Кіріспе
2001 жылы АҚШ, Канада, Азия және Еуропаның қор нарықтарында қор бағасы күрт төмендеді (кейбірлер бұл "қор нарығының құлдырауы" немесе "Интернет көпіршігінің жарылуы" деп айтады). 11 қыркүйекке жасалған шабуылдардан кейін ең төменгі деңгейге жеткеннен кейін индекстер 2002 жылдың наурыз айынан бастап тұрақты түрде төмендеді, шілде және қыркүйек айларындағы күрт құлдырау 1997 және 1998 жылдарығы ең төменгі деңгейге қайта оралды. АҚШ долларының құны евроға қатысты өсті, бұл евро енгізілгеннен бері көрілмеген 1:1 құнға жетті.
In 2001, stock prices took a sharp downturn (some say "stock market crash" or "the Internet bubble bursting") in stock markets across the United States, Canada, Asia, and Europe. After recovering from lows reached following the September 11 attacks, indices slid steadily starting in March 2002, with dramatic declines in July and September leading to lows last reached in 1997 and 1998. The U. S. dollar increased in value relative to the euro, reaching a 1 to 1 valuation not seen since the euro's introduction.
Өмірбаян
Бұл құлдырау 2000 жылы басталған үлкен құлдыраудың немесе түзетудің бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін. Федералдық резервтік жүйенің Кливленд бөлімшесінің мәліметтеріне сәйкес, бұрынғы он жылдық бойындағы өсім нарығы акциялардың құнын едәуір жоғарылатқаннан кейін мұндай жағдай туды. Энронның құлдырауы осының айқын мысалы. Көптеген интернет компаниялары (Webvan, Exodus Communications және Pets.com) банкротқа ұшырады. Ал басқалары (Amazon.com, eBay және Yahoo!) құны күрт төмендеді, бірақ бүгінгі күнге дейін қызметін жалғастырып келеді және жалпы алғанда, ұзақ мерзімді өсу перспективалары жақсы. Есеп берудегі бұрмалаушылықтардың (Arthur Andersen, Adelphia, Enron және WorldCom) пайда болуы да құлдыраудың жылдамдығына әсер етті, себебі көптеген ірі корпорациялар кірістерін (немесе оның жоқтығын) қайта жариялауға мәжбүр болды, ал инвесторлардың сенімі төмендеді. 11 қыркүйектегі теракттар да қор нарығының құлдырауына елеулі үлес қосты, өйткені инвесторлар АҚШ экономикасына терроризмнің ықпалынан қорқып, күмәнданды. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) өткен айларда АҚШ қор нарықтарындағы тұрақсыздыққа байланысты алаңдаушылық білдірген болатын. Технологиялық компанияларға басымдық берілген NASDAQ қор нарығы 2000 жылдың 10 наурызында 5,132.52 ең жоғары көрсеткішке жетіп, 5,048.62 көрсеткіште жабылды. Нью-Йорк қор биржасындағы 30 ірі компанияның бағасы бойынша салмақталған орташа (бөлінулер мен дивидендтерге түзетулер енгізілген) Доу Джонс индустриялық индексі 2000 жылдың 14 қаңтарында 11,750.28 бір күндік ең жоғары көрсеткішпен және 11,722.98 жабылу бағасымен ең жоғары деңгейге жетті. 2001 жылы DJIA жалпы алғанда айтарлықтай өзгермеді, бірақ 21 мамырда 11,337.92 (бір күндік 11,350.05) екінші деңгейге жетті. Бұл құлдырауды қор нарығының орташа көрсеткіштеріне оралу ретінде қарастыруға болады. 1987 жылдан 1995 жылға дейін Доу Джонс индексі жыл сайын шамамен 10% өсті, бірақ 1995 жылдан 2000 жылға дейін Доу Джонс индексі жылына 15% өсті. Айың базар 2000 жылы басталғанмен, 2002 жылдың шілде және тамыз айларында индекс 1987-1995 жылдар аралығында сақталған 10% жылдық өсім қарқынымен 2002 жылға дейін қол жеткізілетін деңгейге дейін ғана төмендеді.
Төменге қарай
2002 жылдың 23 шілдесінде Dow 8000-нен төмен 11 күн қатарынан, 12 күн бойы түсіп, соңынан нарық қайта өрледі. Келесі төрт сауда күнінде Dow 13%-ға өсті, бірақ тамыз айының басында қайтадан күрт құлдырады. 5 тамызда NASDAQ 23 шілдедегі ең төменгі көрсеткіштен төмен түсті. Дегенмен, нарықтар аптаның қалған бөлігінде күрт өсіп, тамыз айының соңында бірнеше сауда сессиясында Dow 9000-ды басып өтті. Содан кейін, 2002 жылдың 24 қыркүйегінде Dow индексі төрт жылдық ең төменгі деңгейге жетті, ал NASDAQ 6 жылдық ең төменгі деңгейге құлдырады. Нарықтар төмендеуін жалғастырып, 7 қазанда қыркүйектегі ең төменгі көрсеткіштен бес жылдық ең төменгі деңгейге дейін түсті, ал 9 қазанда ең төменгі шегіне жетті (Dow 7200-ден төмен және NASDAQ 1100-ден сәл жоғары). Акциялар қазан айындағы ең төменгі көрсеткіштен жыл соңына дейін сәл қалпына келді, Dow индексі 2002 жылдың қарашасынан 2003 жылдың қаңтар ортасына дейін 8000-нің шамасында қалды. 2003 жылдың наурыз айының ортасында нарықтар Dow 7500-ден төменгі соңғы деңгейге жетті.
Өлшемі
2002 жылдың 24 қыркүйегінде Доу-Джонс индустриалды орташа көрсеткіші 2001 жылдың 1 қаңтарындағы құнының 27%-ын жоғалтты: жалпы шығын 5 триллион долларға жетті. Доу-Джонс индексі 2001 жыл басындағы ең жоғары құнынан 9%-ды, ал Nasdaq индексі 44%-ды жоғалтты. 2000 жылдың наурыз айындағы ең жоғары көрсеткіште NYSE тізіміндегі барлық компаниялардың құны 12,9 триллион долларды, ал NASDAQ тізіміндегі барлық компаниялардың құны 5,4 триллион долларды құрады, бұл жалпы нарықтық құн 18,3 триллион долларды білдірді. Кейіннен NASDAQ шамамен 80%-ын жоғалтты, ал S&P 500 50%-ға төмендеп, 2002 жылдың қазан айындағы ең төменгі деңгейге жетті. Осы кезде NYSE (7,2) және NASDAQ (1,8) компанияларының жалпы нарықтық құны 9 триллион долларды құрады, ал жалпы нарықтық шығын 9,3 триллион долларды көрсетті.