Кіріспе
1873 жылғы дүрбелең – Еуропа мен Солтүстік Америкада экономикалық депрессияға әкелген қаржы дағдарысы. Бұл дағдарыс 1873 жылдан 1877 жылға дейін, ал Франция мен Ұлыбританияда 1879 жылға дейін созылды. Ұлыбританияда дүрбелеңнен кейін екі онжылдыққа созылған «Ұзақ депрессия» деп аталатын тоқырау басталды, ол елдің экономикалық жетекшілік позициясын әлсіретті. 1873 жылғы дүрбелең мен одан кейінгі депрессияның бірнеше түпкі себептері болды, экономикалық тарихшылар олардың салыстырмалы маңыздылығын талқылайды. Американдық инфляция, қарқынды спекулятивтік инвестициялар (көбінесе теміржолдарға), Германия мен АҚШ-та күмістің құнсыздануы, Франко-прусс соғысының (1870–1871) нәтижесінде Еуропадағы экономикалық өзгерістердің әсері, сондай-ақ 1871 жылғы Ұлы Чикаго өрті мен 1872 жылғы Ұлы Бостон өрті кезінде болған ірі мүлік шығындары банк резервтеріне зор қысым жасады, ол Нью-Йорк қаласында қыркүйек пен қазан аралығында 50 миллион доллардан 17 миллион долларға дейін төмендеді. Дағдарыстың алғашқы белгілері Австрия-Мажарстанның астанасы Венадағы қаржылық сәтсіздіктер болды, ол 1873 жылға қарай Еуропаның көп бөлігіне және Солтүстік Америкаға тарады.
The Panic of 1873 was a financial crisis that triggered an economic depression in Europe and North America that lasted from 1873 to 1877 or 1879 in France and in Britain. In Britain, the Panic started two decades of stagnation known as the "Long Depression" that weakened the country's economic leadership. The Panic of 1873 and the subsequent depression had several underlying causes for which economic historians debate the relative importance. American inflation, rampant speculative investments (overwhelmingly in railroads), the demonetization of silver in Germany and the United States, ripples from economic dislocation in Europe resulting from the Franco Prussian War (1870–1871), and major property losses in the Great Chicago Fire (1871) and the Great Boston Fire (1872) helped to place massive strain on bank reserves, which, in New York City, plummeted from $50 million to $17 million between September and October 1873. The first symptoms of the crisis were financial failures in Vienna, the capital of Austria Hungary, which spread to most of Europe and to North America by 1873.
Еуропа
Паника мен депрессия барлық өнеркәсіптік елдерді қамтыды.
Германия мен Австрия-Мажарстан
Германия мен Австрия-Мажарстан империяларында да осындай үдемелі кеңею процесі болды. 1870 және 1871 жылдары Германияның бірігуінен бастап 1873 жылғы құлдырауға дейінгі кезең «Құрылтайшылар жылдары» (Gründerzeit) деп аталды. Германиядағы либералданған корпорация заңы Deutsche Bank сияқты жаңа кәсіпорындардың құрылуына және бұрыннан бар кәсіпорындардың тіркелуіне түрткіс берді. 1871 жылы Францияға қарсы әскери жеңіске байланысты эйфория және Францияның соғыс өтемақы төлеуінен түскен капитал теміржолдар, фабрикалар, доктар, пароходтар акцияларына қызу сауда-саттық жасауға әкеп соқты; бұл АҚШ-та тым тез кеңейген өнеркәсіп салаларымен үйлеседі. Франциямен соғыста жеңіске жеткеннен кейін Бисмарк күміс ақшаны қолданудан шығару процесін бастады. Бұл процесс 1871 жылдың 23 қарашасында басталды және 1873 жылдың 9 шілдесінде жаңа біріккен Рейхтің валютасы ретінде алтын марканы енгізумен аяқталды, бұл барлық құрауышы елдердің күміс монеталарын алмастырды. Германия енді алтын стандартында болды. Күміс ақшаны қолданудан шығару Атлант мұхитының екі жағындағы дағдарыстарда ортақ элемент болды. 1873 жылдың 9 мамырында Вена қор биржасы құлдырады, себебі ол жалған кеңеюдің, банкроттықтардың және адал емес манипуляциялардың көпіршігін ұстай алмады. Венадағы бірқатар банктер банкротқа ұшырады, бұл бизнеске несие беруге қолданылатын ақшаның азаюына әкелді. 1873 жылы банкротқа ұшыраған белгілі жеке тұлғалардың бірі – Веналық Стефан Кеглевич, корольдік қазынаның басқарушысы (1842–1848) болған Габор Кеглевичтің туысы, ол 1845 жылы мажар өнеркәсібінің кеңеюін қаржыландыру және несие төлемдерін қорғау үшін қаржылық бірлестік құрған еді. Бұл 1873 жылы Вена қор биржасы құлдырағаннан кейін бірқатар жаңа австриялық банктердің құрылуына мүмкіндік берді. Берлинде Генри Струсбергтің теміржол империясы Румыния үкіметімен жасасқан зиянды келісімнен кейін құлдырап, Германиядағы спекуляциялық көпіршік жарылды. Германия экономикасының құлдырауы 1873 жылдың қыркүйегінде Францияның Германияға соғыс өтемақы төлеуін аяқтауымен одан әрі ушықты. Германия империясы құрылғаннан кейін екі жыл өткен соң паника пайда болды және ол «Құрылтайшылар құлдырауы» (Gründerkrach) деп аталды. 1865 жылы Кеглевич пен Струсберг қазіргі Словакиядағы жобада тікелей бәсекеге түсті. 1870 жылы Венгрия үкіметі, ал 1872 жылы Австрия императоры Франц Иосиф I бәсекелестік жобалар мәселесін шешті. Шетелдік несиелердің құлдырауы болжамдалғанымен, сол жылғы оқиғалардың өзі салыстырмалы түрде маңызды болған жоқ. 1873 жылы Буда, Венгрияның бұрынғы астанасы, және Обуда ресми түрде Пештпен біріктіріліп, жаңа Будапешт мегаполисі құрылды. Вена мен Берлин арасындағы тұрақтылықтың айырмашылығы Францияның Германияға төлеген өтемақысы Австрия мен Ресейге ағып түсуіне әкелді, бірақ өтемақы төлемдері Германияда ғана емес, Англияда, Нидерландыда, Бельгияда, Францияда және Ресейде капитал жинақталуынан пайда көрген Австриядағы дағдарысты ушықтырды. Еуропадағы құлдыраудан кейінгі қалпына келу АҚШ-қа қарағанда әлдеқайда жылдам болды. Сонымен қатар, неміс кәсіпорындары американдық еңбек қатынастарын шиеленістірген жалақыны күрт қысқартудан аулақ болды. АДАВ-тың «Neuer Social Demokrat» газеті бірнеше мақала жариялап, Герсон фон Блейхродерді қор нарығының құлдырауы үшін кінәлады. 29 қазандағы мақала Блейхродерді «Бисмарктің еврейі» деп атады. Көп ұзамай Опатияда сәнді қонақ үйлер мен виллалар салынды, ал 1873 жылы Вена-Триест желісінен Риекаға (Фиуме) дейінгі жаңа теміржол желісі кеңейтілді, бұл жерден Опатияға трамваймен баруға мүмкіндік берді. Порт трафигінің күрт өсуі кеңейтуге тұрақты сұраныс тудырды. Суэц каналы 1869 жылы ашылды. 1875–1890 жылдар Джованни де Цьоттаның Риекадағы «алтын жылдары» болды.
Ұлыбритания
1869 жылы Суэц каналының ашылуы 1873 жылғы үрейге себеп болған факторлардың бірі болды, себебі Қиыр Шығыстан келген тауарлар бұрын Жақсы Үміт мүйісін айналып, желкенді кемелермен тасымалданған және британдық қоймаларда сақталған. Желкенді кемелер Суэц каналы арқылы жүзуге ыңғайлы болмағандықтан (Жер орталық теңізінде батыстан шығысқа қарай үрлейтін басым желдердің салдарынан), британдық транзиттік саудаға нұқсан келді. Дағдарыс туғанда Англия банкі пайыздық ставканы 9 пайызға дейін көтерді. Осыған қарамастан, Ұлыбритания Америка мен Орталық Еуропадағыдай қаржылық құлдыраудың кең ауқымын бастан өткермеді, мүмкін, 1844 жылғы Банк жарғысының ақша айналымын шектеу шаралары 1847, 1857 және 1866 жылдардағы дағдарыстарда болғандай тоқтатылады деген күтіні болғандықтан. Ұлыбританиядағы экономикалық төмендеу "тұрақтанған" сияқты көрінді, бірақ "жалпы өнімнің қысқаруы" болған жоқ. Дегенмен, көмір, темір және болат, машина жасау және кеме құрылысы сияқты негізгі салаларда, әсіресе 1873, 1886 және 1893 жылдары, жұмыссыздық деңгейі жоғары болды.
Үндістан
Америка Құрама Штаттарында және бірнеше еуропалық колонияларда көп мөлшерде күміс табылғаннан кейін 1873 жылғы үлкен экономикалық дағдарыс болды, осының салдарынан күмістің алтынға шаққандағы құны төмендеді, бұл Үндістанның стандартты валютасының құнын кемсітті. Бұл оқиға "рупияның құлауы" деп белгілі болды.
Оңтүстік Африка
Кейп колониясындағы үрей банкроттықтарға, жұмыссыздықтың өсуіне, мемлекеттік құрылыстардың тоқтауына және 1886 жылы алтынның табылуына дейін жалғасқан үлкен сауда төмендеуіне әкеп соқты.
Осман империясы
Шеткерде Осман империясының экономикасы да қиындыққа тап болды. Сыртқы сауданың өсім темпі төмендеді, сыртқы сауда шарттары нашарлады, бидай бағасының түсуі шаруаларға әсер етті, ал Осман қаржысына еуропалық бақылау орнату шетелге үлкен қарыз төлеуге алып келді. Ауыл шаруашылығы және жалпы өнімнің өсім темпі Ұзақ депрессия кезеңінде кейінгі кезеңге қарағанда төмен болды.
Латын валюталық одағы
Жалпы демонетизация және күмістің құнының төмендеуі 1873 жылы Латын валюталық одағының күмісті монетаға айырбастауды тоқтатуына себеп болды.
Факторлар
Америкадағы Азамат соғысы (1861-1865) теміржол құрылысының өркендеуіне әкелді. 1868 мен 1873 жылдар аралығында ел бойынша 33000 миль (53108 км) жаңа жол төселді, теміржолға инвестиция жасаудың көп бөлігі үкіметтік жер берулер мен теміржолдарға берілген субсидиялардың арқасында болды. Теміржол индустриясы АҚШ-та ауыл шаруашылығынан басқа ең ірі жұмыс беруші болып табылды және көп ақша мен тәуекелмен байланысты болды. Спекулянттардан түскен үлкен қаржы индустрияның, сондай-ақ кемежайлардың, фабрикалардың және қосалқы құрылыстардың қарқынды өсуіне ықпал етті. Капиталдың көп бөлігі дереу немесе жақын арада табыс әкелмейтін жобаларға жұмсалды.
1873 жылғы монета жасау туралы заң
Солтүстік теміржолының қарқынды дамуынан экономикалық өсімнің кезеңі туды, одан кейін экономикалық қиындықтар тізбегі басталды: 1869 жылғы «Қара жұма» паникасы, 1871 жылғы Чикаго өрті, 1872 жылғы жылқы тұмауы мен Бостон өрті, сондай-ақ 1873 жылы күмістің құнсыздануы. 1871 жылы Германия империясы күміс талер монеталарын шығаруды тоқтату туралы шешім қабылдағаннан кейін күміске деген сұраныс азайды және оның құны төмендеді, бұл АҚШ-қа да әсер етті, себебі күмістің көп бөлігі сол жерде өндірілді. Осының нәтижесінде АҚШ Конгресі ұлттық күміс саясатын өзгертетін 1873 жылғы Монета заңын қабылдады. Бұл заңға дейін АҚШ валютасын алтынмен де, күміспен де қамтамасыз етіп, екі түрлі монетаны да шығарды. Заң Америка Құрама Штаттарын де-факто алтын стандартына көшірді, яғни енді күмісті белгіленген бағамен сатып алмайды немесе халықтан күміс монеталарға айналдырмайды, бірақ экспорт үшін сауда доллары түрінде күміс долларын шығаруды жалғастырады. Заң күміс бағасын дереу төмендетіп, Батыс кеншілеріне зиян келтірді, олар бұл заңды «73 жылғы қылмыс» деп атады. Бірақ бұл заңның әсері Азияда қолдануға арналған күміс сауда долларын енгізумен және Невада штатындағы Вирджиния-Ситиде жаңа күміс кен орындарының табылуымен біршама теңдестірілді, бұл кен өндірісіне жаңа инвестициялар әкелді. Заң ішкі ақша айналымын да азайтты, пайыздық ставкаларды көтерді және әдетте үлкен қарыз жүктемесімен жүретін фермерлерге және басқаларға зиян келтірді. Осының салдарынан жаңа саясаттың қанша уақытқа созылатыны туралы қызу пікірталас туды. АҚШ-тың ақша-кредит саясатындағы тұрақсыздық инвесторларды ұзақ мерзімді міндеттемелерден, әсіресе ұзақ мерзімді облигациялардан қашықтырды. Бұл мәселені теміржолдың қарқынды дамуы одан әрі ушықтырды, ол сол кезде өзінің соңғы кезеңінде болды. 1873 жылдың қыркүйегінде АҚШ экономикасы дағдарысқа ұшырады.
Jay Cooke & Company компаниясы құлдырады
1873 жылдың қыркүйегінде елдің банктік жүйесінің маңызды бір бөлігі болған Jay Cooke & Company компаниясы Солтүстік Тынық мұхиты темір жолы облигацияларын бірнеше миллион долларға сата алмады. Джей Кук фирмасы, көптегендері сияқты, темір жолдарға көп инвестиция салған еді. Кейбір инвестициялық банктер өздерінің кәсіпорындарына қосымша капитал іздеп, алаңдады, ал АҚШ президенті Улисс С. Гранттың ақша айналымын қысқарту және осылайша пайыздық ставкаларды көтеру саясаты қарызға батқандардың жағдайын одан да қиындатты. Бизнес өсіп жатты, бірақ осы өсімді қаржыландыруға қажетті ақша көлемі азайып бара жатты. Кук және басқа да кәсіпкерлер екінші трансконтиненталдық темір жол – Солтүстік Тынық мұхиты темір жолын салуды жоспарлаған. Кук фирмасы осы жобаны қаржыландырды және 1870 жылдың 15 ақпанында Миннесота штатының Дулут қаласының жанында құрылыс жұмыстары басталды. Темір жол Кук пен Ко компаниясынан 1,5 миллион доллардан астам қарыз алған, бірақ оны өтей алмады. Кредит Мобильер жанжалы салдарынан қаржыландыру тапшылығын шешу қиындады. Еуропадағы қаржылық дағдарысқа байланысты Кук құнды қағаздарды шетелге сата алмады.
Сақтандыру саласы
АҚШ-тың көптеген сақтандыру компаниялары бизнесінен шығып кетті, себебі нашарлаған қаржы жағдайлары өмірді сақтандыру компанияларының төлем қабілетіне қатысты қиындықтар тудырды. Сақталған компаниялардың барлығының ортақ ерекшелігі – олардың бәрі тотиндерді сатумен айналысты.
Әсерлер
Джей Кук пен Генри Клюз банктерінің құлдырауы банктердің тізбекті құлдырауына және Нью-Йорк қор биржасының уақытша жабылуына әкелді. Ел экономикалық депрессияға түскен кезде, зауыттар жұмысшыларды жұмыстан шығара бастады. Паниканың әсері Нью-Йоркте (жұмыскерлердің 25% жұмыссыз қалды) тез сезілді, ал Чикаго, Вирджиния-Сити (күміс кендері белсенді болған Невада штатында) және Сан-Францискода бірте-бірте сезілді. Нью-Гэмпширде мемлекеттік қазына салық түсімдерінің азаюынан таусылып, үкімет жеке тұлғалардан, соның ішінде шай және оқ-дәрі өндіруші Д. Ральф Лолбертке қаржылық көмек сұрады. Нью-Йорк қор биржасы 20 қыркүйекте басталып, он күнге жабылды. 1873 жылдың қараша айына қарай, елдегі 55 теміржол компаниясы істен шығып, дағдарыстың бірінші жылдығына дейін тағы 60 компания банкротқа ұшырады. Бұрын экономиканың тірегі болған жаңа теміржол желілерін салу 1872 жылы 7500 мильден (12070 км) 1875 жылы 1600 мильге (2575 км) дейін төмендеді. Құрылыс тоқтатылды, жалақылар төмендетілді, жылжымайтын мүліктің құны құлдырады және корпоративтік пайда жоғалып кетті. 1874 жылы Конгресс «Ферри Биллі» қабылдап, ақша басып шығаруға, инфляцияны арттыруға және қарыздардың мөлшерін азайтуға мүмкіндік берді. Алайда, президент Грант бұл заңға вето қойды. Теміржол облигацияларына көп инвестиция салған Jay Cooke & Co. компаниясының құлдырауы теміржол саласында дағдарыс тудырды. 1877 жылы жалақының күрт төмендеуі американдық теміржолшыларды «Ұлы теміржол ереуілі» деп аталған наразылықтар мен тәртіпсіздіктерге итермеледі. Бастапқы наразылықтар Мартинсбургте (Батыс Вирджиния штаты) Балтимор және Огайо теміржолы (B&O) бір жылдың ішінде үшінші рет жұмысшылардың жалақысын қысқартқаннан кейін басталды. Батыс Вирджинияның губернаторы Генри М. Мэтьюс полковник Чарльз Дж. Фолкнер басқаратын милицияны тәртіпті қалпына келтіру үшін жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, себебі милиция жұмысшыларға көңіл білдірді. Губернатор АҚШ президенті Резерфорд Б. Хейзден федералдық көмек сұрады, ол федералдық әскерлерді жіберді. Бұл Мартинсбургте бейбітшілікті қалпына келтірді, бірақ көптеген газеттер Мэтьюстің ереуілді «қозғалыс» деп сипаттағанын сынады, оны үмітсіздік пен ашудың көрінісі ретінде қарастырмады. Бір газетте ереуілге шыққан жұмысшының сөзі келтірілді: «Оқпен өлгенім жақсы, сантиметрлеп өлмейін». Бір апта ішінде басқа қалаларда да ұқсас наразылықтар басталды. Балтиморда (Мэриленд штаты) ереуілшілер B.&O теміржолына тиесілі ғимараттарды өртеп жіберді, ал оларды қоршаған төмен санды милиция дивизиясы оқ атып, 10 адамды өлтіріп, 25 адамды жарақаттады, нәтижесінде Кэмден Ярдтағы қақтығыс бірнеше күнге созылды. Нью-Йоркте ереуілшілер келген пойыздарға заттар лақтыра бастады, бұл жергілікті полицияның араласуына әкелді. Пенсильвания штатында теміржол ереуіліндегі ең зорлық-зомбылық осы жерде болды; 1877 жылғы Питтсбург теміржол ереуілі, Рединг теміржол қырғыны және Скрантон жалпы ереуіліне қараңыз. Чикагода (Иллинойс штаты) ереуілшілер жүк және жолаушылар пойыздарын тоқтатты, бұл судья Томас Драммондтың мұндай әрекеттердің заңсыз екенін жариялауына әкелді. АҚШ Маршалдар қызметі ондаған ереуілшілерді қамауға алды. Миссуриде де ереуілшілер теміржол қозғалысын тоқтатты, соның салдарынан кем дегенде 18 адам қақтығыстарда қаза тапты. 1877 жылдың шілдесінде ағаш нарығы құлдырап, бірнеше Мичиган ағаш компаниялары банкротқа ұшырады. Бір жыл ішінде бұл екінші экономикалық құлдыраудың әсері Калифорнияға дейін жетті.
АҚШ-тағы салдары
1879 жылдың көктемінде депрессия аяқталды, бірақ жұмысшылар мен банк және өндіріс саласының басшылары арасындағы шиеленіс сақталды. Нашар экономикалық жағдай сайлаушылардың Республикалық партияға қарсы бұруына да себеп болды. 1874 жылғы конгресс сайлауында Демократиялық партия Азамат соғысынан бері алғаш рет Өкілдер палатасын бақылауға алды. Қоғамдық пікір Грант әкімшілігіне Оңтүстік штаттарына қатысты тұжырымды саясатты жүзеге асыруды қиындатты, ал Солтүстік қайта құрудан (Реконструкциядан) алыстай бастады. Депрессия кезінде амбициялық теміржол құрылысы жобалары Оңтүстікте күйреп, көптеген штаттарды терең қарызға батырып, ауыр салықтармен жүктеді. Депрессия кезінде Оңтүстікте мемлекеттік қарыздарға жауап ретінде шығындарды қысқару кең таралды. Бір-бірлеп штаттар Оңтүстікте демократтардың билігіне көшті, ал республикашылар билікті жоғалтты. Дағдарыстың аяқталуы АҚШ-қа 1920 жылдардың басына дейін жалғасқан үлкен көші-қон толқынының басталуымен бірге болды.
Әлемдік протекционизм
1873 жылғы дағдарыстан кейін ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік топтар қорғаушы тарифтерді лоббиледі. Ото фон Бисмарк сияқты консервативті саясаткерлер 1870 жылдары классикалық либералды экономикалық саясаттан бас тартып, жоғары тарифтер, теміржолдарды мемлекеттендіру және міндетті әлеуметтік сақтандыру сияқты көптеген экономикалық араласу саясатын қабылдады. Саяси және экономикалық ұлтшылдық Германия мен Канаданың классикалық либералдық партияларының беделін төмендетті. Франция, Ұлыбритания сияқты, 1897 жылға дейін созылған ұзақ тұрақсыздыққа түсті. Француздар да экономикалық мәселелерін тарифтерді енгізу арқылы шешуге тырысты. 1880 және 1892 жылдары жаңа француз заңдары көптеген ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік тауарлар импортына қатаң тарифтер белгіледі. АҚШ, Азамат соғысынан кейінгі кезеңде де, өте протекционистік саясатты ұстанды.