Норвегияның бірінші королі Харальд Жұмбақшашы

Кіріспе

Норвегияның бірінші патшасы

Харальд Сұлушашты (көне норвеж тілінде: Haraldr Hárfagri) (шамамен 850 – шамамен 932) – норвегиялық патша. Норвегия мен Исландиядағы XI-XII ғасырлардағы дәстүрлерге сәйкес, ол 872 жылдан 930 жылға дейін билік құрды және Норвегияның алғашқы патшасы болды. Дәстүр бойынша, оның екі ұлы – Эрик Қанды және Хакон Жақсы – Харальдтың қайтысынан кейін патша болды. Харальдтың өмірбаянының көп бөлігі белгісіз. Оның сарай ақыны Торбьёрн Хорнклофидің өлеңдерінен үзінділер сақталған, бірақ оның өмірі туралы мәліметтер оның өмірінен үш ғасырдан кейін жазылған сагалардан алынған. Оның өмірі бірнеше патшалар сағаларында сипатталған, олардың ешқайсысы XII ғасырдан бұрынғы емес. Олардың Харальд пен оның өмірі туралы айтқандары көп жағынан өзгеше, бірақ XII және XIII ғасырларда Харальдтың Норвегияны біртұтас патшалыққа біріктіргені анық. XIX ғасырдан бастап, Норвегия Швециямен жеке одақта болған кезден бері Харальд Норвегияның ұлттық символы және тәуелсіздіктің белгісіне айналды. Патшаның сагалары мен ортағасырлық жазбалары ХХ және ХХІ ғасырларда сынға алынса да, Харальд Норвегия ұлтының әкесі ретінде танылды. ХХІ ғасырдың басында кейбір тарихшылар Харальд Сұлушаштың тарихи тұлға ретінде болмағанын дәлелдеуге тырысты.

Харфагри есімінің мағынасы

Ежелгі скандинав тіліндегі hár сөзі ағылшын тілінде тікелей "шаш" деп аударылады, бірақ fagr, fagri сөзінің бір түрі, оны аудару қиынырақ, себебі ол "әдемі, сұлу, көркем" деген мағына береді (бірақ ағылшын тіліндегі "fair" сөзінің әділдік, әділетсіздік сияқты моральдық байланыстарынан мүлдем бөлек). Гарфагриді ағылшын тілінде "әдемі шашты" деп аудару ыңғайлы әрі қалыпты болғанымен, ағылшын тілінде "әдемі шашты" дегеніміз "сары шашты" дегенді білдіреді, ал көне скандинав тілінде бұл анық түрде "көркем шашты" деген мағынаны білдіреді (кейбір деректерге сәйкес, Харальдр бұрын тағылған lúfa, "(қалың) түйілген шаш" деген эпитеттен өзгеше). Сондықтан кейбір аудармашылар hárfagri сөзін "көркем шашты" деп аударуды ұсынады (бірақ бұл, Харальдтың шашы сирегенін ұғындырып, қате түсінік тудыруы мүмкін) немесе тіпті "керемет шашты" деп аударуға дайын.

Тарихилығы

XIX ғасырдан бастап XX ғасырдың көп бөлігінде тарихшылар кейінірек исланд сагаларында келтірілген Харальд Фэйрхейр туралы мәліметтерді кеңінен қабылдады. Алайда, Питер Сойер 1976 жылы оған күмән келтірді, ал 2000 жылдардың басында Харальд Фэйрхейрдің болмағаны, немесе сагалардағы бейнесіне ұқсамағаны туралы ревизионистік зерттеулердің толқыны пайда болды. Бұл туралы негізгі аргументтер келесідей:
Харальд Фэйрхейр туралы кейінгі сагалардың мәлімдемелерін замандас қолдауы жоқ. Норвегияның алғашқы патшасы, дерлік замандас дереккөздерде тіркелгені – Харальд Блутут (шамамен 985/986 ж.ө.), ол Йеллинг тастарында Данияның ғана емес, сонымен қатар Норвегияның да патшасы деп мәлімделген. Тоғызыншы ғасырдың соңындағы Отердің Альфред Ұлы сарайына берген Норвегия туралы есебі (шамамен 890 ж.) және 1075 жылы жазылған Адам Бременнің тарихында осы кезеңде Норвегия патшасы туралы жазбалар жоқ. Сагаларда тарихи тұлғаға ішінара сәйкес келетін Эрик Блудакс Харальд Фэйрхейрдің ұлы ретінде көрсетілгенімен, бұл генеалогиялық байланысты қолдайтын тәуелсіз дәлелдер жоқ. XII ғасырдың тарихшысы Уильям Мальмсбери Англия королі Этельстанға (939 ж.ө.) келген норвегиялық король Харальдты сипаттайды, бұл кейінірек сағалардағы дәстүрлерге сәйкес келеді. Бірақ Уильям – кейінгі дереккөз, ал Харальд – скандинавтық кейіпкер үшін сирек кездесетін есім емес. Уильям осы Харальдқа «әдемі шашты» деген эпитет бермейді, бірақ оны кейінірек норвегиялық король Харальдр Сигурдсарсонға береді. Сондай-ақ, Торбьёрн Хорнклофиге немесе (бірінші өлең жағдайында) Þjóðólfr of Hvinir-ге жатқызылатын Глимдрапа бар, олар сагалар бойынша Харальд Фэйрхейр туралы айтады. XIII ғасырдың патшалар сағаларында ғана сақталған болса да, олар X ғасырдан бері ауызша берілген болуы мүмкін (сагалар айтқандай). Бірінші өлеңде Харальд есімді патшаның сарайындағы өмір суреттеледі, оның даниялық әйелге үйленгені және Хафрсфьорд шайқасында жеңіске жеткені айтылады. Екінші өлеңде Харальд есімді патша жеңген бірнеше шайқастар баяндалады. Алайда, бұл өлеңдердегі ақпарат олар беріліп отырған сагалардағы әңгімелермен сәйкес келмейді, ал сагалардың өзінде оның тегі мен өмірбаянының егжей-тегжейі жиі келіспейді. Харальдсквэдидің ең сенімді қолжазбалары өлеңнің құрметті тұлғасын Харальдр Халфданарсон деп атайды, ал емес Харальдр hárfagri.

Through the nineteenth and most of the twentieth centuries, historians broadly accepted the account of Harald Fairhair given by later Icelandic sagas. However, Peter Sawyer began to cast doubt on this in 1976, and the decades around 2000 saw a wave of revisionist research that suggested that Harald Fairhair did not exist, or at least not in a way resembling his appearance in sagas. The key arguments for this are as follows:
There is no contemporary support for the claims of later sagas about Harald Fairhair. The first king of Norway recorded in near contemporary sources is Harald Bluetooth (d. c. 985/986), who is claimed to be the king not only of Denmark but also Norway on the Jelling stones. The late ninth century account of Norway provided by Ohthere to the court of Alfred the Great (about 890) and the history by Adam of Bremen written in 1075 record no King of Norway for the relevant period. Although sagas have Erik Bloodaxe, who does seem partly to correspond to a historical figure, as the son of Harald Fairhair, no independent evidence supports this genealogical connection. The twelfth century William of Malmesbury does describe a Norwegian king called Haraldus visiting King Æthelstan of England (d. 939), which is consistent with later saga traditions in which Harald Fairhair fostered a son, Hákon Aðalsteinsfóstri, on Æthelstan. But William is a late source and Harald a far from uncommon name for a Scandinavian character, and William does not give this Harald the epithet fairhair, whereas he does give that epithet to the later Norwegian king Haraldr Sigurðarson. and Glymdrápa, which have been attributed to Þorbjörn hornklofi or alternatively (in the case of the first poem) to Þjóðólfr of Hvinir, and are according to the sagas about Harald Fairhair. Although only preserved in thirteenth century Kings' sagas, they might have been transmitted orally (as the sagas claim) from the tenth century. The first describes life at the court of a king called Harald, mentions that he took a Danish wife, and that he won a battle at Hafrsfjord. The second poem relates a series of battles won by a king called Harald. However, the information supplied in these poems is inconsistent with the tales in the sagas in which they are transmitted, and the sagas themselves often disagree on the details of his background and biography. Meanwhile, the most reliable manuscripts of Haraldskvæði call the poem's honorand Haraldr Hálfdanarson rather than Haraldr hárfagri,

Харальдтың тарихилығына қатысты ғылыми консенсус қазір екі лагерьге бөлінген. Біреулер ортағасырлық исланд және норвегиялық тарихнамадағы Харальд Фэйрхейр Исландияның қоныстануын түсіндіру үшін құрылған мифтің бөлігі деп санайды, мүмкін, онда Харальдр Сигурдсарсонның аты бүкіл Норвегияның ойдан шығарылған ерте патшасына берілген. Сверрир Якобссон Исландияның билеуші Норвегия монархынан қашып жүрген адамдармен қоныстанған идеясы іс жүзінде Исландияның XIII ғасырдың басында, арал шын мәнінде Норвегияның үстемдігіне кіргендегі алаңдаушылықтарын көрсетеді деп болжайды. Ол сондай-ақ, Харальд Фэйрхейр туралы аңыз XII ғасырда Норвегия патшаларына мүмкіндік беру үшін дамыған деп санайды, олар сол кезде агнатикалық мұрагерліктің ескі әдетінен гөрі тұңғыштық идеясын насихаттап, ата-бабаларының елдің бірінші патшасынан шыққан сызықтық тегі болуы керек деп мәлімдеді. Бір болжам бойынша, Харальд Фэйрхейр Вестландты билеген, мүмкін, «hárfagri» деп те белгілі болған тарихи корольге негізделген. Осы Харальд туралы аңыз кейін ортағасырлық дәстүрдегі тұлғаға айналды. Скалдик поэзияның ерте мерзімін қабылдаған тарихшылар, мысалы Клаус Краг және Ханс Якоб Орнинг, Харальдтың болғанын қабылдауға бейім, бірақ сагалық есептерге күмәнмен қарайды. 2015 жылы Ханс Якоб Орнинг, сол кездегі археологиялық зерттеулер мен Крагтың жұмысына сүйене отырып, Харальдтың ортағасырлық исланд тарихшысы Снорри Стурлусон Харальдпен байланыстырған және IX ғасырда билік орталығы болған Согнда орналасқан деп мәлімдеді. Скальдикалық поэзияда (әдетте лингвистердің IX ғасырдың шынайы еңбегі деп саналады) аталған есімдер аралары бір күндік жол қашықтығы бар есімдердің ыңғайлы желісіне сәйкес келеді, бұл Вестландта билік ететін король үшін идеалдық болар еді, бірақ бүкіл Норвегия үшін емес. Бұл жазбалар «Норвегия тарихының» жазғандарына сәйкес келуі мүмкін. Гарральдтың басқа аймақтарды жарлдар мен клиенттік корольдер арқылы басқаратын болуы мүмкін, бірақ оны археологиялық зерттеулермен дәлелдеу қиын. Крагтың айтуынша, Снорридің Харальдтың Вестфолдтан шыққандығы туралы есебі үгіт-насихат болуы мүмкін, өйткені Викен аймағы XIII ғасырда Норвегия және Дания таждары арасында даулы болған. Крагтың айтуынша, Отер Викенді Данияның аумағы ретінде сипаттайды, ал Hrafnsmál шайқасының Хафрсфьорд сипаттамасы Харальдтың «шығыс» жауларынан шабуылға ұшырағанын көрсетеді, олар жеңіліп, шығысқа қайта қашқан. Ол бұл шайқасты жаулап алу соғысының бөлігі емес, Харальдтың өзінің аумағын басып кіргендерден қорғағаны деп санайды. Бұл идея өлеңнің «норвегиялықтардың мырзасы» (dróttin Norðmanna) туралы сілтемелері бастапқыда шайқастағы норвегиялықтардың басшысына қатысты болғанын, бірақ кейін барлық норвегиялықтардың мырзасы ретінде қайта түсіндірілгенін ұсынады.

Scholarly consensus on Harald's historicity now falls into two camps. One suggests that the medieval Icelandic and Norwegian historiography of Harald Fairhair is part of an origin myth created to explain the settlement of Iceland, perhaps in which a cognomen of Haraldr Sigurðarson was transferred to a fictitious early king of all Norway. Sverrir Jakobsson has suggested that the idea of Iceland being settled by people fleeing an overbearing Norwegian monarch actually reflects the anxieties of Iceland in the early thirteenth century, when the island was indeed coming under Norwegian dominance. He has also suggested that the legend of Harald Fairhair developed in the twelfth century to enable Norwegian kings, who were then promoting the idea of primogeniture over the older custom of agnatic succession, to claim that their ancestors had had a right to Norway by lineal descent from the country's supposed first king. One possibility advanced is that Harald Fairhair was based on a historical king called Harald, perhaps also known as "hárfagri", who ruled Vestlandet. The legend of this Harald later grew into the figure of medieval tradition. Historians who accept the early dating of skaldic poetry such as Claus Krag and Hans Jacob Orning tend to accept Harald's existence, while remaining skeptical regarding the saga accounts. In 2015, Hans Jacob Orning, building on then recent archaeology and Krag's work, argued that Harald was based in Sogn, an area which the medieval Icelandic historian Snorri Sturluson associated with Harald, and which was a centre of power in the ninth century. In the skaldic poetry (which is generally considered authentic ninth century work by linguists) the estates mentioned match a convenient network of estates with about a day's traveling distance between them, which would be ideal for a king ruling in Vestlandet, but not all of Norway. This reading could be consistent with the Historia Norwegiæ's account. While it is possible that Harald could have controlled other areas through jarls and client kings, this is difficult to prove with available archeology. Krag has noted that Snorri's account of Harald's origin in Vestfold might have been propaganda as the area of Viken was disputed between the Norwegian and Danish crown in the thirteenth century. Krag points of that Othere describes Viken as Danish territory and Hrafnsmál's description of the battle of Hafrsfjord suggest that Harald was attacked by "eastern" enemies that were routed and fled back east. He proposes that the battle was not part of a war of conquest but Harald defending his own territory from invaders. This idea offers a very different reading of the poem where its references to the dróttin Norðmanna (lord of the northmen) might have originally meant referred to the leader of the Norwegians in the battle, but later recontextualised as the lord of all Norwegians.

Куәліктер

Харальд бірнеше сагада еске алынады, олардың кейбіреулері көне скальдикалық өлеңдерден цитата келтіреді. Егер өлеңдердің тілдік мерзімі дұрыс болса, олар Харальд Сұлушаштың ең ертегі ескертпелерін құрайды.

Храфнсmál

Hrafnsmál, сондай-ақ Haraldskvæði деп аталады, 9 ғасырдағы Þorbjörn Hornklofi скальді жазған деп қабылданған фрагментарлық скальдикалық өлең. Өлеңнің толық түрі сақталмаған, ал қазіргі басылымдары өлеңнің бөліктерін жинауға негізделген. Бөліктерінің мерзімі мен өлеңнің ырғағы сәйкес келеді, олар жеке туындылар болуы мүмкін, бірақ ғылыми пікір әлі толыққанды шешілмеген. Өлеңнің бір бөлігі Снорри Heimskringla еңбегінде Хафрсфьорд шайқасы туралы айтылуының дереккөзі ретінде келтірілсе, екінші бөлігі Fagrskinna-да Харальд туралы мәлімет ретінде берілген. Екеуі де Хорнклофині автор ретінде көрсетеді. Hrafnsmál көбінесе аты-жөні айтылмаған валькирия мен қарға арасындағы әңгімеден тұрады; олар Харальд Пәл шаштың өмірі мен батырлық ерліктері туралы сөйлейді. Өлең Харальдты Инглинг руынан шыққан деп сипаттайды, бірақ оның танымал лақап аты hárfagri («сары шашты») емес, бұрын кеңінен таралған Луфа лақабын қолданады. Өлеңнің көп бөлігі Хафрсфьорд шайқасын суреттейді, онда Харальд Кьотве Бай және Хаклангқа қарсы күрескен. Өлеңде Хеймскринглада Харальдтың әйелі және Эрик Қанжардың анасы ретінде көрсетілген Рагнхильд, сондай-ақ сағаларда Харальдқа жатқызылатын ульфхеднар сауытты жауынгерлері туралы айтылады.

Глимдрапа

Глимдрапа – «Храфнсмель» сияқты, Харальдтың жеңген түрлі шайқастары туралы Хорбьёрн Хорнклофиге жатқызылған мадақтау өлеңі. Ол 9 ғасырдың соңына жатса да, нақты мерзімін анықтау қиын, және оның үзінді түрінде берілуіне байланысты, бұл байланыссыз шумақтардың жинағы болуы мүмкін. «Храфнсмельден» айырмашылығы, оның Харальдқа және «Хеймскрингла» дастанындағы оқиғаларға қатысы белгісіз.

Сенат депутаты

Сендибитр, Снорри келтірген соңғы және ең қысқа өлең, сағаларда есімдері аталған аз ғана әйел ақындардың бірі – Йорунн скальдмар (Йорунн скальдмеджер) деп саналады. Ол Харальд пен оның ұлы Хафдан арасындағы жанжалды суреттейді, ол «Хеймскрингла» да Хафдан Қара (Кіші) деп белгіленеді, Харальдтың Аса Хоконсдотирден болған ұлы. Финнур Йонссон бұл өлеңді 10 ғасырдың соңына жатқызады. Егер бұл мерзім дұрыс болса, онда Харальдтың «әдемі шашты» (тексттегі hárfagra) деген лақабы алғаш рет қолданылған. Дегенмен, нақты мерзімі әлі даулы. Бұл өлең өткен оқиғалар туралы айтады деген болжам бар, яғни ақын өлеңде баяндалған оқиғалардан кейін өмір сүрген болуы мүмкін. Өлеңнің тілдік талдауымен мерзімін анықтауға әзірге қол жеткізілген жоқ.

Исландиялық кітап

Харальдты атаған ең ерте дереккөз – XII ғасырдағы Íslendingabók – Исландия оның өмірінде қоныстанғанын хабарлайды. Осылайша Харальд Исландия және одан әрі солтүстікке қарайғы викингтердің қоныстануының басты себебі ретінде суреттеледі. Исландияға Норвегиядан "наразылар" қоныстанды, олар Харальдтың жерлерге салық салу құқығын талап етуіне қарсы болды, ал бұл жерлердің иелері бұрын толыққанды меншікте болған сияқты. Бұл Харальдқа hárfagri деген лақапты қолданған ең алғашқы жыр емес есеп.

Скардсарбөк

Landnámabók-тың Skarðsárbók нұсқасында Харальд пен оның тегі туралы қысқаша әңгіме келтіріледі. Харальд мұнда оның қызы Аслаг, оның ұлы Сигурд Харт және оның қызы Рагнхильд арқылы «Жылан көз» Сигурдтың шөбересі ретінде сипатталған. Мәтінде Қара Хафданның Рандсфьорденде мұз үстінде қаза табуы туралы айтылады, бұл оқиғаны Снорри «Heimskringla» еңбегінде де баяндайды, және одан кейін Харальд патша болды. Ол Атли жарлынан Согн аймағын басып алғаны, себебі ол салық төлемегендіктен деп хабарланады. Бұл Харальдтың Норвегияны жаулап алуынан бұрын болған оқиға.

Норегсконгуасагудтың тұғыры

Агрипф аф Норегskonungasögum 1190 жылға дараланған. Мұнда Харальд 20 жасында Норвегияның бірінші патшасы болған деп сипатталған. Онда Хафрсвагрда Хафрифьордқа қарсы Скейдар Брандр есімді патшамен болған шайқас жайлы айтылады. Мәтінде Харальдты Скилдинг деп сипаттаған "Оддмёр" атты өлең келтірілген, ал басқа деректер оны Йнглинг деп атайды. Ол Норвегияны жаулағанға дейін 10 жыл соғыс жүргізген. Оның 20 баласы болған, бірақ олардың ішінде тек Эрик Қанды және Хакон Жақсы патша болған. Бұл деректе Эрик Харальдтың үлкен ұлы, ал Хакон кіші ұлы ретінде көрсетілген. Харальдтың әйелдері мен қарындастарының тек біреуі ғана аталған – Сняфритхр, Свасидің (норвег. Svåse) әдемі саам әйелі. Ол Харальдқа үйленгеннен кейін үш жыл өткен соң қайтыс болған, Харальд оны сағынып, бірақ халық оны сиқырланған деп ойлаған. Эрик Харальдтың орнын басып, бес жыл патшалық құрған, оның ішінде екі жылы әкесімен бірге билік еткен. Соңынан Хакон Эрик пен оның әйелі Гуннильдердің қатыгез және зорлықпен билеуін тоқтатқан. Хакон христиан болған, бірақ белгісіз әйелінің және халқының ризашылығын алу ниетімен христиандықтан бас тарған.

Норвегия тарихы

1220 жылы жазылған «Норвегия тарихында» Исландияны Гарльд Пейрхердің тұсында Ингольф Арнарсон мен Хьорлефр Хродмарсонның ашқандығы айтылады. Бұл еңбекте Харальдтың ата-бабасы ретінде және Қара Халфдан оның әкесі ретінде аңыздағы король Ингвиден бастап Йнглинг әулетінің тарихы баяндалады. Мұнда Хальфдан Норвегияның таулы аймағын билеген және Рондватнет көлінде суға батып кеткен деп сипатталған. Харальдтың билігі 73 жылға созылған және оның лақап аты әдемі шашынан шыққан. Ерекше айта кетерлігі, Харальд Норвегияның барлық жағалау аймағын басқарған бірінші патша ретінде сипатталған, жалпы Норвегияны емес. Ішкі аймақтарды ұсақ патшалар билеген, алайда Харальд бұл аймақтарды да дерлік билеген деп айтылады. Бұл деректе Эрик Қандыбас Харальдтың үлкен ұлы ретінде сипатталған, «Хеймскрингла» еңбегінен өзгеше. Хакон «жақсы» деп аталмайды және ол Харальдтың кіші емес, екінші ұлы. Хакон туралы бұл мәліметтер оның христиан дінін қабыланбағанын көрсетеді. «Хеймскрингла» сияқты, Рагнвальд Реттилбейн Харальдтың бұйрығымен өлтірілген деп сипатталған. «Хеймскрингла» еңбегінде ол Эрик Қандыбаспен тірідей өртеледі, ал «Норвегия тарихы» Рагнвальдтың суға батып кеткенін айтады.

Фагрскина

Fagrskinna шамамен 1220 жылы жазылған деп есептеледі және Норвегия корольдерінің тізімі болып табылады. Бірінші бөлімде Харальд Фэрхейрдің туған тегі, әкесінің әкесі Гудрод Оңшы және анасының әкесі Сигурд Жылан Көзді, сондай-ақ оның ата-анасы Хаффдан Қара және Рагнхильдр сипатталады. Мәтінде Хаффданның тағы бір ұлы Харальдтың Согн корольі Харальд Алтынсақалдың қызы Рагнхильдрден туғаны да айтылады. Хаффданның алғашқы Харальд Алтынсақал қайтыс болғаннан кейін Согнге ие болды, бірақ ол өзі де қайтыс болды. Содан кейін Хаффдан Согнды бірінші ұлынан мұра етті. Бұл оқиғаны Снорри «Хеймскрингла» да қайталайды және Харальдтың тегі туралы екі қайшылы әңгіменің біріктірілгенін көрсетеді. Харальд Фэрхейрдің жас кезінде Хаффданның жерін мұраға алғаны айтылады, король Рикинсвик маңындағы Рёнд көлінде суға батқаннан кейін. Содан кейін мәтінде Харальдтың қадір-қасиеті мен шайқастағы батырлығын көрсету үшін «Хравнсмал» поэмасы кеңінен келтіріледі. Харальд Атли Сұңғатты Фьялер графы етіп тағайындады, бірақ олар араздасып қалды. Осы кезде Харальд Тронгеймдегі Хладирде (Ладе) өткен тойда ярл Хокон Грьотгардсонмен (мәтінде Хокон Ескі деп аталған) кездесіп, оған Атлидің иелігінің бір бөлігін берді. Атли өзінің бұрынғы аймағын күшпен қорғады және екі ярл да қаза тапты. Харальд Норвегияның жоғары билеушісі болғанға дейін және елдің әрбір ішкі аңғары мен шеткі мүйісінен салық алғанға дейін шашын қырқымайтынын жариялады, осылайша «Луфа» – шоқша шашты деген лақап атын алды. Харальд көптеген шайқастарда, соның ішінде Хафрфьордта Кьотве Бай және Хаклангқа қарсы шешуші шайқаста күресті. Осы шайқастан кейін Норвегияның барлығы Харальдқа салық төледі. Содан кейін Рагнвальд ярл Харальдтың шашын қырқып, оған «Сұңғақ шашты» деген лақап ат берді. Мәтінде Харальдтың әртүрлі ұлдары сипатталған, Эрик Қанды Орақ оның ең жақын және ең үлкен ұлы ретінде көрсетілген. Харальд Эрикті мұрагері етіп тағайындады және Рогаландта қарттықтан қайтыс болды, ал оның денесі Хаугесундта жерленді.

Геймскрингла

Харольдтың өміріне арналған ең толық, бірақ ең ерте немесе ең сенімді көзі емес, «Хаймскрингла» (шамамен 1230 жылы жазылған) сагасында, Харольд әкесі Хафдан Қара Гудродарсонның Рондватнетте қайтыс болғаннан кейін Вестфольдтағы бірнеше шағын, шашыраңқы патшалықтардың билігіне ие болды. Бұл патшалықтар әкесіне басып алу және мұрагерлік арқылы өткен. Оның қорғаушысы – анасының інісі Гуторм. Ол Инглинг әулетінің ұрпағы ретінде сипатталады, оның тарихы осы еңбектің басында баяндалған. Норвегияның бірігуі – махаббат оқиғасы тәрізді. Ол Гордаланд патшасы Эриктың қызы Гыданың неке ұсынысын қабылдамауынан басталады. Ол «Норвегияның барлық патшасы болғанға дейін» Харольдқа үйленгісі келмейтінін айтты. Сондықтан Харольд Норвегияның «þjóðkonungr» (халық патшасы) болғанға дейін шашын қырқып немесе тарамайтынына ант берді. Он жылдан кейін оны қырқуға мүмкіндік алғанда, ол «Шоқшаңбас» немесе «Тұрғаншаң» (Haraldr lúfa) есімін әдеттегі есімімен алмастырды. 866 жылы Харольд Норвегияны құрайтын көптеген кішкентай патшалықтарды бағындырды, соның ішінде Швециядағы Вермландты, швед сага патшасы Эрик Эймундссонға (оның тарихилығы расталмаған) адалдық ант берген. Ол жоталар арқылы Тронхеймге дейін, содан кейін жағалау бойымен оңтүстікке қарай жорық жасап, көптеген кішкентай патшаларды бағындырды. Снорри оның табысын өзінің және оның ағасы Гутормның керемет басшылығына, сондай-ақ әскери реформаларға және қатал салық саясатына байланысты деп есептейді. Харольд басқа патшаларға қарағанда әлдеқайда жоғары салықтар салған және оның үштен бір бөлігі сарбаздарына берілген. Бұл сарбаздар мен бай шаруаларды өздерін байыту үшін оның ісіне жиналдырды. Солардың бірі – Хакон Грьотгардсон, ол Харольдпен одақтасып, оған қызы Асаны үйлендірді. Харольд Тронхеймде Хладе патшалық мүлігін құрды және Хакон келесі 150 жыл бойы Норвегиядағы үстем күштердің бірі болған Лейд графтарының біріншісі болды. Харольдтың үшінші маңызды одақтасы – Рогнвальд Эйстинссон, Мьор графы. Снорри Рогнвальдты Харольдтың ең жақын досы және «Фейрхер» (Сұлушаш) атауын ойлап тапқан адам ретінде сипаттайды. Харольд Рогнвальдтың әпкесі Сванхильдтан Бьёрн Фарманн мен Олав Гейрстадалвтің әкесі болды, олар атақты христиан патшалары Олав Триггвасонның (оның атасы Олав Гейрстадалвтің атымен аталған) және Олав Святойдың аталары болды. 872 жылы Ставангердің жанындағы Хафрсфьордта Кьотве Байға қарсы үлкен жеңіске жеткеннен кейін Харольд өзін бүкіл елдің патшасы деп жариялады, ол Авальдснес пен Альрекстадтағы Конгсгард орындарынан билік жүргізді. Алайда оның патшалығына сырттан қауіп төнді, өйткені оның көптеген қарсыластары тек Исландияда ғана емес, сонымен қатар Оркни аралдарында, Шетланд аралдарында, Гебрид аралдарында, Фарер аралдарында және Солтүстік Еуропа материгінде паналады. Бірақ қарсыластарының кетуі толыққанды ерікті болған жоқ. Норвегияның бай және беделді көптеген басшылары Харольдқа қауіп төндірді, сондықтан олар Харольдтың қысымына ұшырап, жерді тастауға мәжбүр болды. Соңында Харольд батысқа жорық жасауға мәжбүр болды, аралдар мен Шотландия құрлығында жасырынуға тырысқан кейбір викингтерден тазарту үшін. Снори Харольдтың Свасидің қызымен, мұнда Снейфридр деп аталған, үйленгенін айтады, бірақ оның еңбегінде олар финдер (сами) емес, жотнар деп сипатталады. Гыданың әкесі Эрик Хордаландтың Харольдтың ізбасарлары шайқаста өлтіргеннен кейін Харольдтың фрилласы (үйірмегі) болғандығы айтылады. Харольд Асадан ажырасып, Гыда мен бірнеше басқа үйірмектерін күшті Рагнхильд деп аталатын юта ханшайымына үйленуге бас тартты. Олардың бір ғана баласы болды, ол – Эрик Қанжар, оның ерте қайтыс болуына дейін. Эрик Қанжар, ортағасырлық Скандинавиядағы дәстүр бойынша, Рагнхильдтің әкесінің атымен аталды. Эрик Қанжардың патша анасы болғандықтан, ол Харольдтың басқа ұлдарынан артықшылыққа ие болды. Эриктің өзі Харольдқа деген сөзсіз, психопатиялық адалдығына ие болды. Басқа авторлардан айырмашылығы, Снори Эриктің қатыгездігін тек Гуннильдке ғана жатқызбайды. Харольд пен Снейфридтің ұлы Рагнвальд Реттилбейн сиқыршылардың қамқоршысы және сиқырмен айналысқан кезде Харольд оған мұндай іс-әрекеттерді тоқтатуды бұйырды. Рагнвальд тыңдамағанда, Харольд Эрик Қанжарды оны өлтіруге жіберді. Эрик өзінің жартылай бауыры мен барлық сиқыршыларын өз залында өртеді. Бьёрн Фарманн Эрикпен қақтығыста қаза болғанда, Харольд Эрик жағына шығып, басқа ұлдарына қарсы тұрды. Скандинавиялық патшалықтар шақырылған маңызды мерекелерде салынған үлкен тойханалар туралы көптеген әңгімелер бар. Вермланд басшысы Аки (швед Аке ярл) Харольд Сұлушаш патшасы мен швед сага патшасы Эрик Эймундссонның екеуін де шақырды, бірақ норвегиялық патшаны жаңадан салынған және сәнді тойханаға орналастырды, өйткені ол патшалардың ең жасы және ең үлкен перспективалары бар еді. Ескі швед патшасы, керісінше, ескі тойханада болуға мәжбүр болды. Швед патшасы осылайша қорланғандықтан Акиді өлтірді. Харольд Эрик Эймундссонды Вермландтан қуды және Акидің ұлы Уббиді (швед: Уббе) ярл етіп тағайындады. Харольд содан кейін Эрик Эймундссонды әлсірету үшін Вестра Гёталандқа жазалаушы шабуыл жасады. Харольдтың ұлдары жетілген кезде олардың тәртіпсіз мінез-құлқы Норвегиядағы тұрақсыздық көзіне айналды. Снейфридтің ұлдары, Хальфдан Ұзынаяқты және Гудрод Льоме, Рогнвальд ярлды тірідей өртеп, оның Мьор және Оркнидегі жерлерін алды. Хальфдан Ұзынаяқты Рогнвальдтың ұлы Торф Эйнарр Оркниде өлтірді, ал Гудрод Харольдтан жаза алды. Мьордегі мүлік Рогнвальдтың басқа ұлы Торир Ымыртқа қайтарылды, ол Харольдтың қызы Аловқа үйленді. Осы оқиғаның нұсқасы Оркней сагасында да кездеседі. Кейін Гудрод Харольдтың үйіне алынып, Харольд оның осындай бұзық істер жасауына жол бермейтін жағдайда сақталды. Еңбекте Хакон Жақсы Харольдтың ең кіші ұлы, қызметші әйел Тора арқылы туғандығы айтылады.

In the Saga of Harald Fairhair in Heimskringla (written around 1230), which is the most elaborate although not the oldest or most reliable source to the life of Harald, it is written that Harald succeeded, on the death of his father Halfdan the Black Gudrödarson in Rondvatnet, to the sovereignty of several small, and somewhat scattered kingdoms in Vestfold, which had come into his father's hands through conquest and inheritance. His protector regent was his mother's brother Guthorm. He is described as the descendant of the Yngling dynasty, whose history is described earlier in the work. The unification of Norway is something of a love story. It begins with a marriage proposal that resulted in rejection and scorn from Gyda, the daughter of Eirik, king of Hordaland. She said she refused to marry Harald "before he was king over all of Norway". Harald was therefore induced to take a vow not to cut nor comb his hair until he was "þjóðkonungr" (people king) of Norway, and when he was justified in trimming it ten years later, he exchanged the epithet "Shockhead" or "Tanglehair" (Haraldr lúfa) for the one by which he is usually known. In 866, Harald made the first of a series of conquests over the many petty kingdoms which would compose all of Norway, including Värmland in Sweden, which had sworn allegiance to the Swedish saga king Erik Eymundsson (whose historicity is not confirmed). Marching up through the Uplands and into Trondheim and then south along the coast Harald subdued many petty kings. Snorri credits his success to excellent leadership by him and his uncle Guthorm, as well as military reforms and his hard tax policy. The taxes demanded by Harald were much higher than other kings and a third of the revenues where given to his jarls. This made jarls and rich farmers flock to his cause to enrich themself. One of these was Håkon Grjotgardsson of Trondheim who allied with Harald and married off his daughter Åsa to him. Harald established the royal estate of Hlade in Trondheim and Håkon became the first of the Earls of Lade, a family which would be one of the dominating forces in Norway for the next 150 years. Harald's third principal ally was Rognvald Eysteinsson, jarl of Møre. Snorri describes Rognvald as Harald's closest friend and the one to coin the name "Fairhair". Harald is said to have fathered Bjørn Farmann and Olav Geirstadalv with Rognvald's sister Svanhild, ancestors of the famous Christian kings Olav Tryggvason (named after his grandfather Olav Geirstadalv) and Olav the Holy. In 872, after a great victory at Hafrsfjord near Stavanger against Kjotve the Rich, Harald found himself king over the whole country, ruling from his Kongsgård seats at Avaldsnes and Alrekstad. His realm was, however, threatened by dangers from without, as large numbers of his opponents had taken refuge, not only in Iceland, then recently discovered; but also in the Orkney Islands, Shetland Islands, Hebrides Islands, Faroe Islands and the northern European mainland. However, his opponents' leaving was not entirely voluntary. Many Norwegian chieftains who were wealthy and respected posed a threat to Harald; therefore, they were subjected to much harassment from Harald, prompting them to vacate the land. At last, Harald was forced to make an expedition to the West, to clear the islands and the Scottish mainland of some Vikings who tried to hide there. Snorri describes Harald's marriage to the daughter of Svási, here called Snæfrithr, but in his account they are described as jötnar rather than finns (sami). Gyda is said to have been made a friðla (concubine) of Harald after her father Eirik of Hordaland had been killed in battle by Harald's followers. Harald is said to have divorced Åsa and rejected Gyda and several other concubines to marry a Jutish princess called Ragnhild the Mighty. The couple only had one child, Eirik Bloodaxe, before her premature death. Eirik Bloodaxe was named after Ragnhild's father as was custom in medieval Scandinavia. Likely due to Eirik Bloodaxe royal mother, he was favored above Harald's other sons. Eirik himself had an unquestioning, near psychopathic loyalty to Harald. Unlike other authors, Snorri does not attribute Eirik's cruelty solely to Gunnhild. When Harald and Snæfrith's son Ragnvald Rettilbeine became known as patron of sorcerers and a practitioner of magic, Harald ordered him to cease such activity. When Ragnvald did not listen Harald sent Eirik Bloodaxe to murder him. Eirik had his half brother and all of his sorcerers burned in their hall. When Bjørn Farmann was killed in a conflict with Eirik, Harald stepped in on Eirik's side against his other sons. There are several accounts of large feasting mead halls constructed for important feasts when Scandinavian royalty was invited. The Värmlandish chieftain Áki (Swedish Åke jarl) invited both king Harald Fairhair and the Swedish saga king Erik Eymundsson, but had the Norwegian king stay in the newly constructed and sumptuous one, because he was the youngest one of the kings and the one who had the greatest prospects. The older Swedish king, on the other hand, had to stay in the old feasting hall. The Swedish king was so humiliated that he killed Áki. Harald drove Erik Eymundsson out of Värmland and inserted Áki's son Ubbi (Swedish: Ubbe) as jarl. Harald is then said to have made a punitive raid into Västra Götaland, to weaken Erik Eymundsson. As Harald's sons came of age their unruly behavior became a source of instability in Norway. Snæfrith's sons Halfdan Long Leg and Gudrød Ljome burned Rognvald jarl alive in his hall and took his lands in More and Orkney. Halfdan Long Legs was killed on Orkney by Rognvald's son Torf Einarr and Gudrød was brought to justice by Harald. The estates in Møre are returned to Rognvald's other son Thorir the Silent who was given Harald's daughter Ålov in marriage as compensation. A variation of this story also appears in Orkneyinga saga. Afterwards, Gudrød was kept in Harald's hird, in a position where Harald could prevent him from similar transgressions. The account describes Hákon the good as Harald's youngest son, through a servant named Thora.

Эгилдің сағасы

Он үшінші ғасырға жататын Эгиль сагасы Хеймскрингла сағасына ұқсас есеп береді, бірақ Харальд пен оның отбасын бейнелеуі әлдеқайда теріс. Хеймскрингла мен Эгиль сагасы Снорри Стурлусонның авторлығын бөліседі немесе кемінде ортақ бастауға ие деген болжам бар. Патшалық отбасына қатысты көзқарас пен Эрик Қандының отбасы туралы мәліметтердегі айырмашылықтарды ескере отырып, екіншісі ықтимал көрінеді. «Харальд Сұлушаш» деген атпен танылғанымен, ол көбінесе «Харальдр лúфа» деп аталады. 3- және 4-тарауларда Харальдтың Норвегияны бағындыруы туралы айтылады. Онда Снорридің Харальдтың Норвегияның барлық патшасы болғанға дейін шашын қырқымауға берген анты туралы айтылған әңгімесі қайталанады, бірақ Гида туралы ештеңе жазылмаған. Харальд алдымен Упландты бағындырып, содан кейін Тронхеймді алып, трондардың үстінен билік құрғандығы айтылады. Бұл мәліметтер Хеймскрингладан өзгеше, онда Харальдтың Хакон Грьотгардссонмен одақ құрып, кіші патшаларды жеңгеннен кейін Трёнделагты жеңіп алғандығы айтылады. Содан кейін сагада Намдаленнің патшалары болған ағайынды Герлауг пен Хроллауг туралы әңгіме келтіріледі. Герлауг Харальдтың келе жатқанын естігенде, 12 адаммен бірге дөңгелекке кіріп, өз-өзіне қол жұмсады. Хроллауг патшалықтан бас тартып, граф атағын алды. Харальд Хроллаугтың бағынуын қабылдап, оған өз атынан Намдаленді басқаруға рұқсат берді. Бұл оқиға Хеймскринглада да кездеседі. Осыдан кейін Намдален мен Хологаланд оның билігіне көшті. Сагада Харальдтың Фирдафилки королі Аубьёрн, Мёре-ог-Ромсдалдың Сольви Банди аяқтары және Суннмёренің Арнвид патшаларының біріккен күштерімен қалай шайқасқаны баяндалады. Олардың барлығы Харальдтан жеңіліске ұшырады, тек Сольви ғана өмірін сақтап алып, қалған өмірін саяхаттап жүретін викинг ретінде өткізді. Норвегияның қалған тәуелсіз билеушілері Харальдтың одақтастары немесе көршілеріне шабуыл жасап, содан кейін Хроллауг сияқты Харальдқа бағынғандармен талқандалды. Сагада Норвегия халқының Харальдтың ауыр салықтары мен қысымына ұшырағаны айтылады. Көтеріліс жасауға күдік келгендерге елден қашуға, өзін жалдамалы жұмыскер ретінде ұсынуға немесе қол-аяғын кесуге мүмкіндік берілді. Сага авторының айтуынша, осы мүмкіндік берілгендердің көпшілігі қашуды таңдады. Харальд көптеген жеке меншіктерді тартып алып, бұрынғыда бос шаруаларды құлдарына айналдырды. Сагада Харальдтың төрт ұлы аталған: Эрик Қанды (саганың негізгі қарсыластарының бірі), Хакон Адальстейнсфостри (басқаша айтқанда, Жақсы), Олаф және Сигурдр (оның есімі көбінесе Сигродр деп аударылады). Сагада Харальдтың атағы «эйнвальдсконунгр» (абсолюттік патша) деп берілген.

The thirteenth century Egil's Saga presents a broadly similar account to that of Heimskringla, though its depiction of Harald and his family is much more negative. It has been suggested that Heimskringla and Egil's Saga share Snorri Sturluson as author, or at least share a common source. Given the difference in attitude to the royal family and information regarding Erik Bloodaxe's family, the latter seems more likely. Through the name Harald Fairhair appears, he is mostly irreverently referred to as Haraldr lúfa. Chapter 3 and 4 tells of Harald's conquest of Norway. It repeats Snorri's story of Harald's vow not to cut his hair until he had become king of all of Norway, but no mention is made of Gyda. Harald is said to have first conquered the Uplands and then taken Trondheim and become overlord over the thronds. This accounts differs from Heimskringla where it is said that Harald made a marriage alliance with Håkon Grjotgardsson which won him Trøndelag after they together defeated the petty kings there. The saga then relates the story of the brothers Herlaug and Hrollaug, kings of Namdalen. When Herlaug heard Harald was coming he committed suicide by closing himself into a mound with 12 men. Hrollaug renounced his kingship and took the title of jarl instead. Harald accepted Hrollaug's surrender and allowed him to rule Namdalen in his name. This story is also present in Heimskringla. After this, Namdalen and Hålogaland were in his grasp. The saga then related how Harald did battle with the combined forces of kings Audbjörn of Firðafylki, Solvi Bandy legs of Møre og Romsdal and Arnvid of Sunnmøre. They were all defeated in battle by Harald, with only Solvi escaping with his life to live the rest of his life as a roving Viking. The remaining independent rulers of Norway were then crushed by Harald's allies or opportunists that attacked their neighbors and then submitted to Harald like Hrollaug had done. The saga tells how people of Norway were then put under heavy taxes and oppression by Harald. Anyone suspected of wanting to rise in rebellion were given the option of fleeing the country, submitting himself as a tenant or having hands and feet cut off. According to the saga author, most who were given this option chose to flee. Harald is supposed to have confiscated massive amounts of private property and made many previously free farmers his thralls. Four sons of Harald are mentioned in the saga: Eirikr Bloodaxe (one of the saga's major antagonists), Hákon Aðalsteinsfóstri (otherwise called the Good), Olaf and Sigurðr (whose name is otherwise usually rendered as Sigröðr). The saga renders Harald's title as einváldskonungr (absolute king).

Греттис сагасы

Эгил сағасы сияқты, Харальдтың Норвегияны жаулап алуы Гретти сағасының оқиғасын бастайды. Греттидің бес атасы Өнундр Вудфут Хафрсфьорд шайқасында Кьотви Бай патша мен Торир Хакланг үшін күрескеннен кейін Норвегиядан қашқан көптеген адамдардың бірі болды деп айтылады. Сага Харальд пен оның элиталық Úlfhèðnar жауынгерлерінің (Hrafnsmál-да кеңінен еске алынған) Торир Хаклангпен шайқасып, оны ашумен өлтіргенін көрсетеді. Өнундр атын алған себебі, патшаның кемелерінің бірінің мұрты тізесінен төмен аяғын қысып, қалған өмірін ағаштан жасалған жасанды аяқпен жүруге мәжбүр болды.

Рагнар Лодброктың сағасы

13 ғасырдағы "Рагнардың сағасы лодброкар ок сона ханс" (Рагнар Лотброк және оның ұлдары туралы саға) 18-тарауда Харальд Сұлушашты Сигурд Харттың қызы Аслауг, оның ұлы Сигурд Жылан Көзге және оның қызы Рагнхильд арқылы бес буын шөбересі деп айтады.

Рагнарсон шатыр

Харольдтың аналық шежіресі 14 ғасырдағы "Рагнарсона þáttr" еңбегінің соңғы тарауында егжей-тегжейлі баяндалған. Харольдтың анасы Рагнхильд Сигурдсдоттер болған, саға бойынша ол анасы Инибьорг және әжесі Аслаг арқылы Сигурдтың шөбересі еді. Бұл оқиға Снорридің ертерек жазылған "Хальфданар сагасы svarta" ("Heimskringla" жинағында) айтылған оқиғамен сәйкес келеді, бірақ "Fagrskinna" еңбегімен қайшы. "Hálfdanar saga svarta" және "Ragnarssona þáttr" саға оқиғаларының дәстүрлі мерзімдемесіне қатысты мәселелер тудырады. Сигурд Елік көздінің Блейямен некесі 867 жылдан ертерек болмауы керек, бұл Харольдтың 872 жылы Норвегия тағына отыруын күмәнді етеді. "Fagrskinna" Блейя туралы ештеңе айтпайды және Рагнхильд Сигурдсдоттер Сигурд Елік көздінің қызы болған, шөбересі емес дейді, бұл оқиғалардың мерзімдемесі тұрғысынан сенімдірек көрінеді.

Фломанна сагасы

Флоаманна сагасы дәстүрлі түрде 14 ғасырда жазылған туынды саналады және Рагнар Лодброк сағасында баяндалған Харальд Пейрхейрдің әулетінің тарихын қайталайды, сондай-ақ Аслаг арқылы Сигурд Фафнисбани мен Одинге дейін тереңдетеді. Ежелгі скандинавиялық қоғамда адамның мәртебесін анықтауда екі ата-анасының тегі де маңызды рөл атқарған. Сагада Атли Слиндер мен Хокон Грьотгардсон арасындағы қақтығыс және олардың қазасы туралы айтылады. Хоконның ұлы Сигурд Хаконссон Харальдқа Атлидің ұлы Холлштейнді өлтіруге кеңес берді, нәтижесінде Холлштейн Исландияға жер аударылды.

Ватнсдейла сагасы

Ватнсдейла сагасында Харальдтың Норвегияны бағындыруы суреттеледі. Саганың басты кейіпкері Ингимундр Харальдтың Хафрфьордта жеңіске жететінін сезеді және Харальд, Рагнвальд Мьерярл және олардың ульфхеднар сауыттарымен кездесуді ұйымдастырады. Ингимундр Харальдқа адалдығын білдіреді, Харальд оны ризалықпен қабылдайды, бірақ Ингимундр патшаға сенімсіздікпен қарайды және досы Сæмундрмен бірге Исландияға көшіп кетеді. Харальд Хафрфьордта керемет жеңіске жетеді және Рагнвальдты ярл етеді.

Оркнейң сагасы

Оркнейнга сагасы XIII ғасырдың басына таман жазылған және Исландия сага әдебиетіндегі "Патшалар сагалары" жанрына жатады, бұл Норвегия патшаларының тарихынан тұратын топ. Онда Харальд Фейрхэр мен Рогнвальд Мьорярлдың Норвегияны жаулап алған кездегі викинг босқындарынан аралдарды тазарту мақсатымен жасаған экспедициясы егжей-тегжейлі сипатталған. Экспедиция кезінде Рогнвальдтың ұлы Ивар қаза болады, сондықтан Харальд оған аралдарды басқару құқығын береді. Рогнвальд Мьордегі үйінде қалуды қалағандықтан, ол Аралдар жәрлігін ағасы Сигурдқа тапсырады. Сага сол кездегі Норвегия саясатымен байланысты. Бұрын тарихшылар Харальд Фейрхэрдің батысқа жасаған экспедицияларының (Хеймскринглада егжей-тегжейлі баяндалған) шындығын ешкім күмәнданбағанын жазатын, бірақ қазір бұл пікір өзгерді. Томсон (2008) Харальдтың "үлкен саяқаты ежелгі және қазіргі заманғы танымал және ғылыми тарихқа осылай терең сіңгендіктен, оның шындыққа сай келмеуі мүмкін екенін түсіну қызық" деп жазады. 13-ші ғасырдың ортасында Норвегияның шотланд патшаларымен Гебридтер мен Мэн аралы үшін болған күресі сага жазушысының ниеттерін түсіндіреді және сагалардың мақсатының бірі Норвегияның Солтүстік аралдарға және батыстағы Аралдар Корольдығына деген талаптарын заңдастыру болып табылады.

Флатейярбок

Төртінші ғасырдағы Флатейярбокта «Харальдтың харафграсы» деп аталатын харатр кездеседі, шартты түрде «Харальдтың харафграсының әңгімесі». Бірінші тарауда Харальдтың он алты жасында таққа отыруы баяндалады, ал басқа деректерде оның он жаста екені айтылады. Оған бұрын белгісіз «Дофрафостри» (Dovre fostered) деген лақап ат берілген. Харальдтың анасының інісі Гуторм оның герцогы және ең маңызды одақтасы ретінде сипатталған. Харальдтың Гандальф Альфгейрсонмен және көршілес патшаларымен соғысы «Хеймскрингла» да сипатталған, бірақ одан аз егжей-тегжейлі. Содан кейін Харальдтың Гидаға үйленуі және Норвегияны бағындыруы туралы айтылады. «Хеймскрингладан» өзгеше, Флатейярбок екеуінің үйленгенін нақты көрсетеді. Харальдтың басқа некелері, сондай-ақ оларды және оның көптеген қарындастарын Рагнхильдтің пайдасына қабылдамауы сипатталған. Харатр Харальдтың ұлдарының тағдырымен аяқталады, оның ішінде Торгильс пен Фродидің «батыс викингтері» ретіндегі мансабы да баяндалады.

Кейінгі өмірі

Сагалық дереккөздерге сәйкес, Харальдтың билігінің соңғы кезеңінде оның көптеген ұлдарының арасындағы тартыс болды. Сағалардағы әртүрлі мәліметтерге сәйкес, оның ұлдарының саны 11-ден 20-ға дейін ауыспайды. Оның он екі ұлы патша атанды, олардың екеуі Норвегияның барлық аймағын биледі. Ол оларға патшалық титул беріп, билік ететін жерлерді бөліп берді, олар оның өкілі ретінде билік жүргізуге тиіс болды; бірақ бұл шара келіспеушіліктерді тоқтатуға жеткіліксіз болды, олар келесі билікке дейін жалғасты. Харальд қарт жасқа келгенде, өзінің сүйікті ұлы Эрик Қанжарға жоғары билікті тапсырды, оны өзінің мұрагері етіп көруге ниеттенді. Эрик I, Харальд 80 жасқа толғанда әкесімен бірге билік жүргізді. "Сұр қаз" заңдарында 80 жастан асқан адамға қаржылық және мұрагерлік мәселелер бойынша шешім қабылдауға рұқсат етілмеді. Бұл бірлесіп билік ету, осыған ұқсас заңдардың көрінісі болды және Харальдтың өз мұрагерін таңдауға жасаған әрекетінің бір жолы еді. Харальд үш жылдан кейін, шамамен 933 жылы қарттықтан қайтыс болды. Харальд Харфагердің денесі кейінірек қала және муниципалитет Хаугесунд деп аталған аймақтағы Хаугесунд шіркеуінің жанындағы Кармсунд бұғазының жанындағы Хаугардағы дөңгелектің астына жерленгені айтылады. Кармсунд маңындағы аймақ ертедегі норвегиялық билеушілердің көптеген жерлеу орны болды. Харалдшауген ұлттық ескерткіші 1872 жылы дәстүрлі түрде 872 жылы өткен деп есептелетін Хафрсфьорд шайқасын еске алу үшін орнатылды.