1995-2007 жылдардағы Ирландия экономикасы: «Кельт жолбарысы» дәуірі

Кіріспе

1995-2007 жылдар аралығындағы Ирландия экономикасы, ирланд биі дабылы

"Келттік жолбарыс" (An Tíogar Ceilteach) – 1990 жылдардың ортасынан 2000 жылдардың соңына дейінгі Ирландия экономикасын сипаттайтын термин. Бұл кезең шетелдік тікелей инвестициялардың арқасында тез экономикалық өсімге ұшырады. Бірақ, кейіннен жылжымайтын мүліктің бағасы көтеріліп, экономикалық құлдырауға әкелді. 1990 жылдардың басында Ирландия Батыс Еуропа елдерімен салыстырғанда кедей ел болатын, жоғары кедейлік, жұмыссыздық, инфляция және экономикалық өсудің төмен деңгейі байқалды. Ирландия экономикасы 1995-2000 жылдар аралығында орташа есеппен 9,4%-ға өсті, ал келесі он жылдық ішінде 5,9%-ға дейін өсім жалғасты, 2008 жылы рецессияға ұшырады. Ирландияның қарқынды экономикалық өсуі Батыс елдерінің арасында Шығыс Азия елдерінің, атап айтқанда "Төрт Азия жолбарысының" өсуімен салыстырылатын сирек жағдай ретінде қарастырылады. 2008 жылдан бастап экономика күрт өзгерді, әлемдік қаржы дағдарысы мен одан кейінгі Еуропалық қарыз дағдарысының салдарынан ЖІӨ 14%-ға төмендеді және 2011 жылға қарай жұмыссыздық деңгейі 14%-ға жетті. Экономикалық және қаржылық дағдарыс 2014 жылға дейін жалғасты, ал 2015 жылы 6,7% өсім көрсеткішімен экономиканың жаңа, қарқынды өсу кезеңі басталды.

Мерзім

"Келттік жолбарыс" термині елдің өзіне және өркендеумен байланысты жылдарға қатысты жиі қолданылатын атау. Бұл тіркестің алғаш рет 1994 жылы Кевин Гардинердің Morgan Stanley есебінде қолданылғаны тіркелді. Термин Ирландияның 1960 жылдардың басынан 1990 жылдардың соңына дейінгі қарқынды өсім кезеңіндегі Гонконг, Сингапур, Оңтүстік Корея және Тайвань сияқты Шығыс Азия "Жолбарыстарымен" ұқсастығын көрсетеді. "An Tíogar Ceilteach" – терминнің ирланд тіліндегі нұсқасы Foras na Gaeilge терминологиялық базасында бар және кемінде 2005 жылдан бері үкіметтік және әкімшілік контексте қолданылып келеді. "Келттік жолбарыс" кезеңі "Бум" немесе "Ирландияның экономикалық кереметі" деп те аталады. Осы кезеңде ел экономикалық өсімді бастан кешіріп, Батыс Еуропаның ең кедей елдерінің бірінен ең бай елдерінің біріне айналды. Ирландияның өсу себептері әртүрлі пікірталастарға түседі, бірақ негізінен мемлекеттік экономикалық дамуға, жұмыс берушілер, үкімет және кәсіподақтар арасындағы әлеуметтік серіктестікке, әйелдердің еңбек нарығына қатысуының артуына, отандық жоғары білім беруге ондаған жылдар бойы инвестицияларға, шетелдік тікелей инвестицияларды тартуға, төмен корпоративтік салық ставкасына, ағылшын тілді жұмыс күшіне және Еуропалық Одаққа мүшелікке байланысты деп есептеледі. Бұл трансферттік төлемдерді және бірыңғай нарыққа экспортқа қол жеткізуді қамтамасыз етті. 2007 жылдың ортасына қарай, жаһандық қаржы дағдарысының күшеюіне байланысты "Келттік жолбарыс" дерлік өліп қалды. Кейбір сыншылар, мысалы, Дэвид МакУильямс, бұрыннан құлдырау туралы ескертіп келген, былай деп мәлімдеді: "Жағдай анық: экономикалық қиындыққа тап болған үкімет, тұрғын үй лоббисінің зиянды ықпалына түсіп, қателік жасады. Ирландияның бүкіл эпизоды алдағы жылдары халықаралық деңгейде нені жасамау керектігінің мысалы ретінде зерттеледі". Тарихшы Ричард Алдус "Келттік жолбарыс" енді "додоның тағдырына" ие болғанын айтты. 2008 жылдың басында көптеген сарапшылар елде жұмсақ қону мүмкін деп ойлады, бірақ 2009 жылдың қаңтарына қарай елде дағдарыс болуы мүмкін екені көрінді. 2009 жылдың қаңтар айында "The Irish Times" газетінің редакциондық мақаласында былай делінген: "Біз "Келттік жолбарыстан" "Титаник" сияқты кенеттен апатқа ұшырап, қаржылық қорқыныш дәуіріне көштік, ыңғайлылықтан, тіпті сәнділіктен суық белгісіздік теңізіне лақтырылдық". 2010 жылдың ақпан айында Davy Research есебінде Ирландияның "бум кезіндегі жоғары табысын көптеп ысырап еткені" және жеке кәсіпкерліктің байлығын "қате орындарға" инвестициялағаны туралы қорытынды жасалды. Ол Ирландияның өсуін Финляндия және Бельгия сияқты басқа шағын евроаймақ елдерімен салыстырып, олардың көлік инфрақұрылымы, телекоммуникация желісі және мемлекеттік қызметтерінің "әлдеқайда жоғары" деңгейіне байланысты олардың материалдық байлығы Ирландиядан асып түсетінін атап өтті.

The colloquial term "Celtic Tiger" has been used to refer to the country itself, and to the years associated with the boom. The first recorded use of the phrase is in a 1994 Morgan Stanley report by Kevin Gardiner. The term refers to Ireland's similarity to the East Asian Tigers: Hong Kong, Singapore, South Korea, and Taiwan during their periods of rapid growth between the early 1960s and late 1990s. An Tíogar Ceilteach, the Irish language version of the term, appears in the Foras na Gaeilge terminology database and has been used in government and administrative contexts since at least 2005. The Celtic Tiger period has also been called "The Boom" or "Ireland's Economic Miracle". During that time, the country experienced a period of economic growth that transformed it from one of Western Europe's poorer countries into one of its wealthiest. The causes of Ireland's growth are the subject of some debate, but credit has been primarily given to state driven economic development; social partnership among employers, government and trade unions; increased participation by women in the labour force; decades of investment in domestic higher education; targeting of foreign direct investment; a low corporation tax rate; an English speaking workforce; and membership of the European Union, which provided transfer payments and export access to the Single Market. By mid 2007, in the wake of the growing global financial crisis, the Celtic Tiger had all but died. Some critics, such as David McWilliams, who had been warning about impending collapse for some time, concluded: "The case is clear: an economically challenged government, perniciously influenced by the interests of the housing lobby, blew it. The entire Irish episode will be studied internationally in years to come as an example of how not to do things." Historian Richard Aldous stated the Celtic Tiger has now gone the "way of the dodo". In early 2008, many commentators thought a soft landing was likely, but by January 2009, it seemed possible the country could experience a depression. In early January 2009, The Irish Times, in an editorial, declared:
"We have gone from the Celtic Tiger to an era of financial fear with the suddenness of a Titanic style shipwreck, thrown from comfort, even luxury, into a cold sea of uncertainty." In February 2010, a report by Davy Research concluded that Ireland had "largely wasted” its years of high income during the boom, with private enterprise investing its wealth "in the wrong places". It compared Ireland's growth to other small eurozone countries such as Finland and Belgium – noting that the physical wealth of those countries exceeds that of Ireland because of their "vastly superior" transport infrastructure, telecommunications network, and public services.

Арық экономикасы

1995-2000 жылдары ЖІӨ өсу қарқыны 7,8-11,5% аралығында болды; содан кейін 2001-2007 жылдары 4,4-6,5% аралығында төмендеді. Осы кезеңде Ирландияның жан басына шаққандағы ЖІӨ-і күрт өсіп, Батыс Еуропаның бір елінен басқа барлық елдерінің ЖІӨ-сімен теңесті, тіпті олардан асып кетті. ЖІӨ өмір сүру деңгейін көрсете бермейді, және ЖҰӨ ЖІӨ-ден төмен болғанмен, 2007 жылы ЖҰӨ кейбір Батыс Еуропа елдерінің деңгейіне жетті.

Себептер

Тарихшы Р. Ф. Фостер мұның себебі жаңа бастамашылық сезімі мен Intel сияқты американдық корпорациялардың елге енуі болды деп санайды. Оның қорытындысы бойынша, басты факторлар – төмен салық ставкалары, кәсіпорынды қолдайтын реттеу саясаты және жас, технологияны жақсы білетін жұмыс күші. Көптеген көпұлтты компаниялар үшін Ирландияда бизнес жасау шешімі Өндірістік даму агенттігінің жан-жақты жеңілдіктері арқасында оңайлады. Бұған қоса, Еуропалық Одаққа мүше болу да көмектесті, бұл елге бұрын Ұлыбритания арқылы ғана қол жеткізген пайдалы нарықтарға тікелей кіруге мүмкіндік берді, сондай-ақ Ирландия экономикасына үлкен субсидиялар мен инвестициялық капитал құйды. Фредерик Мишкин де экономикалық өркендеудің бір бөлігі Чарльз Хоухидің (1987-1992 жылдар аралығындағы Таоишик) қатаң экономиялық саясатының нәтижесі болуы мүмкін деп болжайды. Адамдар мен кәсіпорындар экономиканың тұрақтылығын күтіп, осы күтілім нәтижесінде жұмсауға және инвестициялауға деген сенімдері арта түсті.

Салық саясаты

Көптеген экономистер Ирландияның өсуін төмен корпоративтік салық мөлшерімен байланыстырады (1990-шы жылдардың соңында 10-нан 12,5%-ға дейін). 1956 жылдан бері Ирландия үкіметтерінің бірінен соң бірі төмен салық саясатын ұстанды.

Еуропалық Одақтың құрылымдық және бірігу қорлары

1973 жылы Еуроодаққа қосылғаннан бері Ирландия Еуроодақтың құрылымдық және әлеуметтік-экономикалық даму қорларынан 17 миллиардтан астам евро алды. Бұл қаражат Еуропалық аймақтық даму қоры (ЕАДҚ) және Еуропалық әлеуметтік қор (ЕӘҚ) есебінен түсті және білім беру жүйесіне инвестиция салу және физикалық инфрақұрылымды дамыту үшін пайдаланылды. Германия және Франция сияқты Еуроодақ мүше елдерінен түсетін осы трансферттік төлемдер Ирландияның жалпы ұлттық табысының (ЖҰТ) 4%-ына дейін жетті. Ирландия – әлеуметтік-экономикалық даму қорларын алған елдердің арасында ерекше, өйткені құрылымдық қорларының 35%-ы адам ресурстарын дамытуға жұмсалды, ал басқа елдерге бұл көрсеткіш орташа есеппен 25% шамасында. Ирландия экономикасының өндірістік қуатының артуы кейде осы инвестициялармен байланыстырылады, бұл Ирландияны жоғары технологиялық бизнес үшін тартымдырақ етті. Алайда, либертариандық Cato институты Еуроодақтың трансферттік төлемдері экономикалық тұрғыдан тиімсіз болды және тіпті өсуді тежеді деген пікір білдірді. Консервативті Heritage Foundation да трансферттік төлемдердің өсімге елеулі әсер етпегенін мәлімдеді.

Өнеркәсіптік саясат

1990 жылдары Ирландия мемлекеттік ұйымдары (мысалы, IDA Ireland) берген субсидиялар мен инвестициялық капитал Dell, Intel және Microsoft сияқты белгілі компанияларды Ирландияда орналасуға ынталандырды; бұл компаниялар Ирландияның Еуроодаққа мүшелігі, салыстырмалы түрде төмен жалақы, мемлекеттік гранттар және төмен салық ставкалары себепті тартылды. Enterprise Ireland мемлекеттік агенттігі жаңадан бастаған бизнеске қаржылық, техникалық және әлеуметтік қолдау көрсетеді. Сонымен қатар, Дублиндегі Халықаралық қаржы қызметтері орталығының салынуы бухгалтерлік, құқықтық және қаржылық басқару салаларында 14 000 жоғары табысты жұмыс орнын құруға әкелді. 2003 жылдың шілдесінде үкімет, жоғары білікті мансаптарға, әсіресе биотехнология және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар салаларында білім беруді дамыту мақсатымен, Ирландия Ғылым қорын заңдық негізде құрды, сондай-ақ Ирландияның білім экономикасын дамытуға бағытталған ғылыми бастамаларға инвестиция салуды көздеді.

География және демография

Уақыт белдеуінің айырмашылығы ирланд және британдық қызметкерлерге күнің бірінші жартысында жұмыс істеуге, ал АҚШ қызметкерлеріне ұйықтауға мүмкіндік береді. АҚШ фирмалары Ирландияға Ұлыбританиямен салыстырғанда арзан жалақы төлеу мүмкіндігі және басқа ЕО мүше мемлекеттерімен, әсіресе Шығыс Еуропа елдерімен салыстырғанда бизнеске мемлекеттік араласудың шектеулі болуы себепті қызығушылық танытты. Ұлы Жұма келісімі арқасында Солтүстік Ирландиядағы жағдайдың тұрақтануы Ирландияның тұрақты бизнес ортасын ұсыну қабілетін одан әрі нығайтты. Ирландиялық жұмысшылар американдықтармен тиімді байланыс орната алады, әсіресе Португалия және Испания сияқты басқа төмен жалақылы, ағылшын тілін білмейтін ЕО елдерімен салыстырғанда; осы фактор АҚШ компанияларының Ирландияны еуропалық кеңсесінің орны ретінде таңдауында шешуші роль атқарды. Сондай-ақ, туылу деңгейінің төмендеуіне байланысты жұмыс істейтін халықтың тәуелділерге қатынасының артуы және әйелдердің еңбек нарығына қатысуының ұлғаюы салдарынан демографиялық дивидендтың жан басына шаққандағы табысты арттырғаны да айтылды.

Мәдени әсері

Келттік жолбарының экономикалық әсерінен өзге де салдары болды, ол Ирландияның әлеуметтік жағдайын да өзгертті. Экономикалық және әлеуметтік зерттеулер институтының 2007 жылғы дағдарысқа дейінгі зерттеуі, кең ауқымды әлеуметтік теңсіздік, қоғамдық өмірдің нашарлауы және өмірге жекеше, материалистік көзқарасқа байланысты алаңдаушылықтардың негізсіз екенін көрсетті. Зерттеу сондай-ақ Келттік жолбарының әлеуметтік әсерінің көбінесе оң болғанын анықтады. Экономикалық өркендеу тарихи көрсеткіштерге қарағанда эмиграция деңгейін төмендетіп, иммиграцияны арттырды. Сол кездегі үкімет кейбір мемлекеттік қызметтерге салмақ түсіп жатқанын мойындады және "әлеуметтік тұрғын үймен қамтамасыз ету, балаларға күтім жасау және жаңадан келгендерді қоғамға енгізу" мәселелері саяси маңызға ие болып қала берді.