Кіріспе

10 ғасырдағы норвегиялық билеуші, аты аңызға айналған хакер Эрик Харальдссон (Eirik Haraldsson; шамамен 930–954 жж.), Bloodaxe (Blodøks) және Brother Slayer (fratrum interfector) деген лақап есімдерімен танымал, норвегиялық патша. Ол 932–934 жылдары Норвегия королі болды, ал Нортумбрия королі ретінде екі рет тақ отырды: 947–948 жылдары және қайта 952–954 жылдары.

Эпитет

Эриктің лақабы blóðøx, «Қанды балта», тегі мен контексі белгісіз. Оның Егил Скаллагримссонның екі лаусависурында және замандас скальдта сақталуы 10-ғасырға қатысты ма, әлде Эрик туралы аңыз қалыптасқанда кейіннен қосылған ба, деген мәселе даулы. Оның 12-ғасырға дейінгі баяндау дәстүрінен бұрын пайда болғанына кепіл жоқ, онда ол алғаш рет «Агрип» еңбегінде және «Норвегия тарихында» латын тіліндегі аудармасында sanguinea securis деп аталған. Сагаларда оны әдетте Эриктің Норвегияны билеуді өзгерту үшін ағаларын аяусыз өлтіруімен байланыстырады; Теодорик оған fratrum interfector (ағаларды өлтіруші) деген ұқсас лақап ат қойған. Ал «Фагринна» Эриктің викинг ретіндегі зорлық-зомбылыққа беделді екенін айтады.

Әке

Англо-саксондық жылнама (MS E) Эрикті «Гарольдтың ұлы» (Haroldes sunu) деп лаконикалық түрде сипаттайды. 12 ғасырдың басында Вустерлік Иоанн Эрик (Йркус) скандинавиялық патшалық тектен шыққан деп есептеуге негіз болды (Danica stirpe progenitum, бұл тіркес бұрын Нортумбрияның гиберно-норвеж билеушісі Сихтрик Кэш үшін қолданылған). Бұл норвегиялық синоптикалық тарихтар мен исланд сагаларынан алынған тәуелсіз дәстүрге сәйкес келеді, олар Эрик Нортумбрияны норвегиялық король Харальд (I) Сұлушаштың ұлы ретінде нақты анықтайды. Эгиль Скаллагримссонға жатқызылатын скальдиялық өлеңдер сагалардың дұрыс бағытта екеніне қосымша сенімділік бере алады, бірақ өлеңдердің сақталған түріндегі күні мен толықтығына күмән туды. Эгильдің лаусависуырларының бірі Англияда «Гарольдтың ұрпағы» (Haralds áttar) есімді адаммен кездесу туралы айтады, ал Аринбьярнарквида Йоркте (Jórvik) Хафданның (Halfdanar) және Инглинг әулетінің (ynglings burar) ұрпағы болған билеуші туралы айтады. Егер бұл сәйкестендіру дұрыс болса, онда ол Эрикті норвегиялық әулетпен байланыстыратын замандас жазбаларындағы жалғыз тікелей мезгіл болар еді. Осы кезеңдегі тағы бір белгілі Харальд – Аральт мак Ситрик (940 ж. қайтыс болды), Лимерик королі, Маккус пен Гофрайдтың болжамды әкесі. Бұл маңызды болуы мүмкін, себебі осы екі бауыр да, белгілі бір Эрик те «Аралдардың» (Гебридтер) билеушілері ретінде сипатталған (төменде қараңыз). Папа VIII Бонифацийге жолдаған хатында король I Эдуард (1272–1307) белгілі бір Эрикті (Ирицийді) ағылшын короліне бағынышты Шотландия королі ретінде еске алады. 19 ғасырда Дания королі Харальд Көк Тістің (985 ж. қайтыс болды) Эриктің нағыз әкесі екенін дәлелдеуге әрекет жасалды. Мысалы, Дж. М. Лаппенберг және Чарльз Пламмер Эрикті Харальдтың ұлы Хирингпен теңестірді. Бұл ұлдың бар екендігі туралы жалғыз куәгер – Бремендік Адам, ол өзінің «Gesta» (шамамен 1070 ж.) еңбегінде Хирингтің шетелдегі оқиғалары туралы таңғажайып анекдот үшін басқаша белгісіз «Gesta Anglorum» дерегін келтіргенін мәлімдейді: «Гарольд өзінің ұлы Хирингті әскермен Англияға жіберді. Ол аралды бағындырғаннан кейін, соңында Нортумбриялықтар оны сатып, өлтірді». Егер Эриктің өрлеуі мен құлдырауы осы оқиғаға шабыттандырған болса да, есімдер сәйкес келмейді және Харальд Көк Тістінің өркендеу кезеңі Эриктің өмірімен үйлеспейді.

Ағасы бар ма?

Солтүстік Сагалардың латын мәтінінде келтірілген, Morte Rex Eilricus (Патша Эйрикрдің өлімі) деп аталатын, бұрын жоғалған Йорк жылнамаларынан көшірілген, автор Эрик (Eirikr немесе Eirik) Bloodaxe-тің өліміне әкелген оқиғалардың егжей-тегжейін береді. Ол "Осулфи граф (Осулф, Бамбург графы) сатқындықпен, адайлықпен Эрик Bloodaxe-тің өліміне себеп болды" деп жазады. "Осулф граф Маккуспен Штейнмор шайқасында өлтірілді, ал сол жерде Эйрикр, оның ұлдары, ағалары және бүкіл әскері қаза тапты. Оның ағасы – Регинальдо (латынша Рангальд немесе Рангвальд). Оның ұлы Хенрикус немесе Харикус (латынша түрі), ал ағасы – Регинальд немесе Регинальд (латынша түрі) ұлымен бірге қаза болды." 1981 жылғы BBC деректік фильміндегі комментатор Майкл Вуд оларды "Харекр" (латынша Харик немесе Хенрикус/Харикус) және "Рангальд" (латынша Регинальдо немесе Регинальд) деп анықтайды. Тарихшыларды осы есімдердің Fagrskinna-дағы сәйкестігі таң қалдырды. Fagrskinna-да Осулфқа (Олафқа) қарсы соңғы шайқаста Эрикпен бірге қаза болған екі патшаның есімдері Харекр және Рангвальд деп берілген. Олар туыс екені нақты айтылмаса да, Солтүстік Сагаларда олар оның ұлы (cum filio – "оның ұлымен") және ағасы (et fratre – "және оның ағасы") ретінде көрсетілген.

Анасы мен ағайын-інілері (сагалар)

Оның отбасылық тарихы туралы толыққанды мәліметтерді тек 12-13 ғасырлардағы исланд және норвегия деректемелері ғана ұсынады. Бұл деректердің тарихи құндылығы шектеулі және күмәнді болғандықтан, оларды тиісті сақтықпен қарау қажет. Харальд «Сұлушаш» әдетте көп әйелді және күшті патша ретінде бейнеленеді, оның ұлдарының саны 16 мен 20 аралығында айтылады. Эрик анасының аты синоптикалық тарихтарда (Агрип) және көптеген исланд сагаларында аталмайды. Бірақ «Хеймскрингла» (шамамен 1230 жыл) оның (Оңтүстік) Ютландия патшасы Эрик қызы Рагнхильдр екенін мәлімдейді. Харальдтың Дания ханшайымына үйленгендігі туралы болжамға Хорбьёрн Хорнклофидің «Храфнсмель» поэмасының бір шумағы қолдау білдіруі мүмкін. Бұл поэма Харальдтың ерліктеріне арналған мақтау және құран мен валькирия арасындағы әңгіме түрінде жазылған. Онда Харальд «Дания әйелін [konu danska] таңдап алды / Рогаланд сүйіктілерінен бас тартып / Хорталанд лемандарынан, / Халогаланд қыздарынан / және Хаталандтан да айырылды» делінеді. «Флатейярбокта» осы шумақтан бұрын «Рагнхильдердің қызметшілері» (ambáttir Ragnhildar) оқиғаның куәгерлері ретінде айтылған тағы бір шумақ келтірілген. Дегенмен, оның аты бастапқы нұсқада болған-жоғы белгісіз, себебі басқа қолжазбада метрикалық жағынан дұрыс «Дэнскар амбатирі» деп жазылған. «Хеймскрингла» Харальдтың Рагнхильдрға дейін он бір әйелмен бірге болғанын, ал «Эгиль сагасы» Эрик Харальдтың ең үлкен ұлы болған жоқ, бірақ ең үлкендерінің бірі болған деген пікірге қарсы келеді (Фагрскинна, «Норвегия тарихы», Агрип). Бұл қайшылықтың мәні қандай болса да, сагалар – «Хеймскрингла» да оның ішінде – Хаконды Эриктің кіші туған інісі және мұрагері деп бірауыздан жариялайды.

Ертедегі мансабы (сагалар)

Хеймскрингла мен Эгиль сағасына сәйкес, Эрик балалық шағының көп бөлігін Хроальдтың ұлы Торирдің тәрбиесінде өткізген. Оның жасөспірімдік жылдары туралы керемет сурет Хеймскринглада бейнеленген, онда он екі жастағы Эрик, зор ерлік пен күш-қуатқа ие болғандай, халықаралық қақпалыққа кіріскен: төрт жыл Балтық теңізі мен Дания, Фризия және Германия ('Саксония') жағалауларын шапқан; тағы төрт жыл Шотландия, Уэльс, Ирландия және Францияда; соңында Лапландия мен Бьярмаланд (қазіргі Солтүстік Ресей) жерлерін тонаған. Эгиль сағасы соңғы саяхатын сипаттап, Эрик Двина өзенімен Ресейдің Пермияның ішкі аймағына дейін жүзіп, Перминаның кішкентай сауда портын тонағанын айтады.

Норвегия патшасы (сагалар)

Харальдтың көптеген ұлдары туралы сагалардың басты тақырыбы – Норвегия тағы үшін күрес, әсіресе ол Хакон мен оның қарсыласы Эрик мансабында көрінеді. «Хеймскрингла» бойынша, Харальд ұлдарын патшалықтың әртүрлі аймақтарына тәуелді патшалар етіп тағайындаған және сүйікті ұлы Эрик өлгеннен кейін таққа мұрагер болуын ниеттенген. Эрик жартылай бауырларымен қарым-қатынасы нашар болғандықтан, әкесінің бұйрығымен Хаделанд билеушісі Рагнвальдты (Рёгнвальдр) және Вестфолд билеушісі Бьёрн Фарманды қатыгездікпен өлтірген. Кейбір мәтіндерде Харальд өмірінің соңында Эрикке өзімен бірге билік етуге рұқсат берген («Хеймскрингла», «Агрип», «Фагринна»). Харальд қайтыс болғаннан кейін Эрик патшалыққа ие болды, жартылай бауырлары Олаф пен Сигродтың біріккен әскерлерін талқандады және Норвегияны толық бақылауға алды. Алайда, сол кезде Эриктің кіші және ең танымал жартылай бауыры Хакон, көбінесе Адальстейннің тәрбиеленушісі (Aðalsteinsfóstri) деп аталған, король Этельстанға (924–939 ж.ж.) тәрбиелену үшін Батыс Саксония сотына жіберілген еді. Эриктің билігі қатал және зәулім болғандықтан, ол норвегиялық ақсүйектердің құрметінен тез айырылды. Осы тиімді уақытта Хакон Норвегияға оралды, оны король ретінде қабылдауға құштар ақсүйектерді тауып, Британияға қашқан Эрикті қуғынға түсірді. «Хеймскрингла» Хаконның табысының көп бөлігі Ладе графы Сигурдқа байланысты екенін көрсетеді. Эриктің билік ету мерзімін (әкесінің өлімінен бұрын және кейін) анықтау қиын және мүмкін емес, өйткені біздің кейінгі деректеріміздің шатасқан хронологиясы бар. Сондай-ақ, Ериктің Норвегиядағы қысқа ғұмырлы билігі туралы заманауи немесе тіпті дерлік заманауи жазбалар сақталмағаны өкінішті, егер ол тарихи оқиға болса.

Оркнидің сағалары

Скандинавиялық сағалар Эрик Норвегиядан қуылғаннан кейін алғаш рет Ұлыбританияға келген жолы мен тәсілі жайлы әртүрлі пікір білдіреді. Синоптикалық тарихтар ең қысқаша мәліметтерді ұсынады. Теодорик Эрик Англияға келгенін, король Этельстанның оны қарсы алғанын, қысқа мерзімдік билігін және одан кейін көп ұзамай қайтыс болғанын тікелей баяндайды. Сол сияқты, «Норвегия тарихы» оның тікелей Англияға қашқанын, онда жартылай інісі Хакон оны қабылдап, крещение рәсімінен өткізгенін және Этельстанның тапсыруымен Нортумбрияны басқарғанын айтады. Эриктің билігі шыдай алмайтын болғанда, оны Испанияға жасаған жорығы кезінде қуғынға алып, өлтірді. «Агрип» ол алдымен Данияға келгенін хабарлайды. «Норвегия тарихы» бойынша, бұл оның әйелінің туған жері болуы мүмкін, сондықтан ол мұнда біршама қолдау күтуі мүмкін, бірақ мәтінде мұндай талаптар келтірілмейді. Дегенмен, кейінгі сағалар Эриктің Норвегия мен Нортумбриядағы билігі арасындағы кезеңдегі іс-әрекеттерін кеңінен сипаттайды, ол бастапқыда қарақшылықпен айналысқанын, содан кейін саяси мақсаттарға ұмтылғанын айтады. Эриктің әкесі бағындырып, қосып алған бұрынғы викингтік база – Оркней жартылымы, әдеби дамудың осы кезеңдерінде маңызды рөл атқарады. «Fagrskinna» (шамамен 1220 жыл) оның қызы Рагнхильдті және оның Оркней графы Хавардқа үйленгенін айтады, бірақ Эрик құрлыққа шыққандығын ешқашан сипаттамайды. 1200 жыл шамасында жазылған «Orkninga saga» оның Оркнейде болғанын және Торф Эйнардың ұлдары Арнкель мен Эрландпен одақтас болғанын айтады, бірақ бұл Олафтың (Амлайб Куаран) Нортумбриядағы билігіне қарсы шыққанға дейін болды. Алайда, «Святого Олафаның жеке сағасы» (шамамен 1225), «Хеймскрингла», «Эгильса сагасы» және «Óláfs saga Tryggvasonar en mesta» сияқты кейінгі сағалар ол тікелей Оркнейге жүзіп барғанын, онда бірлескен жарылдарды вассалдарға айналдырғанын, әскер жинап, теңіз арқылы экспедициялар ұйымдастыруға мүмкіндік беретін база құрғанын мәлімдейді. Аталған нысандарға Ирландия, Гебрид аралдары, Шотландия және Англия кіреді. Эрик оның қызы Рагнхильдті Оркнейдің болашақ графы Арнфинге, Торфин Тюрф Эйнарссонның ұлына беріп, одақты бекітті.

Нортумбрияның патшасы

Эрик Нортумбрия патшалығына қол жеткізгенде ғана тарихи аренада айқын көзге түсе бастайды, тіпті дереккөздер аз ғана мәлімет беретін және өзіндік қиындықтары бар болса да. Тарихи дереккөздер – мысалы, Англосаксон жылнамасының A және F нұсқалары, Historia regum және Роджер Вендовердің Historia Anglorum – көбінесе сықырлағыштай болады және жылнамасы шатастырылған. Дегенмен, ең жақсы хронологиялық бағдарламаны Вустер жылнамасы, яғни Англосаксон жылнамасының D мәтіні ұсынатын сияқты. Ол басып кірген Нортумбрия Батыс саксондық патшалар мен Дублин патшалары Имайрден тараған ирландия-норвегиялық әулет арасында қызыл қан төгілген аймақ еді. Нортумбриялықтардың күрестің ортасындағы жағдайы күрделі болуы мүмкін, ал нәтижесі өзгеріп отырды, осыдан Генрих Хантингдон сияқты кешірімсіз тарихшы "олардың әдеттегі сенімсіздігін" (solita infidelitas) қатал бағалауға мәжбүр болды.

Этельстан

927 жылы Гофраид уа Имайрды Йорктан қуған король Этельстан Нортумбрияны ағылшын билігіне бағындырды. 937 жылы Брунанбур шайқасындағы жеңісі, онда ол және оның жартылай бауыры Эдмунд Гофрайдтың ұлы, Дублин корольі Олаф (III) Гутфритсонды жеңіске ұшыратты, оның билігін бекіткендей көрінеді. Бұл әсер оның билігінің соңында, 937 және 939 жылдар аралығында шығарылған патшалық жарғыларда көрініс тапты, онда Этельстан бүкіл Британияның (мысалы, totius rex Brittanniae немесе Albionis) билеушісі деп аталды.

Эдмунд пен екі Олаф

Алайда, Этельстан 939 жылы қайтыс болды, ал оның орнын баскан 18 жасар Эдмунд Нортумбрияны өз бақылауында ұстай алмады. 939 немесе 940 жылы, Эдмунд билікке келгеннен кейін, Уи Имайр әулетінің жаңа билеушісі Йоркті өзінің ордасына айналдырды. Ирландия жылнамаларынан Эдмундтың ескі қарсыласы Олаф Гутфритсонның 939 жылы Дублиннен кетіп қалғаны (Төрт қожайынының жылнамалары), 940 жылы оның Ирландияда Амлаиб Куаран және Англияда Олаф Сихтрикссон ретінде танылған туысы Йоркке қосылғаны (Төрт қожайынының жылнамалары, Клонманоиз жылнамалары) және Олаф Гутфритсон 941 жылы қайтыс болғаны (Клонманоиз жылнамалары, Хроника Скоторум), ал англосаксондық жылнама (MS E) оның өлімін – қате түрде – 942 жылы деп белгілейді. Амлаиб Куаран халық қолдауымен оның орнын иеленді. «Англосаксон хроникасы» (MS D) 941 жылы «Нортумбриялықтар өздерінің уәделерін бұзып, Олафты [яғни Амлаиб Куаранды] Ирландиядан патша етіп таңдады» деп жазған. Амлаиб таққа өзінің немере інісі, Гофридтің ұлы Рагналдпен (Rögnvaldr) отырды. Кейбір деректер бойынша, Нортумбрия саясатындағы жетекші мемлекет қайраткері, Йорк архиепискобы Вулфстан Амлаибты қолдауда маңызды рөл атқарған, бірақ кейіннен ол өз ойын өзгертті (төмендегі суретті қараңыз). 942 жылы Эдмунд Мерсияны және Данелаудың бес округін қайтадан басып алып, соғыс бастады, бұл замандастары үшін өте әсерлі болды, сондықтан бұл жетістік құрметіне өлең жазылды және Хроникаға енгізілді. Осыған жауап ретінде Амлаиб сол жылдың соңында Тэмвортқа (Мерсия) сәтті шабуыл жасады. Алайда 943 жылы Амлаиб Лестерге қарай аттанған кезде, ол Вулфстанмен бірге Эдмундтың қоршауына түсіп, шаштықпен ғана құтылып қалды. Сол жылы Эдмунд Амлаибты одақтас ретінде қабылдады және солтүстікке қарай екі дереккөздің қосқандары бойынша, оған Нортумбрияны Уотлинг-стритке дейін оңтүстікке дейін берді. Кейіннен Эдмунд оның шомылдыру рәсімінен өтіп, Рагналл діни рәсімнен өтті. Алайда 944 жылы Нортумбрия Батыс Саксонияның қолына қайтадан өтті, өйткені Эдмунд екі викинг билеушісін де қуып шығарды. Хроник Этельвард агенттік туралы түсініктірек, бұл Вулфстан мен Мерсияның еалдорман (дукс) болды, олар бұл «дезертирлерді» – мүмкін қайта туылған пұтқа табынушыларды – құлатты және оларды Эдмундқа бағындыруға мәжбүр етті. Сол жылы Эдмунд Камбрияны басып алды және оны Шотландияның Малкольм (I) патшасына «теңізде де, құрлықта да» қолдау үшін тапсырды. Ирландиялық жылнамалар 945 жылы Амлаиб Дублинге оралған кезде, Йорк қаласында аты-жөнін атамаған билеуші, мүмкін, Рагналд (Рёгнвальд) қайтыс болғанын айтады. Эдмунд өзінің жарғыларының бірінде rex totiusque Albionis primicerius деп сипатталған, бірақ солтүстік аймақтағы жаңадан иеленген жерін көруге жеткілікті өмір сүрген жоқ. Ол 946 жылы қаза тапты.

Эриктің алғашқы билігі (947/8948 жж.)

946 жылы Эдред таққа отырғанда, Нортумбрия және Шотландияның адалдығы тұрақсыз болып көрінді, бірақ осы кезде бәсекелес билеушілердің ниеттері туралы нақты ештеңе белгілі емес. Эдред «Нортумбрияның барлық жерін өзіне бағындырды, ал шотландтар оған қалағанын істейтіндеріне ант берді». Одан әрі, 947 жылы ол архиепископ Вулфстанды және Нортумбрия витаны Таншельфте (қазіргі Понтефракт, Батыс Йоркшир), Хэмбердің шекарасында (ескі римдік жолдың жанында) жинады, онда олар оған адал боларына уәде берді. Қандай қауіптің алдын алуға тырысқандары белгісіз, бірақ ағылшын үкімділігі аса жылы қабылданбаған сияқты. Дегенмен, жылнама (MS D) Нортумбриялықтардың уәделерін және анттарын бұзғанын (947 ж.) және олардың сенімсіздігінің анық нәтижесін 948 жылы тіркеген, сол кезде «олар Эйрик [Ырықты] өздерінің патшалары етіп тағайындады». Сол жылы король Эдред солтүстікке сатқындық жасағандарды қатты жазалады, Нортумбрияға қирату шабуылын ұйымдастырды, оның ішінде әулие Кильфридтің Рипон соборының өртелуі де болды. Эдредтің әскерлері Каслфорд шайқасында (Цеастер форда) – Таншельфке жақын – ауыр шығынға ұшырады, оңтүстікке қайтып келе жатқанда, Эдред қарсыласын, егер олар Эйрикті тастамаса, оның қолдаушыларына одан да зор қиындықтар тудыратынын уәде етіп, тоқтатуға тырысты. Нортумбриялықтар ағылшын патшасын ынаятқа алуды жөн көрді, Эйриктен бас тартып, өтемақы төледі. Алба корольдерінің жылнамасы 948 немесе 949 жылдары Шотландия және Камбрия королі Малкольм (I), Константиннің ықпалымен, Нортумбрияға Тис өзеніне дейін шабуыл жасап, көптеген мал мен тұтқынмен оралғанын жазды. Мариос Костамбейс бұл шабуыл «Эйрикке қарсы немесе оның пайдасына жасалған болуы мүмкін, бірақ басты рөл Олаф Ситрикссонға тиесілі болуы да мүмкін» деп санайды.

Эриктің екінші билігі (952954)

Эрикты қуғыннан айыру 947 жылы Слейнде (Мейт графтығы, Ирландия) жеңілген Амлаибке (Анлаф Квиран) жол ашты. Эдред ешқандай маңызды шара қолданбаған және тіпті ағасының немересіне көз жұмған болуы мүмкін, немесе көздердің үндемеуі осыны көрсетеді. Дегенмен, Е-мәтіні 952 жылы «Нортумбриялықтар Олаф патшаны қуды және Харольдтың ұлы Эрикті қабылдады» деп хабарлайды. Сол жылғы «Ольстер жылнамалары» «Шотландиялықтар мен Уэльстіктердің [Бретну, яғни Стратклайд британдары] және саксондықтардың» үстінен «шетелдіктердің», яғни норвегтер мен гаэлдердің жеңіске жеткені туралы мәлімдейді. Оның екінші рет билікке келуі туралы осы қысқаша хабарлама қандай ақпарат береді, егер ақпарат болса, оны анықтау қиын. Ол викингтерді таққа қайта таласуға бастаған болуы мүмкін, немесе жеңілістің салдарынан пайдалану үшін ғана оралған шығар. Клэр Даунем басқа жазбаларда кездеспейтін Елтэнгерт есімді адам туралы айтады, оның монеталары Йорк қаласында соғылған және шамамен сол кезеңге жатады, бірақ оның басқа жазбалардағы аты-жөні белгісіз.

Архиепископ Вулфстан және жарғылар

Эриктің 940-жылдардың басында Амлайбтың мансабында шешуші рөл атқарған Нортумбрияның жетекші шіркеушісі архиепископ Вулфстанмен қарым-қатынасының сипаты әлі күнге дейін түсініксіз. Бір жағынан, Вулфстанның саяси беделін ескере отырып, ол Эрикті сайлаған Нортумбрия партиясын басқарған болуы мүмкін. Сондай-ақ, Эдредтің әскери күші аз Рипонның ежелгі монастына жасаған шабуылы, әсіресе Вулфстанға бағытталған болуы ықтимал. 948 жылы Вулфстанның қызметтен алынуы кейінгі жылдардағы қарым-қатынасқа қалай әсер еткенін болжау қиын. Аңглосаксондық жарғылардың куәгерлер тізімі, Вулфстанның Эдред сотына қатысқан-қатыспағанын, немесе екі патша арасында делдалдық жасаған дипломат ретінде болған-болмағанын көрсетеді. 938 және 941 жылдар аралығында, яғни Брунанбур шайқасы (937) мен Бес округті қайтару (942) аралығында архиепископ ешқандай патшалық жарғыны растамады, бірақ 942 жылғы келіссөздерден кейін растауға кірісті. Жарғылар Эриктің бірінші билік етуі туралы көп мәлімет бермейді, бірақ аралықтағы үзілістер 947–948 жылдардағы Вулфстанның куәліктері туралы жазбадағы олқылықтарды түсіндіруге болады. Өкінішке орай, 950 және 954 жылдар арасындағы кезеңде салыстырмалы түрде аз жарғылар табылды (мүмкін, Эдредтің денсаулығының нашарлауына байланысты), бірақ олардың аз ғана саны да маңызды болуы мүмкін. Вулфстан 950 жылы әлі де сарайда көрінеді, бірақ 951 жылы шығарылған бес жарғының ешқайсысын ол растамады, бұл тағы да Амлайбты қолдағанын көрсетеді. Эриктің билік етуі (952–954) әлдеқайда жасырын. Дегенмен, 952 жылы, Эрик Йорктегі екінші мерзімін бастаған жылы, Вулфстан тұтқындалды және Иуданбиригте (белгісіз орын) Эдред алдында бірнеше рет айтылған бірнеше айыптаулар бойынша сотталды. 953 жылға сақталған аз ғана жарғылардың бірін Вулфстан растады, ал 955 жылы Эриктің қайтысынан кейін ол қызметіне қайта оралды, бірақ енді оның епископтық орны Йорк емес, Дорчестер болды. Клэр Даунхэмнің пікірінше, осы кезеңде Эдред патша Вулфстанды Эрикті қолдаудан бас тартуға мәжбүрлеген болуы мүмкін. Аверс: ЭРИК РЕ[Х] (Патша Эрик). Реверс: [R]ADVLF MON[] (ақша соққан Радульф). Эриктің Нортумбриядағы билігін нумизматикалық деректер де растайды. 2009 жылдың 3 ақпанына дейін оның есімі жазылған 31 монета табылды. Бұларды екі түрлі топқа бөлуге болады: N549, онда ақша соққан адамның аты (реверс) көлденең жазылған және екіге бөлінген, және N550, онда оның аты жиектерде, ал Эриктің аты (аверс) семсер белгісімен бірге (оң жақтағы сурет) жазылған. Екі негізгі ақша соққан адам, Ингалгер мен Радульф, олар Амлайб үшін де монеталар соққан, екі топта да кездеседі. Бұл екі топ оның екі билік мерзіміне сәйкес келуі мүмкін, бірақ олардың екеуі де бір билік мерзімінде шығарылған болуы да мүмкін.

Қасиетті Катроның өмірі

Эриктің "Хроникада" кенеттен пайда болуы, алғаш рет D мәтінінде тіркелді, оның себебі мен қалай пайда болғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ, сондықтан бұл оқиға түсініксіз. Жоғарыда айтылғандай, шотландтық әулие Катро Мецтің өмірі, қасиеттінің бұрынғы шәкірті болғанын мәлімдеген дін қызметкері (Рейман) жазған, оның тегіне жарық түсіруі мүмкін. Бритондық аты бар әулие Катро, өз туған жері Стратклайд пен Камбриядан Лейда-Сивитасқа (кейде Лидс деп аталады), Камбриямен шекарада орналасқан, содан кейін Батыс Францияға бару ниетімен Йорк қаласында белгілі бір король Эрикке (Эрихус) келді. Бұл Эрик қоныстанған және үйленген, сонымен қатар солтүстік-батыстағы көршілерімен жақсы қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ дәлелдер тікелей емес және біршама күмәнді: әулие Эриктің әйелімен ғана емес, сонымен қатар Стратклайд пен Камбрияның патшасы Дифнвал (III) (975 ж. қайтыс болды) (Donevaldus, rex Cumbrorum)пен де туыс екенін мәлімдеді, бұл екі билеушінің арасында белгілі бір одақ болғанын көрсетеді. Әулиенің саяхат жолы бойынша ішкі мәліметтерге сүйене отырып, Катроның сапары 940-943 жылдар аралығында, Константин (II) Шотландия патшалығын Малкольмға (I) қалдырған кезде және Эдмунд қаза тапқан 946 жылы аралығында болған деп санауға болады. Эриктерді анықтаудағы ең үлкен қиындық – бұл оқиғаның англосаксондық "Хроникада" келтірілген нұсқасымен және корольдік жарғылардағы 946 жылы Эдмунд әлі де бүкіл Британияның патшасы болғандығы туралы мәлімдемемен сәйкес келмеуі. Сондай-ақ, мәтіннің хронологиясы Дифнвалдың оқиғадағы саяси мәртебесіне қатысты да кейбір қиындықтар тудырғанын атап өту керек (қараңыз, сол мақала).

Хебридтер патшасы (Caithréim Chellacháin Chaisil)

12 ғасырдың ортасында жарық көрген Caithréim Chellacháin Chaisil атты ирланд сағасы осыған байланысты қосымша мәліметтер бере алады. Бұл мәтін негізінен Мюнстер патшасы Cellachán mac Buadacháin (954 ж. қайтыс болған) жасаған ерліктерін дәріптеу және оның ұрпақтары – Clann Faílbe руын мақтау үшін жазылған. Оның бір шумағында "Аралдардың королі Эрик" (Éiric Righ na n Innse), яғни Гебрид аралдарының билеушісі, Дублин королі Sitriuc mac Tuirgeis-пен одақтасқандығы айтылады. Caithréim тарихи деректердің дәлдігімен әйгілі болмаса да, Гебрид аралдарын билеген Эрик туралы алысқа созылған естеліктер толығымен ойдан туған нәрсе болмауы мүмкін. Бұл жай ғана сәйкестік болуы да мүмкін, Гебрид аралдарымен билік еткен келесі викингтер де "Гарольдтың ұлдары" деп танылған: Gofraid mac Arailt, ri Innsi Gall (989 ж. қайтыс болған), одан кейін оның ұлы Ragnall, rí na n innsi (1005 ж. қайтыс болған), және, мүмкін, Gofraid-тің інісі Maccus mac Arailt, оған "сан алуан аралдардың королі" (plurimarum rex insularum) деген лақап берілген.

Өлім

Хроника бұл туралы ешқандай түсінік бермейді, бірақ Амлайб пен Эрик бас тартулары негізінен солтүстік мәселелері ретінде сипатталған сияқты, батыс саксондықтардың тікелей араласуы, тіпті шапқыны да болмаған. Эрик өлімі туралы тарихи мәліметтер күрделірек жағдайларды көрсетеді, бірақ Нортумбрия саясаты басты орынға шығады. 1072 жылы Уильям I Шотландияға басып кіргені туралы хабардан кейін, Даремдік Симеонға тиесілі Historia regum Эрикті Оналф ұлы Маккус қуғанда өлтіргенін еске салады. Роджер Вендовердің Flores historiarum (XIII ғасырдың басында) қазіргі уақытта жоғалған солтүстік дереккөзіне сүйенген деп есептеледі, ол келесі мәліметтерді қосады: Стенмор, дәстүрлі түрде Вестморлендте және әкімшілік тұрғысынан Камбрияда орналасқан, солтүстік Пенниннің басты өткелі – Стенмор өткелі немесе Gap, ол батыста Камбрия мен шығыста қазіргі Дарем арасындағы шекараны белгілейді. Осы жерде таулар ескі римдік жолмен кесіледі, қазіргі A66 жолы онымен шамамен ілеседі, Йорктан Кэттерикке, содан кейін солтүстік-батысқа қарай Кэттериктен (Боуес, Стенмор, Бро, Эплби және Пенрит арқылы) Карлайлға барады. Сондықтан Эрик Сент-Катрое бағытымен жүрген болуы мүмкін, бірақ кері бағытта, мүмкін Стратклайд немесе Гебрид аралдарына баруды жоспарлаған. Эрикті сатқан Озульф Нортумбрияның солтүстік жартысының жоғары билеушісі болған, Бамбургке негізделген, бұл бұрынғы Берниция патшалығына шамамен сәйкес келеді. Ол Эрикке қарсы жасаған сатқындығынан пайда тапты. Historia regum Нортумбрия провинциясы енді графтармен басқарылатынын айтады және келесі жылы Озульфты Нортумбрия графы етіп тағайындағанын жазады. Сол сияқты, 12 ғасырдың басындағы De primo Saxonum adventu еңбегінде «Нортумбриялықтардың соңғы патшасы Эриктен кейінгі графтардың біріншісі Озульф король Эдредтің басшылығымен Нортумбрияның барлық провинцияларын басқарды» делінеді. Ал Эрикті өлтірген Анлаф ұлы Маккустың кім екені белгісіз. Оның аты шекаралық аймақта тұратын скандинавиялық-гэльдік отбасының шығу тегіне сілтеме жасауы мүмкін. Anlaf (орта ирландша: Amlaíb, көне норвегше: Óláfr) – бұл кең таралған скандинавиялық және норвегиялық-гэльдік есім, ал Maccus, орта ирланд текті норвегиялық-гэльдік есім, географиялық тұрғыдан шектеулі және әсіресе Оңтүстік Шотландия жер аттарында жиі кездеседі. Эриктің өзінің бұрынғы Олафпен Фагриннадағы қақтығысына сүйене отырып, Онлафты Амлайб Куаранмен байланыстыруға тырысты, бірақ бұл тек болжамдар саласында қалуы керек. Эрик өлімі туралы мәліметтер синоптикалық тарихтар мен сагаларда кеңінен жазылған. Fagrskinna, көрінеу ол кіріктірген Eiríksmál және Heimskringla Эрик пен тағы бес патша Англияда аты белгісіз жерде шайқаста бірге қаза тапты деп мәлімдейді. Агрип пен Historia Norwegiæ-ге сәйкес, Эрик Нортумбриядан қуылғаннан кейін Испанияға шабуыл кезінде қайтыс болды. Бұрынғы нұсқаға сәйкес, ғалымдардың бұрынғы буындары Эриктің Стенмордағы өлімін соңғы шайқас деп қарастырған. Бұл пікірді В. Г. Коллингвуд және кейіннен Фрэнк Стентон қолдады, ол Эрик патшалықты қайтарып алуға тырысқан немесе қуғыншылардан қорғанып күрескен болуы мүмкін деп болжады. Финнур Йонссон бұл дәстүрді тарихи тұрғыдан қарастырып, Агриптегі «Испания» сөзінің жазушылардың қателігінен туған «Stan» сөзіне ұқсас екенін айтады, ол Стенморды (OE *Stan) білдіреді. Скандинавиялық материалдың тарихи негізін анықтағаннан кейін, ол бұл оқиғаны шайқас ретінде түсіндіреді. Алайда, қазіргі ғалымдар көбінесе сағалардағы мәліметтермен тарихи жазбаларды толықтыруға құштар емес, Эрик жер аударылу кезінде өлтірілді деген пікірді ұстанады. Қорыта айтқанда, Эрик, қуылғаннан кейін солтүстік-батыс бағытта (мүмкін қолдау іздеп) бара жатқанда, Камбрияға өтуге асығысқанда, билікке талап ету үшін оның өкілі Озульф Маккустың көмегімен оны өлтірді. Бұл оқиғаның 10 ғасырлық хроникашы немесе Роджер Вендовердің көзқарасында сатқындыққа (proditio) айналғаны белгісіз. Озульф Эрикті қуғанның артында тұрды ма, жоқ па, және ол Эриктің қауіпсіз өтуіне рұқсат береді деп күтілді ме, мүмкін оны Нортумбрияның сол бөлігі арқылы қауіпсіз жетелеу үшін сүйемелдеушілерді ұсынады ма – бұл да белгісіз. Маккус құрбандарына тұзақ құрды ма, әлде сүйемелдеушілердің бірі болды ма, мүмкіндікті пайдаланып оларды сатты ма (алдамшылықпен) – бұл да нақты емес.

Еiríksmál (Ертіс тілі)

Эриктің портретінің соңында Фагринна Эриктің өліміне арналған анонимді мадақтау өлеңін келтіреді ("Эриктің жырлары"), оның жесірі Гуннильд тапсырысымен жазылған, сағаның кіріспесінде көрсетілгендей. Кейбіреулер өлеңнің тілінде көне ағылшын тілінің ықпалы бар деп санайды. Алайда, Джон МакКиннелл жақында өлеңді зерттегенде, мұның аз ғана іздерін тапты. (Түпнұсқа) жазылған мерзімі әлі де даулы: кейбіреулер оның Эрик қайтыс болғаннан кейін жазылған деп есептейді, ал басқалары осы өлеңді Хаконның құрметіне арналған "Хаконармал" өлеңінің үлгісі деп санайды, сондықтан Хакон қайтыс болғаннан кейін, шамамен 961 жылы жазылған болуы мүмкін. Өлеңнің мазмұны, яғни оның мүшрік мазмұнына қарамастан, кейбір сағаларда айтылғандай, Эрик христиан болып қайтыс болған болуы мүмкін. Оның діни сенімдеріне ешқандай дәлел жоқ, бірақ егер Эрик патша ретінде қабылданып, киеліленетін болса, Вулфстан патшаны тағайындаушы ретінде, христиан дінін қабылдау патшалық лауазымның шарты ретінде қойылар еді. Бұл ой Вулфстанның Амлаиб Куаран мен Рагналды Этельвардтың сөзімен "дезертирлер" деп атап, оларды қызметтен шеттетуімен расталады (жоғарыда қараңыз). Бұл пікірді қолдау үшін кейде "Дурхамның өмір кітабында" ("Liber Vitae") f. 55v. жазылған "Эрик Дания королі" ("Eiric rex Danorum") деген атпен көрсетілген Эрик Йорктік Эрик болуы мүмкін деген болжам айтылады. Алайда, қазір бұл Эрик Ежегодпен (1095–1103) сәйкестендіруге толығымен келісуге болады, оның патшасы Бодил (Ботильд) оның есімінен кейін кездеседі.

Рей Крос

Бүгінде Стенмордағы A66 жолының солтүстік жағында Рей кресі тұр, ол Рере кресі деп те аталады, бірақ қазірде сақталған нәрсе – тұнбадан және шахтаның бір бөлігінен тұратын қалдық ғана. 1990 жылы Боуз мұражайында уақытша сақталып, қазіргі орнына көшірілмес бұрын, ол жолдың оңтүстік жағында, батысқа қарай тау үстінде тұрған. Шахтаның екі жағында бір кезде ою-өрнектер болған сияқты, бірақ бұл 1611 жылы Джон Спидтің сипаттамасынан ғана болжам жасауға болады. В. Г. Коллингвуд жасаған стильдік байқауларға сүйенсек, кейбір ерекшеліктері көрініп тұрған кезде, бұл 10 ғасырға жататын англо-скандинавиялық крес ретінде сипатталған. Қандай да бір жерлеу орындары табылған жоқ. Барлық дәлелдер оның Дере көшесіндегі Легг кресінен (Дурхам графтығы) сияқты, (Кумбрия мен Нортумбрия арасындағы) шекаралық белгі ретінде қолданылғанын көрсетеді. Атауының көне скандинав тіліндегі hreyrr, яғни "қоршау" немесе "шекаралық қоршау" сөзінен шыққандығы айтылады. Алайда, 19 ғасырдың соңында В. С. Калверли оның кейінгі дәуірлердегі қызметіне қарамастан, сол кездегі крестер көбінесе қабір тастары болған, ал шекаралық крестер Жеңістен кейін пайда болды деп мәлімдеді. Шіркеу қорының болмауына байланысты, ол Рей кресінің орнатылуын Стенмор шайқасымен байланыстырады. Эрикке арналған ескерткіш тас идеясын "тарқан романтика" деп қабылдамаса да, В. Г. Коллингвуд оны бірден жоққа шығаруға дайын емес еді: "Романтиктер Рей кресінің Нортумбриялықтардың құрметіне, бір кезде қуатты және әйгілі Йорк соңғы патшасының жақтастары орнатқандығын ойлауға құқылы". Бұл ұсынысты растайтын қосымша дәлелдер табылмады.

Сагалардағы беделі

Эриктің скандинавиялық сағалардағы бейнесі – тарих, халық ауыз әдебиеті және саяси үгіт-насихаттың күрделі қоспасы. Ол көбінесе өмірден асқан викинг батыры ретінде суреттеледі, оның күшті және зорлыққа толы іс-әрекеттері оған қысқа мерзімді жетістіктер сыйлайды, бірақ соңында оны билеуші және мемлекет қайраткері ретінде кемшілікке толы және беделсіз етеді. "Хеймскрингла" Ерикті "ірі денелі, әдемі, күшті, батыр, ұлы және жеңісті жауынгер" деп сипаттайды, сонымен қатар "мінезі қатыгез, қатал, тік мінезді және аз сөйлейтін" адам ретінде көрсетеді. Синоптикалық тарихтар (Теодорик, Норвегия тарихы және Агрипп) Эриктің қатыгездігін ақтауға және норвегиялық ақсүйектер арасындағы беделін жоғалтуын түсіндіруге белгілі бір дәрежеде тырысады, оның әйелінің зұлым кеңесіне сенудегі наивтігін көрсету арқылы.

Эгиль Скаллагримсонмен қақтығыс (Эгиль сагасы)

Эрик Блудакс пен оның Англиядағы істеріне қатысты ең бай сағалардың бірі - Эгильс сагасы, бұл 10-ғасырдан сақталған скальдикалық өлеңдер үшін проблемалық болса да, бай дереккөз. Онда әйелі Гуннильдтің үгіт-насихаттарымен Ерик патшаның әйгілі исланд викингі Эгиль Скаллагримссонмен ұзаққа созылған қақтығысқа түскені туралы айтылады. Бұл оқиға Эгилдің жауынгерлік, сиқыршылық және ақындық қабілеттерін арттыруға арналған сияқты. Бұл оқиғаның қысқаша мазмұнын мыналай баяндауға болады. Эгилл патшаның қызметшілерінен Бардрд атлы Атлейді өлтіріп, осылайша Гуннильд патшайымның жауы болды, ол оны ешқашан кешірмеді және өш алу үшін қолынан келгеннің бәрін жасады. Гуннильд ағаларына Егильді және Егильдің ағасы Торолфрды өлтіруді бұйырды, ол бұрын өзімен де, патшамен де жақсы қарым-қатынаста болған еді. Алайда, бұл жоспар жақсы болмады, өйткені Егилл онымен бетпе-бет келгенде жұпты оңай өлтірді, бұл патшайымның кек алу құштарлығын арттырды. Осының бәрі Харальд Фейрхейрдің өліміне және король Эриктің тақтағы орнын нығайту үшін бауырларын өлтіруіне аз уақыт қалғанда болды. Содан кейін ол Эгиллді Норвегияда заңсыз деп жариялады. Берг Онундр Егилды тұтқындау үшін адам жасағын жинады, бірақ оны өлтіруге тырысқанда қаза тапты. Норвегиядан қашып, Эгил корольдің ұлы Рагналды (Rögnvaldr Eirikssen) өлтірді, содан кейін ата-анасын қарғады, аттың басын бағанаға (níðstöng немесе "қазалау посты") қойып, былай деді: "Ол жартастың бетінде қазалау бағанасын орнатып, оны тірі қалдырды; ол ат көзіне жерге қарады, ал бағанаға рундарды жапты және қарғыстың барлық ресми сөздерін айтты. (níð әртүрлі түрде "қазақ", "қазақ" немесе "қазақ" деп аударылған). Гуннильд Егилге де сиқыр салды, ол оны қайтадан кездескенше, тыныштанбайды және күйзеліске ұшырады. Соңғы кездескендері Эрик пен Гуннильд Англияда тұрған кездері болды. Эгилл жақын маңдағы жағалауда кеме апатына ұшырап, Эрикке келді, ол оны өлім жазасына кесіп тастады. Бірақ Эгилл түнде тұтқында Эриктің мақтауына драпа жазды, ал таңертең оны оқығанда, Эрик оған бостандық берді және Рагналдты өлтіргені үшін кез-келген кек алуды немесе келісімді кешірді.

Қазіргі заманғы мәдениет

Өзінің "Briggflatts" лирикалық поэмасында Базил Бантинг бірнеше рет Эрик Блудаксқа, оның Стенмордағы қашуы мен өліміне сілтеме жасайды, мысалы: "Осындай тастардың арасында / адамдар Блудакссты өлтірді. // Тілінде қаһарлы қан, / ащы сөздер. / Темір дулыға үшін кесілген / бас сүйектер Стайнмордың төңірегінде жиылған." Дания-америкалық ғылыми фантастика және фэнтези жазушысы Пол Андерсон "Патшалар анасы" романын жазды, бұл королева Гуннильдтің көркемделіп суреттелген өмірбаяны, онда мифологиялық элементтермен қатар тарихи фактілер де бар. Онда Эрик, Гуннильд және олардың балалары туралы көп мәліметтер келтіріледі, әсіресе Норвегия тағын қайтаруға жасаған көптеген әрекеттері және Эгилмен болған ұзақ араздықтары туралы. Ол Type Moon компаниясының "Fate/Grand Order" мобильдік ойынында Берсеркер класындағы қызметкер ретінде бейнеленеді. Ол Филип Хосе Фармердің "Riverworld" сериясында да кездеседі. Роберт Лоудың "The Whale Road" романынан басталатын "Oathsworn" тарихи романдар сериясында да қайта-қайта пайда болады.

Екіншілік көздер

Калверли, У. С. "Стайнмур". Карлайл епархиясындағы ежелгі мүсіндік кресттер, қасиетті орындар және ескерткіштер туралы ескертулер, ред. В. Г. Коллингвуд. Камберленд және Вестморленд антиквариаттық және археологиялық қоғамы 11. Кендал, 1899. 264–268. Кэмпбелл, Алистер. "Нортумбриядағы викингтер патшалықтары туралы екі ескерту". English Historical Review 57 (1942): 85–97: 91–97 ("Нортумбрия Корольдігінің соңы"). Коллингвуд, В. Г. "Йорк корольі Эйрик". Солтүстік зерттеулерге арналған викинг клубы қоғамының сага кітабы 2 (1897–1900): 313–327. Коллингвуд, В. Г. "Стайнмур шайқасы туралы аңыз және тарих". Камберленд және Вестморленд антиквариаттық археологиялық қоғамының еңбектері, 2-ші серия, № 2 (1902): 231–241. Кормак, Маргарет. "Эгил сагы, Хеймскрингла және Эйрик Қандының қызы". alvissmál 10 (2001): 61–68. Онлайн қолжетімді.
Костамбейс, Мариос. "Эрик Қанды (өл. 954)". Ұлттық биографияның Оксфорд сөздігі. 2004 жылғы қыркүйек. Кірген күні: 2 ақпан 2009. Даунем, Клэр. Ұлыбритания және Ирландия викингтері патшалары. Иварр әулеті – 1014 жылға дейін. Эдинбург, 2007. Хадсон, Бенджамин Т. Викингтер теңізшілері және христиан князьдері: Солтүстік Атлантикадағы династия, дін және империя. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 2005. Якобссон, Сверрир. "„Мәңгілік тұлғаның естелігі“: Харальд Мұздақ туралы норвегия-исландия тарихи дәстүрі, көздерді сынақтан өткізу тұрғысынан қарастырылған". "Historisk tidsskrift" 81 (2002): 213–230. Лэнг, Джеймс (ред.). Аңгло-саксон тас мүсіндерінің корпусы. VI том: Йоркширдің Солтүстік бөлігі (Райдейлден басқа). Британ академиясы 6. Оксфорд, 2002. МакКиннелл, Джон. "Англо-скандинавиялық Солтүстік Англиядағы эдда поэзиясы". "Викингтер және Данела" кітабында. 13-ші викингтер конгресінің материалдары бойынша таңдамалы мақалалар, ред. Джеймс Грэм Кэмпбелл және басқалар. Оксфорд, 2001. 327–344. Смит, Альфред П. Соғыс басшылары және қасиетті адамдар: Шотландия 80–1000 жылдары. Эдинбург: Эдинбург UP, 1984. Стентон, Ф. М. Аңгло-саксон Англиясы. 3-ші басылым. Оксфорд, 1971. Уильямс, Энн. "Эдред (өл. 955)". Ұлттық биографияның Оксфорд сөздігі. 2004 жылғы қыркүйек. Кірген күні: 2 ақпан 2009.