данияны басып алуға ешқашан қол жеткізе алмады. Екінші, маңыздырақ шайқас, теңізде болған шайқас, 1062 жылғы 9 тамыздағы Ниса шайқасы болды. Харальд Данияны басып алуға қол жеткізе алмағандықтан, Суэйнге шешуші жеңіс одіреуді қалады. Ол Норвегиядан шамамен 300 кемеден тұратын зор әскермен шықты. Суэйн де шайқасқа дайындалды, уақыты мен орны алдын ала белгіленген еді. Суэйн келісілген уақытта келмеді, сондықтан Харальд кәсіби емес әскерлерін (bóndaherrinn), олар оның күштерінің жартысын құрады, үйге қайтарды. Кеткен кемелерден тыс, Суэйннің флоты соңынан келді, мүмкін 300 кемемен де. Шайқас зор қан төгіске әкелді, Харальд даниялықтарды жеңді (70 даниялық кеме «бос» деп хабарланды), бірақ көптеген кемелер мен адамдар, соның ішінде Суэйн де қашуға үлкерді. Шайқас кезінде Харальд көптеген адамдар сияқты садақпен белсенді атты. Шайқастардың шаршатуы және үлкен шығындары Харальдты Суэйнмен бейбітшілікке келуге итерді, және 1064 (немесе Моркинскинаға сәйкес 1065) жылы екі патша шартты бейбіт келісімге келді. Келісім бойынша, олар бұрынғы шекараларымен өздерінің патшалықтарын сақтап қалды, ал өтемақы төленбеді. 1065 жылғы қыста Харальд өзінің мемлекеті арқылы саяхаттап, шаруаларды одан салық ұстап қалғанын айыптады. Оған жауап ретінде ол қатыгездікпен әрекет етті, адамдарды мүгедектендіріп, өлтірді, осылайша оған бағынбағандарға ескерту жасады. Харальд норвегиялық әмірлер ұстаған жеке тұрақты армиясы, hird арқылы ұлтының бақылауын сақтап тұрды. Харальдтың Норвегия монархиясын күшейтуге қосқан үлесі - тек патша ғана hird ұстауына рұқсат беретін саясатты күшпен жүзеге асыру болды, осылайша жергілікті соғыс басшыларынан билікті орталықтандырды.

Harald became extremely rich during his time in the east, and secured the wealth collected in Constantinople by shipments to Kievan Rus' for safekeeping (with Yaroslav the Wise acting as safekeeper for his fortune). The sagas note that aside from the significant spoils of battle he had retained, he had participated three times in polutasvarf (loosely translated as "palace plunder"), It is likely that the money Harald made while serving in Constantinople allowed him to fund his claim for the crown of Norway. If he participated in polutasvarf three times, these occasions must have been the deaths of Romanos III, Michael IV, and Michael V, in which Harald would have opportunities, beyond his legitimate revenues, to carry off immense wealth. After Zoe had been restored to the throne in June 1042 together with Constantine IX, Harald requested to be allowed to return to Norway. Although Zoe refused to allow this, Harald managed to escape into the Bosphorus with two ships and some loyal followers. Although the second ship was destroyed by the Byzantine cross strait iron chains, Harald's ship sailed safely into the Black Sea after successfully manoeuvring over the barrier. Following his escape from Constantinople, Harald arrived back in Kievan Rus' later in 1042. During his second stay there, he married Elisabeth (referred to in Scandinavian sources as Ellisif), daughter of Yaroslav the Wise and granddaughter of the Swedish king Olof Skötkonung. Shortly after Harald's arrival in Kiev, Yaroslav attacked Constantinople, and it is considered likely that Harald provided him with valuable information about the state of the empire. It is possible that the marriage with Elisiv had been agreed to already during Harald's first time in Rus', or that they at least had been acquainted. During his service in the Byzantine Empire, Harald composed a love poem which included the verse "Yet the goddess in Gardarike / will not accept my gold rings" (whom Snorri Sturluson identifies with Elisiv), although Morkinskinna claims that Harald had to remind Yaroslav of the promised marriage when he returned to Kiev. According to the same source, Harald had spoken with Yaroslav during his first time in Rus', requesting to marry Elisiv, only to be rejected because he was not yet wealthy enough. It is in any case significant that Harald was allowed to marry the daughter of Yaroslav, since his other children were married to figures such as Henry I of France, Andrew I of Hungary and the daughter of Constantine IX. or in early 1046. Since Cnut the Great's sons had chosen to abandon Norway and instead fight over England, and his sons and successors Harold Harefoot and Harthacnut had died young, Magnus's position as king had been secured. No domestic threats or insurrections are recorded to have occurred during his eleven year reign. After the death of Harthacnut, which had left the Danish throne vacant, Magnus had in addition been selected to be the king of Denmark, and managed to defeat the Danish royal pretender Sweyn Estridsson. Having heard of Sweyn's defeat by Magnus, Harald met up with his fellow exile in Sweden (who was also his nephew), as well as with the Swedish king Anund Jacob, The purpose of that was to impress the natives by demonstrating that Magnus offered them no protection, and thus leading them to submit to Harald and Sweyn. Learning about their actions, Magnus knew that their next target would be Norway. Harald may have planned to be taken as king of his father's petty kingdom, and thereafter claim the rest of the country. In any case, the people were unwilling to turn against Magnus, and on hearing news of Harald's schemes, Magnus (abroad at the time) went home to Norway with his entire army. In 1047, Magnus and Harald went to Denmark with their leidang forces. Later that year in Jylland, less than a year into their co rule, Magnus died without an heir. Before his death, he had decided that Sweyn was to inherit Denmark and Harald to inherit Norway. On hearing the news of Magnus's death, Harald quickly gathered the local leaders in Norway and declared himself king of Norway as well as of Denmark. Although Magnus had appointed Sweyn his successor as king of Denmark, Harald immediately announced his plans to gather an army and oust his former ally from the country. In response, the army and the chieftains, headed by Einar Thambarskelfir, opposed any plans of invading Denmark. Although Harald himself objected to bringing the body of Magnus back to Norway, the Norwegian army prepared to transport his body to Nidaros (now Trondheim), where they buried him next to Saint Olaf in late 1047. Einar, an opponent of Harald, claimed that "to follow Magnus dead was better than to follow any other king alive". The coins minted under Harald's rule appear to have been accepted as a commonly used currency (as opposed to continued use of primarily foreign minted coins). While his first proposal to invade Denmark fell through, the next year Harald embarked on what would turn into constant warfare against Sweyn, from 1048 almost yearly until 1064. Similar to his campaigns (then together with Sweyn) against Magnus's rule in Denmark, most of his campaigns against Sweyn consisted of swift and violent raids on the Danish coasts. In 1048, he plundered Jutland, and in 1049 he pillaged and burned Hedeby, at the time the most important Danish trade center, and one of the best protected and most populous towns in Scandinavia. Hedeby as a civil town never recovered from Harald's destruction, and was left completely desolate when what remained was looted by Slavic tribes in 1066. One of two conventional battles was set to be fought between the two kings later the same year, but, according to Saxo Grammaticus, Sweyn's smaller army was so frightened when approached by the Norwegians that they chose to jump in the water trying to escape; most drowned. Although Harald was victorious in most of the engagements, he was never successful in occupying Denmark. The second, more significant battle, a naval encounter, was the Battle of Niså on 9 August 1062. As Harald had not been able to conquer Denmark despite his raids, he wanted to win a decisive victory over Sweyn. He eventually set out from Norway with a great army and a fleet of around 300 ships. Sweyn had also prepared for the battle, which had been preassigned a time and place. Sweyn did not appear at the agreed time, and Harald thus sent home his non professional soldiers (bóndaherrinn), which had made up half of his forces. When the dismissed ships were out of reach, Sweyn's fleet finally appeared, possibly also with 300 ships. The battle resulted in great bloodshed as Harald defeated the Danes (70 Danish ships were reportedly left "empty"), but many ships and men managed to escape, including Sweyn. During the battle, Harald actively shot with his bow, like most others in the early phase of the battle. Fatigue and the huge cost of the indecisive battles eventually led Harald to seek peace with Sweyn, and in 1064 (or 1065 according to Morkinskinna) the two kings agreed on an unconditional peace agreement. By the agreement, they retained their respective kingdoms with the former boundaries, and there would be no payments of reparations. In the subsequent winter of 1065, Harald travelled through his realm and accused the farmers of withholding taxes from him. In response, he acted with brutality, and had people maimed and killed as a warning to those who disobeyed him. Harald maintained control of his nation through the use of his hird, a private standing army maintained by Norwegian lords. Harald's contribution to the strengthening of Norway's monarchy was the enforcement of a policy that only the king could retain a hird, thus centralising power away from local warlords.

Ішкі қарсылық

Тарихшы Кнут Хельдің айтуынша, Харальд «Норвегияның ұлттық-аумақтық бірігуі» деп атаған процестің бірінші кезеңін аяқтады. Патшалыққа күштеп жол салған Харальд, аристократияны Норвегияны жалғыз өзі басқаруға лайықты екеніне көндіруі керек еді. Ішкі одақтар құру үшін ол Норвегияның ең беделді әулеттерінің бірінен шыққан Тора Торбергсдаттерге үйленді. Харальдтың билігіне басты қарсылық көрсеткендер – Норвегия короліне бағынышты Солтүстік Норвегия мен Трёнделагты дербес басқарған Ладе графтарының күшті әулеті, яғни Хакон Сигюрдсонның ұрпақтары еді. Хакон тіпті 975 жылдан 995 жылға дейін бүкіл Норвегияны (де-факто Дания королінің атынан) билеген, бірақ Олаф Триггвасон билікке келгенде қаза тапты. Хакон қайтыс болғаннан кейін де оның ұрпақтары солтүстікте белгілі бір деңгейде тәуелсіздік сақтап, Харальдтың билігінің басында отбасының басшысы Хаконның қызына үйленген Эйнар Тамбарскельфир болды. Әулет Магнуспен жақсы қарым-қатынаста болғанымен, Харальдтың абсолюттік билігі мен патшалықты нығайтуы Эйнармен қақтығысқа әкелді. Норвегия аристократиясымен күресі нәтижесінде Харальд «Хардрада», яғни «қатал билеуші» деген лақапқа ие болды. Гарльд пен Эйнардың қарым-қатынасы бастапқыда шиеленіскенмен, Харальдтың Нидаросқа сапарына дейін ашық қақтығыс болған жоқ. Бір күні Эйнар Нидаростағы Харальдтың сарайына «сегіз-тоғыз кеме және бес жүзге жуық адаммен» келді, бұл оның күшін көрсету әрекеті және қақтығысқа шақыру болды. Бірақ Харальд бұл оқиғаға ден қоймады. Көзге түсетін оқиғаның мән-жайы әртүрлі болғанымен, одан кейін Харальдтың адамдары Эйнарды өлтірді, бұл Норвегияны азамат соғысына ұшырату қаупін тудырды. Хакон Сигюрдсонның қалған ұрпақтары патшаға қарсы көтеріліс ұйымдастыруды ойластырса да, Харальд олармен келіссөздер жүргізіп, олардың бағынуын қамтамасыз етті. Эйнар мен оның ұлының 1050 жыл шамасында қаза табуымен Ладе графтарының қарсылық күші әлсіреді, ал Трёнделаг Харальдтың біртұтас мемлекетіне толық бағынды. Шаруалардың қарсылығын тоқтату үшін Харальд салық төлемеген аймақтарға қарсы науқан ұйымдастырды. Өлкенің географиялық жағдайына байланысты, Үстірт ешқашан Норвегия королінің билігіне толыққанды енген емес. Харальд қатал шаралар қолданып, фермалар мен кішкентай ауылдарды өртеп, адамдарды мүгедектендіріп, өлтірді. Ромериктен бастап, науқан Хедмарк, Хадаланд және Рингерике аймақтарына жалғасты. Осы аймақтарда бай шаруалар көп болғандықтан, Харальд шаруашылық жерлерді тартып алып, экономикалық жағдайын нығайтты. 1065 жылдың соңында Норвегияда бейбітшілік орнаған болуы мүмкін, өйткені барлық қарсылық күштер жойылды, жер аударылды немесе үнсіздікке мәжбүр болды.

According to historian Knut Helle, Harald completed the first phase of what he has termed the "national territorial unification of Norway". Having forced his way to the kingship, Harald would have to convince the aristocracy that he was the right person to rule Norway alone. To establish domestic alliances, he married Tora Torbergsdatter of one of the most powerful Norwegian families. The primary opposition to Harald's rule would be the descendants of Haakon Sigurdsson, from the powerful dynasty of Earls of Lade who had controlled Northern Norway and Trøndelag with much autonomy under the Norwegian king. Haakon had even ruled the whole of Norway (nominally under the Danish king) from 975 until 995, when he was killed during the takeover by Olaf Tryggvasson. Even after Haakon's death, his offspring held a certain degree of sovereignty in the north, and by Harald's early reign the family was headed by Einar Thambarskelfir, who was married to Haakon's daughter. While the family had maintained good relations with Magnus, Harald's absolutism and consolidation of the kingship soon led to conflict with Einar. It was from his power struggle with the Norwegian aristocracy that Harald got himself the reputation that gave him the nickname "Hardrada", or "the hard ruler". Although the relationship between Harald and Einar was poor from the start, confrontation did not occur before Harald went north to his court in Nidaros. One time in Nidaros, Einar arrived at Harald's court, and in a display of power was accompanied by "eight or nine longships and almost five hundred men", obviously seeking confrontation. Harald was not provoked by the incident. Although the sources differ on the circumstances, the next event nonetheless led to the murder of Einar by Harald's men, which threatened to throw Norway into a state of civil war. Although the remaining descendants of Haakon Sigurdsson considered rebellion against the king, Harald eventually managed to negotiate peace with them, and secured the family's submission for the remainder of his reign. By the death of Einar and his son around 1050, the Earls of Lade had outplayed their role as a base of opposition, and Trøndelag was definitely subordinated to Harald's national kingdom. Still facing opposition from the farmers, Harald embarked on a campaign to crush the areas that had withheld their taxes. Due to the remote location of the region in the interior of the country, the Uplands had never been an integrated part of the Norwegian king's realm. Using harsh measures, Harald burned down farms and small villages, and had people maimed and killed. Starting in Romerike, his campaign continued into Hedmark, Hadeland and Ringerike. Since the regions contained several rich rural communities, Harald strengthened his economic position by confiscating farming estates. By the end of 1065 there was probably peace in Norway, as any opposition had either been killed, chased into exile or silenced.

Саясат

Харальдтың билігі әскери қолбасшы ретінде ерекшеленді, өйткені ол дауларды көбінесе күшпен шешті. Оның бір скальді тіпті Харальдтың Жерорта теңізіндегі шайқастарында жасаған келісімдерін бұзғаны туралы мақтанышпен айтты. Кейінгі сағаларға сәйкес, Харальд Осло қаласын құрды, онда ол көп уақыт өткізді. Англия мен Францияда дін қызметкерлері бекітілмегендіктен, паптың елшілерінің Харальдқа келуі дау тудырды. Пап елшілерінің наразылығынан кейін Харальд католик дін қызметкерлерін сарайынан қуды, және ол елшілерге "Норвегияда өзінен басқа архиепископ немесе билеуші жоқ екенін" айтқандығы хабарланды. Норвегия тарихшысы Халвдан Кохт "бұл сөздер Византиялық деспот айтқандай естілді" деп атап өтті.

Солтүстік зерттеулер

Норвегияға оралғаннан кейін Харальд өзінің мемлекетін зерттеуге қызығушылық танытқан сияқты, мысалы, Моркинскинна Харальдтың Жоғарғы Жерлерге (Упландқа) саяхатын баяндайды. Харальдтың өзінің мемлекетінен тыс теңіздерді зерттегені де айтылады, өйткені оның замандасы Бремендік Адам Харальд жасаған теңіз экспедициялары туралы мәлімдейді:

"Норвегиялықтардың ең белсенді князі Харальд соңғы кезде осы [теңізге] талпынды. Ол кемелермен Солтүстік мұхиттың барлық ұзындығын мұқият іздеп, ақырында қараңғы, құлдырап жатқан жабайы әлемнің шекараларын көзімен көрді және кері қайтып, терең құдықтан қиындықпен аман-есен шықты." (Адам Бремендік, «Гамбург шіркеуінің епископтарының тарихы», 4. XXXIX)

Келли ДеВриз Харальдтың "викинг теңізшілері жақында ғана ашқан Винланд деп аталатын аңызды жерді білген және оны іздеуге тырысқан болуы мүмкін" деп болжайды, Адам осы үзіндіде Дания мен Норвегияда кеңінен таралғанын айтады.

Негізгі мәліметтер және дайындық

Данияны жаулай алмайтынын түсінген Харальд Англияға көшті; оның талабы 1038 жылы Магнус пен бұрынғы билеушісі Хартакнут арасындағы келісімге негізделген, Хартакнут 1042 жылы баласыз қайтыс болды. Келісімде егер біреу өлсе, екіншісі оның жерлерін мұраға алатыны айтылған; алайда, Магнус ағылшын тағына күреспей-ақ ие болады деп ойламаған сықылды. Хартакнут өзінің жартылай бауыры Эдуардты артық көреді, ол Эрл Годвиннің, Гарольд Годвинсонның әкесінің қолдауымен король болды. 1045 жылы Магнустың Англияға шабуыл жасау жоспарлары Данияның Суэйн көтерілісіне байланысты тоқтап қалды. 1047 жылы Магнус қайтыс болғаннан кейін Харальд оның талабын қабылдады; бірақ Эдуард болашақ жауларын қуандырып, оларға мұрагер болу мүмкіндігін ұсынды; Харальдтан басқа, олардың қатарында Суэйн мен Нормандия герцогы Уильям да болды. 1058 жылы Харальдтың ұлы Магнус басқарған флот Уэльстің Англияға жасаған ірі шабуылына көмектесті, бірақ бұл туралы мәліметтер шектеулі. Бұл Харальдқа Дания мен Англияға бірдей соғыс ашу мүмкін емес екенін көрсеткен болуы мүмкін; бұл 1066 жылдың қаңтар айында Эдуард қайтыс болғанда және Гарольд Годвинсон Англияның патшасы жарияланғанда маңызды болды. Гарольдтың ағасы Тостиг Годвинсон, бұрынғы Нортумбрия графы, енді сахнаға шықты; өзінің атақтары мен жерлерін қайтаруды үміттене отырып, ол Уильям мен Суэйн Эстридссоннан қолдау сұрады. Алайда, Солтүстік Англия норвегиялық шабуылға ең қолайлы жер болғандықтан, ол Харальд үшін құндырақ болды. Толығырақ мәліметтер жоқ, бірақ Тостиг өзінің серігі Копсигті Норвегияға жіберіп, Харальдпен кездесіп, Францияда қалғанда жоспарлар жасауға келіскен деген болжам бар. Егер бұл дұрыс болса, онда Тостиг Вильгельмнің де таққа талап етуіне қолдау көрсету арқылы екі мүмкіндігін де арттыра алатын еді. 1066 жылдың наурыз немесе сәуір айында Харальд Сольундта, Согнефьордта флотын жинауды бастады, бұл процесс 1066 жылдың қыркүйегінің басында аяқталды. Норвегиядан кетер алдында ол Магнусты Норвегияның патшасы деп жариялады, ал Тораны қалдырып, өзімен бірге Элисивті, қыздарын және Олафты алып кетті. Жолда ол норвегиялық Шетланд және Оркни аралдарында тоқтады, онда Пол және Эрленд Торфиннсон, Оркни графтары сияқты қосымша әскер жинады. Данфермлинде ол Тостигтің одақтасы Шотландияның Малкольм III-імен кездесті, ол оған шамамен 2000 шотландтық сарбаз берді. Ол Тостигпен де кездескен болуы мүмкін, бірақ көптеген деректер олардың 8 қыркүйекте Тайнемутта кездескенін көрсетеді. Харальд 240-300 ұзақ кемемен шамамен 10-15000 сарбаз әкелді, ал Тостигтің тек 12 кемесі болды, бірақ оның байланыстары маңыздырақ болды. Хроникер Джон Ворстердің айтуынша, ол Фландриядан мамыр немесе маусымда шығып, Гарольдтың Оңтүстік Англиядағы иеліктеріне, Уайт аралынан Сандвичке дейін шабуыл жасады. Нормандиядан шабуыл жасалатыны туралы сезім тудырғаннан кейін, ол солтүстікке қарай жүзіп кетті, ал оның бауыры мен көптеген әскерлері Уильямды күтіп оңтүстікте қалды.

Accepting he could not conquer Denmark, Harald switched attention to England; his claim was based on a 1038 agreement between Magnus and its previous ruler, Harthacnut, who died childless in 1042. The agreement stated that if either die, the other would inherit his lands; however, it was unlikely Magnus assumed he would gain the English throne without fighting. Harthacnut himself preferred his half brother, Edward the Confessor, who became king with the backing of Earl Godwin, father of Harold Godwinson. Plans by Magnus to invade England in 1045 were suspended, while he dealt with an uprising by Sweyn of Denmark. After Magnus died in 1047, Harald took over his claim; however, Edward kept potential enemies happy by hinting they might succeed him; in addition to Harald, these included Sweyn, and William, Duke of Normandy. In 1058, a fleet under Harald's son Magnus supported a large scale Welsh raid into England, although details are limited. This may have shown Harald that he could not simultaneously fight Denmark and England; this became crucial when Edward died in January 1066, and Harold Godwinson was proclaimed king of England. Harold's brother Tostig Godwinson, formerly Earl of Northumbria, now appeared on the scene; hoping to regain his titles and lands, he reportedly approached both William and Sweyn Estridsson for their support. However, since Northern England was the most suitable landing place for a Norwegian invasion, he was more valuable to Harald. Details are limited, but it is suggested Tostig sent a fellow exile, Copsig, to meet with Harald in Norway and agree plans, while he remained in France. If correct, this would also have allowed Tostig to increase both their chances by simultaneously supporting an invasion by William, who also claimed the throne. In March or April 1066, Harald began assembling his fleet at Solund, in the Sognefjord, a process completed by the start of September 1066; it included his flagship, Ormen, or "Serpent". Before leaving Norway, he had Magnus proclaimed king of Norway, and left Tora behind, taking with him Elisiv, his daughters, and Olaf. En route, he stopped at the Norwegian held islands of Shetland and Orkney, where he collected additional troops, including Paul and Erlend Thorfinnsson, the Earls of Orkney. At Dunfermline, he met Tostig's ally, Malcolm III of Scotland, who gave him around 2,000 Scottish soldiers. Although possible he also met Tostig there, most sources suggest they linked up at Tynemouth, on 8 September, Harald bringing around 10–15,000 men, on 240–300 longships. Tostig had only 12 ships, his connections being far more significant. The chronicler, John of Worcester, suggests he left Flanders in May or June, raiding the heartland of Harold's estates in southern England, from the Isle of Wight to Sandwich. Having made it seem an attack from Normandy was imminent, he then sailed north, while his brother and most of his troops remained in the south, waiting for William.

Алғашқы шабуылдар, басып кіру және Фулфорд шайқасы

Тинемуттан кемеге отырғаннан кейін, Харальд пен Тостиг, әдетте, Тис өзеніне қонған. Содан кейін олар Кливлендке кірді және жағалауды тонауды бастады. Олар Скарборо қаласында алғашқы қарсылыққа тап болды, онда Харальдтың берілу талабына тойтарыс берілді. Ақырында Харальд қаланы өртеп жіберді, және бұл әрекет басқа Нортумбрия қалаларының оған бас иесін білдірді. Тағы да шабуылдардан кейін Харальд пен Тостиг Хамберді бойлап өтіп, 20 қыркүйекте Риколлға қонды. Алғашқы шабуылдар туралы жаңалық Нортумбрия графы Моркар мен Мерсия графы Эдвинге жетті, және олар 20 қыркүйекте Йорктан оңтүстікте Фулфорд шайқасында Харальдтың басқыншы әскерімен шайқасты. Бұл шайқаста Харальд пен Тостиг шешуші жеңіске жетті, және 24 қыркүйекте Йорк олардың күштеріне берілді. Бұл скандинавиялық әскердің ағылшын әскерін жеңген соңғы реті болды. Йорк Харальд пен Тостигке берілген күні Гарольд Годвинсон әскерімен Рикалдағы норвегиялық флот тұрған жерден Тадкастерге келді. Ол сол жерден норвегиялық флотты бақылап, күтпеген шабуылға дайындалды. Харальд Йорк қаласында күш қалдырмағандықтан, Гарольд Годвинсон қала арқылы Стамфорд Бриджге қарай жүріп өтті.

Стемфорд көпірінің шайқасы

25 қыркүйекте Харальд пен Тостиг күштерінің көп бөлігі Рикалдағы қону орнынан аттанды, бірақ күштерінің үштен бірін қалдырды. Олар жеңіл қару-жарақпен ғана келді, себебі бір күн бұрын келіскендей, Харальд басшылығымен қаланы кім басқаратынын анықтау үшін Йорк тұрғындарымен Стемфорд Көпірінде кездесуге ниеттенді. Бірақ ол жерге келгенде Харальд Годвинсонның күштерінің ауыр қаруланған, жақсы жабдықталған және одан әлдеқайда көп санда келгенін көрді. Сага емес, басқа дереккөздерде айтылғандай, ағылшын әскері бір алып норвегиялықтың көпірде біраз уақытқа тоқтатып қоюына байланысты, Харальд пен Тостигке қайтадан қалқан қабырғасын құрып, әскерін жинақтауға мүмкіндік болды. Дегенмен, Харальдтың әскері соңында ауыр жеңіліске ұшырады. Харальд шайқастың басында жұлынға тиген жебеден қаза тапты, кейін бұл шайқас Стемфорд Көпірі шайқасы деп аталды. Ол денесіне қару-жарақ кимегендіктен, қандай да бір есірткіштік күйде емес, екі қолымен қылышын агрессивті түрде қолданып шайқасқан. Шабыс аяқталуға айналғанда, Рикалдағы Эйстейн Орре бастаған қосымша күштер келді, бірақ олар барлық жолды жүгіріп келгендіктен шаршап қалған еді. Эйстейн Харальдтың құлаған туын, "Landwaster" (Landøyðan) алып, соңғы қарсы шабуылды бастады. Бір сәтте олар ағылшын қатарын бұзып өте алатын сияқты болды, бірақ Эйстейн кенеттен қаза тапты, ал қалғандары шайқас алаңынан қашқан жол тапты. Шабыс аяқталғаннан кейін Рикалда қалғандардың арасында, ағылшын әскері үйлеріне қауіпсіз оралуға рұқсат берген Харальдтың ұлы Олаф та болды. Дереккөздерде Харальдтың қалған әскері Норвегияға қайтқанда 20-25 кемеге ғана сыйғанын айтылған, бірақ бұл көрсеткіш тек норвегиялық күштерді ғана қамтуы мүмкін. Шотландия мен Оркнейден келген күштердің көпшілігі шайқас бойы Рикалда болды (графтар Пауль мен Эрленд Торфиннсонның соғыс бойында сол жерде болғаны белгілі), және олар дәстүрлі сандарға енбеген.

Жеке өмір

Снорри Стурлусон Харальдты «басқалардан ірі және күшті» деп сипаттаған. Харальдтың бойының ұзындығы Стемфорд Көпірі шайқасы алдында Харольд Годвинсон Тостигке Нортумбрия графы лауазымын қайтаруды ұсынғанда айқын көрінеді, және Харальд «Англия жерінен алты фут, немесе тіпті одан да биік, өйткені ол көптеген адамдардан тақсырау» (Генрих Хантингдонның сөзімен) немесе «Англия жерінен алты фут, немесе басқалардан биік болғандықтан жеті фут» (Снорри Стурлусонның сөзімен) болған. Харальд өзі скальдтық өлеңдер шығарған. Ли М. Холландердің айтуынша, норвегиялық патшалар үшін өлең шығару қалыпты нәрсе болған, бірақ Харальд ғана «нақты талант көрсете білген». Сагаларда Харальд пен оның варягтары бір қаланың қоршауы кезінде спортпен айналысу үшін бір рет демалыс алғаны айтылады. Діни көзқарасы бойынша, ДеВристің сөзіне сәйкес, Харальдтың «христиандыққа бейімділігі» және «Христиан шіркеуіне жақындығы» болған, бірақ ол Киев Русі (Гардерэйке) және Византия империясының шығыс христиандық мәдениетінің ықпалында болған, өмірінің көп бөлігін сонда өткізгендіктен. Ол Норвегияда христиан дінін дамытуға мүдделі болған, бұл оның билігі кезінде шіркеулерді салу және жақсартуды жалғастырғандығынан көрінеді. Дегенмен, ДеВристің пікірінше, Харальдтың «жеке моральдық қағидалары христиандық идеалға толыққандай сай келмеген», оның некелік одақтарын мысалға келтіреді. Олардың балаларының саны белгісіз, бірақ бірнеше баласы болған болуы мүмкін. Снорри Стурлусонның айтуынша, олардың екі қызы болған: Ингегерд (шамамен 1050 – шамамен 1120 жылдары). Алдымен Данияның болашақ королі Олаф I-ге, ал оның қайтысынан кейін Швецияның болашақ королі Филиппке тұрмысқа шыққан. Мария (25 қыркүйек 1066 жылы қайтыс болған). Эстейн Орреге (Тора Торбергсдаттердің інісіне) тұрмысқа берілуі жоспарланған, бірақ Харальд (және Эстейн) Стэмфорд Көпірінде қаза тапқан күні Оркнейде қайтыс болған. Сагалар бойынша, Харальд 1048 жыл шамасында Тора Торбергсдаттермен (1025 – 1066 жылдан кейін) үйленген. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылар бұл мәліметке күмәнді қарастырады, өйткені бұл жағдайда Харальд екі әйелге үйленген болар еді, себебі ол әлі де Элисивке үйленген. Дегенмен, мұндай неке 11 ғасырда Норвегияда болуы мүмкін, және Харальдтың екі әйелі болғанымен, тек Элисив ғана патшайым титулын алған. Харальд пен Тораның кем дегенде екі баласы болған. 26 қыркүйекте Тронхейм муниципалитеті корольдің денесін қазу және оны Нидарос соборында қайта жерлеу мүмкіндігін қарастыратынын мәлімдеді, қазіргі уақытта Магнус Жақсы және Магнус Харальдссон сияқты тоғыз норвегиялық корольдің жерленген жері. Бір айдан кейін корольдің денесін қазу туралы ұсыныстан бас тартылғаны хабарланды.

Harald is described by Snorri Sturluson to have been physically "larger than other men and stronger". The tall stature of Harald is also substantiated by a story that relates that before the Battle of Stamford Bridge, Harold Godwinson offered Tostig back the earldom of Northumbria, and Harald "six feet of the ground of England, or perhaps more seeing that he is taller than most men" (according to Henry of Huntingdon) or "six feet of English ground, or seven feet as he was taller than other men" (according to Snorri Sturluson). Harald himself composed skaldic poetry. According to Lee M. Hollander, composing poetry was normal for Norwegian kings, but Harald was the only one who "showed a decided talent." According to one poem, Harald had mastered a number of activities that were considered sports in the Viking Age, in addition to poetry, brewing, horse riding, swimming, skiing, shooting, rowing and playing the harp. The sagas state that Harald and his Varangians at least once took a break during the siege of a town to enjoy sports. With regards to religion, Harald had, according to DeVries, a "religious inclination towards Christianity" and was "publicly close to the Christian Church", although he was influenced by the Eastern Christian culture of Kievan Rus' (Garderike) and the Byzantine Empire, having spent most of his life there. He was clearly interested in advancing Christianity in Norway, which can be seen by the continued building and improvement of churches throughout his reign. Despite this, DeVries notes that Harald's "personal morality appears not to have matched the Christian ideal", citing his marriage arrangements. and they had an unknown number, possibly several children. According to Snorri Sturluson, they had two daughters:
Ingegerd (c. 1050 – c. 1120). Married first to the future Olaf I of Denmark, and after his death, to the future Philip of Sweden. Maria (died 25 September 1066). Promised away for marriage to Eystein Orre (brother of Tora Torbergsdatter), but reportedly died on Orkney the same day that Harald (and Eystein) died at Stamford Bridge. According to the sagas, Harald married Tora Torbergsdatter (c. 1025 – after 1066) around 1048. Some modern historians have disputed this, since Harald in that case would be in a bigamous marriage, as he was still married to Elisiv. It is nonetheless possible that such a marriage could take place in Norway in the 11th century, and although Harald had two wives, only Elisiv is noted to have held the title of Queen. Harald and Tora had at least two children: In a follow up article on 26 September, the Municipality of Trondheim revealed they would be examining the possibility of exhuming the king and reinterring him in Nidaros Cathedral, currently the burial place of nine Norwegian kings, among them Magnus the Good and Magnus Haraldsson, Harald's predecessor and successor respectively. A month later it was reported that the proposal to exhume the king had been scrapped.

Қазіргі ескерткіштер

Оның құрметіне Ослода екі ескерткіш орнатылды, дәстүр бойынша осы қаланы оның құрғандығы айтылады. 1905 жылы Гарральд Хардрадес алаңында Ларс Утне жасаған граниттегі атқа мінген Гарральдты бейнелейтін қола рельефі орнатылды. 1950 жылы Осло қалалық әкімшілігінің батыс фасадында Анна Гримдаленнің де атқа мінген Гарральдты бейнелейтін үлкен рельефі ашылды.

Танымал мәдениетте

Харальд тарихи көркем әдебиеттерде кездеседі. Х. П. Лавкрафттың «Ктулхудың шақыруы» повесіндегі бір басты кейіпкер «Харрольд Хаардрада патшасының Ескі қаласында жатқан, ол үлкен қаланың «Христиана» деп танылуына қарамастан, Осло есімін ғасырлар бойы сақтап келді». Джастин Хиллдің «Викинг оты» романы – оның «Жаулау трилогиясы» бойынша екінші кітабы. Онда Харальд өзінің аузынан өмірін баяндайды. Ол Генри Трейстің екі балалар кітабындағы басты кейіпкер: «Викингтердің соңғысы / Соңғы викинг» (1964) және «Солтүстіктен келген қылыштар / Солтүстік ағалар» (1967). Харальд Поул мен Карен Андерсонның «Соңғы викинг» (1980) трилогиясында және Михаэль Эннистің «Византия» (1989) романында да басты рөлде көрінеді. Теңіз археологы Дэвид Гиббинстің «Крусейдер алтыны» (2007) атты тарихи романында Харальд маңызды тұлға ретінде бейнеленген, себебі ол Византия варяг гвардиясында қызмет еткен кезінде жоғалған менораны өз қазыналарының бірі ретінде иеленеді. Харальд Том Холттың «Шалғынды дала» (2005) романында да пайда болады. Харальдтың Константинопольден қалыпты емес кетуі фин фолк-метал тобы Turisas-тың «Ұлы қашқындау» әнінде көрсетілген, сонымен қатар ол «The Varangian Way» (2007) және «Stand Up and Fight» (2011) альбомдарының сюжеті бойынша шартты түрде ілеседі. Харальд – «Rise of Kingdoms» мобильдік/ПК ойынындағы ойналатын кейіпкер. Харальд «Civilization VI» кезектік стратегиялық ойынында «Харольд Хардрада» ретінде ойналатын кейіпкер. Ол норвегиялық цивилизацияның көшбасшысы. Харальд Netflix-тің «Викингтер: Вальхалла» драмалық сериалында бейнеленген. Оның рөлін ағылшын актері Лео Сьютер ойнайды.