Кіріспе

Венесуэла сайлауы

Венесуэлада 2005 жылғы 4 желтоқсанда Венесуэланың Ұлттық Ассамблеясына 167 депутатты, Латын Америкасы Парламентіне он екі депутатты және Анд Парламентіне бес депутатты сайлау үшін парламент сайлауы өтті. Сайлауға бірнеше күн бұрын, бес оппозициялық партия күтпеген жерден сайлаудан бас тартты, бұл шешім Американдық Ұйымның (АҰҰ) көмегімен дауыс беру процесіне қатысты даудың реттелгенінше жасалды. Оппозицияның Ассамблеядағы орындардың шамамен үштен бірін немесе одан да азын алуы күтілді; бас тарту оппозицияның парламентте көрінеу өкілдігінің болмауына әкелді, себебі бас тартпаған оппозициялық партиялар ешқандай орын жеңіп алмады. 114 орын президенттің Бесінші Республикалық қозғалысына (БРҚ) – бұрынғы 86 орыннан артты, ал қалған 53 орын "кішігірім шавестік партияларға, сондай-ақ тәуелсіз кандидаттарға және үкіметті қолдайтын кейбір әлеуметтік топтардың өкілдеріне" берілді.

Сайлау процесінің аудитін жүргізу

Бұл процесс жарияланғанынан бері Генри Рамос Аллуп (Демократиялық әрекет партиясының бас хатшысы), Теодоро Петков (Социализм қозғалысы) және Мануэль Росалес (Жаңа дәуір) тарапынан қатты сынға іріктелді. Аудит Ұлттық сайлау кеңесінің (CNE) қатысуымен, ҰАҚ халықаралық байқаушыларымен және бірнеше саяси партиялардың өкілдерімен жүргізілді. Саусақ іздерін сканерлейтін құрылғылар дауыс беру машиналарына тікелей қосылмаған және олардың орналасқан жері әртүрлі болды, сондай-ақ машиналардың әр тобындағы сайлаушылардың кезектері де байланыссыз болды. Оппозиция екі машина арасындағы мәліметтерді салыстыру арқылы дауыс бергендердің дауыс беру туралы ақпаратын анықтауға болатынын айтып, ақпаратты шифрдан шығару мүмкіндігін көрсетті. Деректерді қайта құру үшін дауыс беру машиналарына қол жеткізу және құпия сөзді білу қажет. CNE дауыс беру машиналарында сақталған мәліметтерді, олар сайлау учаскелерінің қорытындыларын CNE-ге жібергеннен кейін форматтауға келісті. Әрбір дауыс беру машинасы сайлау учаскесінің қорытындыларын басып шығарғандықтан, барлық қатысушы тараптар екі жағдайда да – басылған қорытындылар мен CNE санау орталығында жарияланған алдын ала нәтижелердегі мәліметтердің дұрыстығын тексеруге мүмкіндік алды. Америка мемлекеттері ұйымы (ОАД) және Еуропалық Одақ сайлауды бақылау үшін өкілдерді жіберді. 30 қарашада COPEI (Венесуэланың Христиан-демократиялық партиясы), «Венесуэла жобасы» (Proyecto Venezuela), «Әділет бірінші» (Primero Justicia), «Жаңа дәуір» (Un Nuevo Tiempo) және Социализм қозғалысы (Movimiento al Socialismo) да сайлаудан бас тартты. Бұл саяси партиялар елдегі оппозициялық күштердің көп бөлігін құрады. Үміткерлерді тіркеуден алу мерзімі 3 желтоқсан күні, сағат 16:00-де аяқталды. CNE бойкотқа қатысқан барлық саяси партиялар ресми түрде бас тартпағанын, яғни кандидаттардың бар болғаны 10,08%-ы ғана ресми түрде сайлаудан шығарылғанын мәлімдеді. Бұл бас тартулар оппозициялық партиялардың көпшілігін сайлау процесінен тыс қалдырды. «Қызыл ту» партиясы (Partido Bandera Roja) және «Демократиялық солшылдар» (Izquierda Democrática) сайлауға қатысты, бірақ бірде-бір мандатқа ие болмады.

Нәтижелер

CNE алдын ала нәтижелерді жариялады, онда Чавестің партиясы – Бесінші Республика қозғалысы Ұлттық Ассамблеядағы 167 орынның 114-ін жеңіп алды, ал қалған орындардың барлығы одақтас партияларға бұйырды. Бесінші Республика қозғалысының тізімі Латын Америкасы Парламенті мен Анд Парламентіне өткізілген сайлауда дауыстардың 89% -ын алды. Сайлауға қатысу деңгейі шамамен 25% құрады, бұл көрсеткіш бұрынғы парламент сайлауларында (1998 және 2000 жылдары) 50-60% болған. Бұл нәтижелер Венесуэла үшін өте маңызды мәселе болды, себебі конституцияны өзгерту үшін парламентте үштен екі көпшілік қажет еді, ал сайлау Бесінші Республика қозғалысына конституцияны басқа саяси партиялардың қолдауымен немесе қолдаусыз өзгертуге қажетті жеткілікті көпшілікті қамтамасыз етті.

Реакциялар

Оппозиция мен халықаралық бақылаушылар сайлауға қатыспағандардың көрсеткіші шамамен 75% болғанын, бұл сайлау процесіне және Чавес үкіметіне деген терең сенімсіздікті көрсетеді деп мәлімдеді. Сайлаудан кейін соңғы сәтте сайлаудан бас тарту мәселесі бойынша даулар туды. Әсіресе Primero Justicia жақтастары Демократиялық әрекет және COPEI партияларының бас тартуынан кейін негізгі оппозиция ретінде танылу мүмкіндігін жіберіп алғанына өкінді. "Бұл қадам сайлау шенеуніктерін таң қалдырды, ал кейбір хабарламалар халықаралық бақылаушылардың оппозицияның цифрлық саусақ іздері машиналары қолданылмаса сайлауға қатысуға берген уәдесінен бас тартқанына наразы болғанын көрсетеді." "Атап айтқанда, Еуроодақ CNE-нің дауыс беру процесінен цифрлық саусақ іздері құрылғыларын алып тастау туралы шешімінің уақтылы, тиімді және құрылысшыл болғанын, сондай-ақ оппозицияның сайлауға төрт күн қалғанда бас тартқанына таңырқанын білдірді." ҰАҚ (OAS) бұл шешімді сынап, демократияның сайлау процесіне адал оппозицияны қажет ететінін айтты. "Нью-Йорк Таймс" газеті "Оппозицияның шешімі халықаралық қолдауға үміттенуге және жоғары беделі бар Венесуэла үкіметінің абыройын түсіруге бағытталған сияқты" деді. Human Rights Watch ұйымының Америкадағы директоры Хосе Мигель Виванконың сөзін келтірсек, "Саяси оппозиция жетекшілерінің не ойлап отырғанын түсіну өте қиын. Бірақ бұл оларға халықаралық қауымдастықтың қолдауын қажет ететін құрбан ретінде көрсетуге көмектеспейді. Менің ойымша, мұндай тактикалардың нәтижесі болмайды."