Кіріспе

Экономикалық теория Австрияның бизнес цикл теориясы (ABCT) - Австрияның экономика мектебінің бизнес циклдердің қалай пайда болатыны туралы әзірлеген экономикалық теориясы. Теория бойынша, экономикалық цикл орталық банк немесе банктердің қолдан жасалған төмен пайыздық мөлшерлемелері салдарынан банктік несиелердің шамадан тыс өсуінің салдары ретінде қарастырылады. Австрияның бизнес цикл теориясы Австрия мектебінің экономистері Людвиг фон Мизес пен Фридрих Хайектің жұмысында пайда болды. Хайек 1974 жылы осы теория бойынша еңбектері үшін (Гуннар Мырдалмен бірге) Нобель экономика сыйлығын жеңіп алды. Теорияға сәйкес, экономикалық цикл келесідей өрбійді: төмен пайыздық мөлшерлемелер қарыз алуды ынталандырады, бұл жаңадан шығарылған банктік несие арқылы қаржыландырылатын капиталдық шығындардың артуына әкеледі. Оның жақтаушылары несиелік бумның нәтижесінде инвестицияның дұрыс емес жүргізілуі кеңінен таралады деп санайды. Түзету немесе несиелік дағдарыс, әдетте "рецессия" немесе "бюст" деп аталады, несиелік құру өз жолын жүргенде пайда болады. Ақша ұсынысы содан кейін қысқартылады (немесе оның өсуі баяулайды), бұл емдік рецессияға әкеледі және ақыр соңында ресурстарды бұрынғы мақсаттарына қайта бөлуге мүмкіндік береді. Австрияның экономикалық цикл туралы түсінігі экономикалық цикл туралы негізгі түсініктен айтарлықтай ерекшеленеді және оны негізгі экономистер теориялық және эмпирикалық негізде де қабылдамайды. Австрия мектебінің теоретиктері бұл тұжырымдарға қарсылық білдіруді жалғастырды.

Жаман инвестициялар мен өсім

ABCT-тің пікірінше, шынайы еркін нарықта кездейсоқ банкроттықтар мен бизнес сәтсіздіктер әрқашан экономиканың шетінде болады, бірақ экономикада бір мезгілде және каскадтық бизнес сәтсіздіктерін туғызатын кең таралған баға мәселесі болмаса, "топтама" болмауы керек. Теорияға сәйкес, кең таралған және синхронды "жағымсыз инвестициялар" кезеңіне пайыздық мөлшерлемені дұрыс бағалау себеп болады, бұл банктердің кең таралған және шамадан тыс бизнес несие беру кезеңіне әкеледі, ал осы несиелік кеңею кейіннен күрт қысқартылып, қиындыққа ұшыраған активтерді сату (ликвидациялау) кезеңі болады, олар асыра қарызбен сатып алынды. Бастапқы өсімге банктердің үлестік резервті пайдалануы себеп болды деп есептеледі, бұл банктердің толық резервті талап ететінінен төмен пайыздық мөлшерлемелермен несие беруді және қарыз алуды ынталандырады. Салыстырмалы түрде арзан қаржының болуынан кәсіпкерлер "жоғары технологиялы" өндіріс сияқты "өндірістің ұзақ процесі" технологиясы үшін күрделі құралдарға инвестиция салады. Қарыз алушылар жаңадан жинаған қаражаттарын алып, жаңа капиталдық тауарларды сатып алады, осылайша азық-түлік сияқты негізгі тұтыну тауарларына қарағанда "жоғары технологиялы" капиталдық тауарларға бөлінген жиынтық шығындардың үлесі артады. Алайда, мұндай ауытқу банктердің шамадан тыс несие беруімен байланысты бағаның дұрыс болмауынан уақыт өте келе тұрақты бола алмайды және ол әрқашан тұрақты емес болғандықтан, ақыр соңында кері айналуы керек. Бұл бұрмалаушылық неғұрлым ұзаққа созылса, қажетті қайта бейімдеу процесі соғұрлым күшті және бұзылушылыққа әкеледі. Австрия мектебінің теоретиктері осы жағдайларда орын алатын бум шын мәнінде ысырапшыл инвестицияның кезеңі деп санайды. "Нақты" жинақ ақшаға депозиттерге ақшаларын ұзақ мерзімді жобаларға инвестициялау үшін тұрақты ақша массасы жағдайында сақтап қалуға ынталандыру үшін жоғары пайыздық мөлшерлемелер қажет болар еді. Банктік несиелендірудің жасанды ынталандыруы нарықтың ұзақ мерзімді факторларымен негізделмеген жалпыланған спекулятивтік инвестициялық көпіршікті тудырады. "Рецессия" немесе "депрессия" - бұл экономиканың ақша-несиелік бумның ысыраптары мен қателіктеріне бейімделу және тұтынушылардың тұрақты тілектеріне тиімді қызмет көрсетуді қалпына келтіру процесі. Ақшалық бум банк несиелерінің кеңеюі тоқтаған кезде, яғни, қазіргі пайыздық мөлшерлемелер бойынша спекулятивтік қарыз алушылар үшін жеткілікті пайда әкелетін қосымша инвестициялар табылмағанда аяқталады. "Жалған" ақша өсімінің ұзақтығы созыла түскен сайын, қарыз алудың көлемі мен шұғылдық деңгейі арта түседі, қателіктер тым көп жұмсалады, банкроттар, ипотекаларды алып тастау және дағдарысқа бейімделу қажеттілігі соғұрлым ұзақ және ауыр болады. Мемлекеттік немесе жеке қарыздар қарызмен байланысты мәселені шешу мүмкін емес.

Орталық банктердің рөлі

Австрия мектебінің теоретиктері, әдетте, орталық банк саясатының зиянды және тиімсіздігі, соның ішінде банктік несиелердің үзіліссіз кеңеюі, фракциялық резервтік банктік қызмет арқылы, көптеген бизнес циклдерінің басты себебі болып табылады, өйткені олар жасанды пайыздық мөлшерлемелерді ұзақ уақыт бойы өте төмен етіп қояды, нәтижесінде шамадан тыс несие құру, спекулятивтік "бульбашки" және жасанды түрде төмен жинақтау. Fiat ақша жүйесі бойынша орталық банк мүше банктерге несие бергенде жаңа ақша жасайды, ал бұл ақша жеке банктердің ақша жасау процесі арқылы бірнеше есе көбейтіледі. Бұл жаңа банк жасаған ақша несие нарығына кіреді және ақша массасы тұрақты болған жағдайда қолданылатын мөлшерден төмен пайыздық мөлшерлемені ұсынады.

Тарих

Осыған ұқсас теория Мизестің "Ақша мен несие теориясы" (1912) кітабының соңғы беттерінде пайда болды. Австрияның бизнес цикл теориясының бұл ерте дамуы Мизестің бейтарап ақша тұжырымдамасын қабылдамауының тікелей көрінісі болды және банктік теорияны зерттеудің кездейсоқ өнімі ретінде пайда болды. Дэвид Лейдлер теорияның бір тарауында оның шығу тегі Кнут Викселлдің идеяларында жатыр деп атап өтті. Нобель сыйлығының лауреаты Хайектің теорияны 1930 жылдары таныстыруы көптеген экономистер, соның ішінде Джон Мейнард Кейнс, Пьеро Сраффа және Николас Кальдор сынға алды. 1932 жылы Пьеро Сраффа Хайектің теориясы инфляциямен туындаған "мәжбүрлі жинақтау" ерікті жинақтаудан туындағанға қарағанда, табиғи түрде тұрақтылығы төмен капиталға инвестицияларды тудыратындығын түсіндірмейтінін айтты. Сондай-ақ, Шраффа Хайек теориясы өсім кезеңінің дағдарысқа әкелуі мүмкін бір "табиғи" пайыздық мөлшерлемені анықтауға мүмкіндік бермейтінін айтты. Осы қарсылықтарға жауап ретінде Хайек теориясын қайта қарастырды. Австрия мектебінің экономисі Роджер Гаррисон теорияның шығу тегін түсіндіреді: Карл Менгердің "Экономика қағидалары" атты еңбегінде баяндалған және Юджин фон Бём Баверктің "Капитал және пайыз" атты еңбегінде дамыған өндіріс процесін пайдаланатын капитал туралы көзқарасқа негізделген Австрияның бизнес-цикл теориясы өзінің ұлттық сәйкестендіруін ақтауға жеткілікті түрде ерекше болып қалады. Бірақ тіпті Мизестің ақша және несие теориясындағы ең алғашқы нұсқасында және Ф. А. Хайектің "Бағалар мен өндіріс" атты еңбегінде оның кейіннен түсіндірілуі мен кеңейтілуі кезінде бұл теория швед және британ экономикасының маңызды элементтерін қамтыды. Кнут Викселлдің "Интерэс и цены" атты еңбегінде бағалар банктік ставка мен нақты пайыздық мөлшерлеме арасындағы айырмашылыққа қалай жауап беретіндігі көрсетілді. Бұл еңбек Австрияның бум кезінде капиталдың дұрыс бөлінбеуін түсіндіргеніне негіз болды. Ақырында уақыт аралығындағы дұрыс бөлінбеуді ашып, бумды құлдырауға айналдыратын нарықтық процесс британдық валюталық мектеп сипаттаған ұқсас процеске ұқсайды, онда несиелік кеңеюдің әсерінен туындаған халықаралық дұрыс бөлінбеулер кейіннен сауда шарттарының өзгеруімен және содан кейін ақша ағынымен жойылады. Людвиг фон Мизес пен Фридрих Хайек 1929 жылғы үлкен құлдыраудан бұрын ірі экономикалық дағдарыс туралы ескерткен бірнеше экономистердің бірі болды. 1929 жылдың ақпан айында Хайек қаржы дағдарысының келе жатқанын ескертті, бұл ақшаның ойланбаған кеңеюінің сөзсіз салдары болды. Австрия мектебінің экономисі Питер Ж. Боетке Ұлы рецессиядан кейін Федералдық резервтің тұтыну бағасының төмендеуіне жол бермеу арқылы қателік жасағанын айтты. Оның айтуынша, ФРС-тің 2000 жылдардың басында дефляция қаупі болған кезде пайыздық мөлшерлемелерді нарықтық деңгейден төмен төмендету саясаты, сонымен қатар тұрғын үй иелігін субсидиялау жөніндегі үкіметтік саясат, мүлiктiң қажетсiз инфляциясына әкелді. Қаржы институттары нарықтық пайыздық мөлшерлемеден төмен жағдайда өз табыстарын арттыру үшін кредиттік лейвержді пайдаланды. Боетке сонымен қатар кредиттік рейтинг агенттіктері арқылы мемлекеттік реттеу қаржы институттарына жауапкершіліктен тыс әрекет етуге және тұрғын үй нарығындағы бағалар өсе берсе ғана жұмыс істейтін бағалы қағаздарға инвестиция жасауға мүмкіндік берді деп мәлімдейді. Алайда, пайыздық мөлшерлеме нарықтық деңгейге көтерілгеннен кейін тұрғын үй нарығындағы бағалар төмендей бастады, көп ұзамай қаржылық дағдарыс басталды. Боэтке бұл сәтсіздікті саясаткерлердің өздері экономикаға оң ықпал ету үшін қажетті білімге ие деп ойлағандығымен байланыстырды. Австрия мектебінің пікірінше, үкімет нарықтарға ықпал етуге тырысуы қажетті түзетулер мен ресурстарды өнімді пайдалану үшін қайта бөлу процесін ұзартады. Бұл көзқарас бойынша, қаржылай көмек тек қана байлықты жақсы байланыстағыларға бөлу үшін қолданылады, ал ұзақ мерзімді шығындарды көпшілік ақпаратсыз жұртшылық көтереді. Экономист Стив Х. Ханке 2007-2010 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысын Австрияның бизнес цикл теориясы болжағандай Федералды резервтік банкінің пайыздық саясатының тікелей нәтижесі деп атайды. Қаржылық сарапшы Джерри Темпелман сондай-ақ ABCT-нің әлемдік қаржы дағдарысына қатысты болжау және түсіндіру күші оның мәртебесін қайта растады және мүмкін негізгі теориялар мен сынның пайдалылығына күмән келтірді деп мәлімд�...

Эмпирикалық зерттеулер

Эмпирикалық экономикалық зерттеулер қорытындылары тұжырымдалмаған, әр түрлі экономикалық ойлау мектептері әр түрлі қорытындыға келеді. 1969 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Милтон Фридман теорияның эмпирикалық дәлелдерге сәйкес келмейтінін анықтады. 25 жылдан кейін, 1993 жылы ол жаңа деректерді пайдаланып, мәселені қайта талдап, дәл осындай қорытындыға келді. Алайда, 2001 жылы Австрия мектебінің экономисі Джеймс П. Килер теория эмпирикалық дәлелдерге сәйкес келеді деп мәлімдеді. Экономистер Фрэнсис Бисманс пен Кристель Мугеот 2009 жылы осындай тұжырымға келді. Кейбір экономикалық тарихшылардың пікірінше, экономикалар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұрқ-бұрқ циклдерін аздап бастан кешірді, өйткені үкіметтер экономикалық рецессия проблемасын шешті. Көптеген адамдар бұл әсіресе 1980-жылдардан бері солай болды деп айтады, өйткені орталық банктерге көбірек тәуелсіздік берілді және олар ақша-несие саясатын экономикалық циклды тұрақтандыру үшін қолдана бастады, бұл Ұлы қалыптылық деп аталады. Алайда, австриялық экономистер керісінше, Федералдық резерв құрылғаннан кейін өрлеу мен құлдырау циклдері 1913 жылға дейінгіге қарағанда жиірек және қаттырақ болды деп айтады.

Экономистер мен саясаткерлердің реакциясы

Николас Кальдордың айтуынша, Хайектің Австрияның бизнес цикл теориясы бойынша жұмысы алдымен "экономистердің академиялық әлемін қызықтырды", бірақ теориядағы олқылықтарды толтыруға тырысулар "кішірек емес, үлкен" болып көрінгенге дейін, ақыр соңында "теорияның негізгі гипотезасы, капиталдың жетіспеушілігі дағдарысқа әкеледі, бұл қате болуы керек деген тұжырымға келді". Лионель Роббинс "Ұлы депрессия" (1934) кітабында бизнес циклінің австриялық теориясын қабылдады, кейіннен бұл кітапты жазғанына өкінді және көптеген кейнсиандық қарсы аргументтерді қабылдады. Нобель сыйлығының иегері Морис Аллаис Австрияның іскерлік цикл теориясының және олардың Ұлы депрессияға қатысты көзқарасының жақтаушысы болды және жиі Людвиг фон Мизес пен Мюррей Н. Ротбардтың сөздерін келтірді. 1937 жылы Ұлттар Лигасы экономикалық циклдердің себептерін және оларды шешу жолдарын зерттегенде, Кейнс және Маркс теориясымен қатар, Австрияның экономикалық цикл теориясы зерттелген үш негізгі теория болды.

Ұқсас теориялар

Австрия теориясы қазіргі заманғы несиелік цикл теориясының негізін қалаушылардың бірі болып саналады, оны посткейнсиандық экономистер, Халықаралық есеп айырысулар банкінің экономистері атап өтті. Бұл екеуі асимметриялық ақпарат пен агенттік проблемаларын баса көрсетеді. Генри Джордж, тағы бір алдын ала, жердің құнының жорамалданатын өсуінің теріс әсерін атап өтті, бұл тұтынушылар мен компанияларға ипотекалық төлемдердің ауыр ауыртпалығын жүктейді. Кредиттік циклдердің басқа теориясы - Ирвинг Фишердің борыштық дефляция теориясы. 2003 жылы Барри Эйхенгрин несиелік бум теориясын экономика кеңейген сайын несиелер өсетін цикл ретінде ұсынды, әсіресе реттеу әлсіз болған жерде, және осы несиелер арқылы ақша ұсынысы артады. Алайда, инфляция төмен болып қалады, себебі бағам немесе ұсыныстың шокі, сондықтан орталық банк несие мен ақшаны қысқартпайды. Қарыздар көбірек шұғыл түрде беріледі, өйткені қайтарудың төмендеуі кірістіліктің төмендеуіне әкеледі. Ақырында инфляция басталады немесе экономика баяулайды, ал активтердің бағасы төмендеп, макроэкономикалық құлдырауды көтермелейтін көпіршік пайда болады. Сонымен қатар, Уайт Австрияның экономикалық циклге түсіндірмесі өте төмен пайыздық мөлшерлемелер жағдайында қайтадан орынды болуы мүмкін деп санайды. Теорияға сәйкес, төмен пайыздық мөлшерлемелер мен шамадан тыс несие берудің ұзаққа созылған кезеңі жинақтау мен инвестициялау арасындағы тұрақсыз және тұрақсыз тепе-теңдікке әкеледі. Жозеф Салерно, Питер Г. Клейн Конгресс комитетінің алдында еркін банктік жүйеге немесе Австрияның іскерлік цикл теориясының түсінігіне негізделген тауар ақшасына негізделген еркін толық резервтік банктік жүйеге көшудің пайдалы нәтижелері туралы куәлік етті.

Эмпирикалық қарсылықтар

Джеффри Роджерс Хаммель Австрияның бизнес-циклді түсіндіруі эмпирикалық негізде сәтсіз деп санайды. Ол атап өткендей, инвестициялық шығындар Ұлы депрессиядан басқа барлық дағдарыстарда оң болды. Ол рецессиялар ресурстарды өнеркәсіптік өндірістен тұтынуға қайта бөлуден туындайды деген түсінікке күмән келтіреді, өйткені ол Австрияның экономикалық цикл теориясы рецессия кезінде таза инвестициялар нөлден төмен болуы керек деп болжайды. 1969 жылы экономист Милтон Фридман АҚШ-тағы бизнес циклдерінің тарихын зерттегеннен кейін Австрияның бизнес циклы жалған деген қорытындыға келді. Фридманның бизнес-цикл туралы талқылауына сілтеме жасай отырып, австриялық экономист Роджер Гаррисон "Фридманның эмпирикалық нәтижелері монетаристік және австриялық көзқарастарға сәйкес келеді" деп мәлімдеді және Фридманның моделі "экономиканың жоғары деңгейдегі өнімділігін сипаттайды деп дәлелдеді.