Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияда әйелдердің ерлермен тең құқықтары заңмен мойындалғанмен, әйелдер үшін экономикалық жағдай әлі де теңгерімсіздікке толы. Жапон әйелдерінің мәртебесі соңғы ондаған жылдарда тұрақты түрде жақсарғандықтан, үйленген әйелдер мен аналарға қойылатын дәстүрлі талаптар толық экономикалық теңдікке кедергі келтіретін фактор ретінде қарастырылады. Эдо кезеңінің соңында әйелдердің мәртебесі төмендеді. 17 ғасырда конфуциандық автор Кайбара Эккеннің "Она Дайгаку", яки "Әйелдерге арналған оқу" атты еңбегінде жапон әйелдерінен күтілетін талаптар баяндалып, "Оның мінезінің ақымақтығы соншалық, ол өзіне ешқашан сенбеуі және күйеуіне бағынуы тиіс" делінген. Мейдзи кезеңінде индустрияландыру мен қалалану әкелер мен күйеулердің билігін азайтты, бірақ 1898 жылғы Мейдзи азаматтық кодексі (әсіресе "иэ" жүйесін енгізу) әйелдерге заңдық құқықтарды бермеді және оларды үй шаруашылығы басшыларының ықпалына бағындырды.

Әдептілік күтулер

1985 жылы жапондық үй шаруасындағы әйелдермен сұхбаттасқан зерттеушілер, Жапониядағы әйелдердің әлеуметтендірілген мінез-құлқының бірнеше үлгісін анықтады: қарапайымдық, тазалық, әдептілік, бағыну және өзіне сену. Қарапайымдық күнделікті әңгімелерде де, іс-әрекеттерде де үндемеу арқылы көрінетін тиімділікті де қамтыды. Тазалыққа жеке сыртқы түрі мен үйдің тазалығы да кірді. Әдептілік, тағы бір қасиет, әйелдерден үй шаруасында және қонақтарды күту кезінде, мысалы, шай дайындау және ұсыну сияқты іс-шараларда күтілді. Лебраның әйелдік мінез-құлқының ішкі жағын сипаттаған қасиеттерінің ішінде бағыну да болды; мысалы, балалар ата-аналарына қарсылық көрсетпеуі керек еді. Әйелдердің өзіне сенуі ынталандырылды, себебі мұқтаж әйелдер басқаларға ауыртпалық ретінде қарастырылды. Жапон отбасыларымен сұхбаттасқан Лебра, қыздарға көмекші жұмыстар берілетінін, ал ұлдар көбінесе оқуға бейімделіп, өздерімен қалғанын анықтады. Жапония әлеуметтік тұрғыдан консервативті қоғам болып қала береді, гендерлік рөлдері салыстырмалы түрде айқын, бірақ жапон әйелдері мен жапон қоғамы шетелдік БАҚ немесе саяхат нұсқаулықтарында кең таралған стереотиптерден – әйелдерді "бағынышты" және өзін-өзі анықтау қабілетінен айырылған деп бейнелейтін стереотиптерден мүлдем өзгеше. Жапония туралы тағы бір қалыпты стереотип – әйелдер үнемі үй шаруасында болып, қоғамдық өмірге қатыспайды деген пікір: шындығында, көптеген әйелдер жұмыс істейді – әйелдердің жұмыспен қамту деңгейі (15-64 жас) 69,6% құрайды (2018 жылғы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының деректері).

Әйелдердің саяси мәртебесі

1945 жылы, екінші дүниежүзілік соғыста Жапонияның капитуляциясына (басылуына) кейін әйелдерге сайлау құқығы берілді. Жапонияның де-факто жаңа басшысы Дуглас Макартур 1946 жылдың ақпан айында Жапония үшін жаңа конституцияның жобасын дайындауға бұйрық берді. Жұмыс тобында төрт әйел болды, олардың ішінде Беате Сирота Гордон да бар. Ол азаматтық және әйелдер құқықтарына арналған конституция бөлімін жазуға тағайындалған кіші комиссияға енгізілді. Бұл оларға үлкен еркіндік, ерлермен теңдік және жапон қоғамында жоғары мәртебеге ие болуға мүмкіндік берді. Соғыстан кейінгі басқа реформалар әйелдерге білім беру институттарының есіктерін ашты және бірдей жұмыс үшін бірдей жалақы төлеуді талап етті. 1986 жылы «Жұмыспен қамтуда тең мүмкіндіктер туралы» заң күшіне енді, ол жұмыстан босату және зейнеткерлік сияқты мәселелерде дискриминацияға тыйым салды. 1997 жылы заң қайта қаралып, жұмысқа қабылдау және қызметтік өсу кезіндегі дискриминацияға да тыйым салды. 2006 жылғы түзетулер бір жынысты екіншісінен артықшылыққа ие ететін жұмыс талаптарын және жасырын дискриминацияны да тыйым салды. Дегенмен, әйелдер экономикалық тұрғыдан әлсіздік танытады, себебі толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін ерлер мен әйелдер арасында жалақының айырмасы сақталып тұр. Сонымен қатар, толық жұмыс күнімен және уақытша жұмыс істейтіндер арасында да жалақы айырмашылығы бар, әсіресе әйелдер арасында уақытша жұмыс істейтіндердің саны артып келеді. Бірақ саясаттағы әйелдердің өкілдігі тұрғысынан Жапония көптеген дамыған және дамушы елдерден қалып қояды. 2019 жылы Жапония 193 елдің ішінде төменгі палатадағы әйелдердің үлесі бойынша 164-ші орында тұр. 2021 жылғы Өкілдер палатасына сайлауда үміткерлердің 18 пайызынан азы (1051 үміткердің ішінде 186-сы) әйелдер болды. Бұл көрсеткіш 2017 жылғы сайлау нәтижесінен (онда әйелдер палата орындарының 10,1 пайызын жеңіп алды) төмендеді. 2012 жылы Кабинет кеңсесі жүргізген сауалнама көрсеткендей, сауалнамаға қатысқан жапондықтардың шамамен 70 пайызы ерлерге артықшылық берілетінімен келіседі. Жапон әйелдері жергілікті саясатта жақсы нәтижелер көрсетеді. 2015 жылы Токионың арнайы округтеріндегі жергілікті мәслихаттардың 27,8 пайызын, белгіленген қалаларда 17,4 пайызын, жалпы қалаларда 16,1 пайызын, қалалар мен ауылдарда 10,4 пайызын және префектураларда 9,1 пайызын әйелдер құрады. 2019 жылы жергілікті мәслихаттарға сайлауда әйел кандидаттардың үлесі рекордтық 17,3 пайызды (қалалық мәслихаттарда) және 12,1 пайызды (қалалар мен ауылдарда) құрады. Ұлттық саясаттағыдай, Жапонияның жергілікті саясатында да әйелдердің өкілдігі 20 ғасырдан бері жалпы өсу үрдісін көрсетіп келеді, бірақ ол әлі де басқа дамыған елдерден қалып қояды. 2022 жылғы Кеңесшілер палатасына сайлауда Жапонияның жоғарғы палатасына рекордтық 35 әйел депутат сайланды. Сайлауға қатысқан әйелдердің саны да рекордтық 181 адамды құрады.

ЛДП және әйелдер саны

Либералдық демократиялық партия (ЛДП) жапон саясатында әйелдердің қатысуын арттыруға уәде берді, бірақ алға қойған мақсаттарына жете алмады. Мысалы, 2003 жылы ЛДП халықаралық нормаларға сәйкес 2020 жылға дейін саяси және әкімшілік лауазымдарда әйелдердің 30%-ға дейін өкілдік етуін қамтамасыз етуге міндеттенді. Алайда, олардың саны әлі де осы көрсеткіштен қашық. Ғалымдар ЛДП-нің ішкі құрылымы мен ережелері әйел үміткерлерге артықшылық бермейтінін атап өтті. ЛДП көбінесе бюрократия немесе жергілікті саясат саласында тәжірибесі бар үміткерлерді іздейді, бұл әйелдерге қиындық туғызады, себебі олардың осы лауазымдарда жұмыс істеу ықтималдығы төмен. ЛДП-де төменнен жоғарыға қарай ұсыну процесі бар, онда алғашқы ұсыныстарды жергілікті партия кеңселер жасайды. Осы кеңселерде ерлер басымдық танытқандықтан, немесе «ескі достар желісі» болғандықтан, жапон әйелдерінің ЛДП-дан ұсынылуы қиын. Дегенмен, Коидзумидің жоғарыдан төменге тағайындауы ЛДП-ның гендерлік теңдікті басымдыққа қоюының нәтижесі емес, керісінше, дауыс алу үшін өзгеріс жасауға ниетті екенін көрсету арқылы саяси стратегия болды. Парламентке сайланған әйелдердің рекордты саны «Мадонна бумы» деп аталды. Такако Доидің басшылығымен JSP дәстүрлі саяси аядан тыс әйелдерді шығарды және олардың таза, «сырттан келген» бейнесін көрсету арқылы, пара алу, жыныстық даладағы жанжал және сол кездегі тұтыну салығы саясатына наразылық білдірген ЛДП-ге қарсы қойды. Жапон әйелдері әлеуметтік рольдерге байланысты сайлауға қатысуға азырақ бейім, себебі әйелдер балалар мен үй шаруасымен айналысуы керек деп есептеледі. Алайда, «еркек асыраушы» моделі де гендерлік рольдерді күшейтеді, отбасылар үшін өмірлік жолды оңтайландырады, бұл әйелдердің қоғамдық өмірге қатысуын шектейді. 1997 жылы Еңбек кодексіне енгізілген түзетулер жұмыс орнындағы сексуалдық қысымды қылмыстық қылғанымен, жапон саясаткерлері әйелдер әріптестерінен қысым көрген кезде бірдей қолдау таба алмайды. ЛДП партия ішіндегі сексуалдық қысымға қарсы шаралар қабылдауға және гендерлік теңдікті жалпы түрде қолдауға құлшынбайды. Алайда, партияның белсенді саясаткерлері, мысалы Сейко Нода, еркек саясаткерлердің сексистік мәлімдемелерін ашық айыптады. Жапонияда ерлер мен әйелдердің табысы тең емес; орташа жапон әйелі орташа еркекке қарағанда 40 пайызға аз табыс табады, ал басқарушы лауазымдардың тек оннан бірін әйелдер атқарады. Жұмыс істейтін әйелдер арасында әйелдер ғана құратын кәсіби одақтардың көлемі және ықпалы шағын. Жас әйелдер үшін кең таралған кәсіп – кеңсе қызметкері, яғни шай құю және хатшылық немесе кеңсе жұмыстарын атқаратын әйелдер. Жапонияда әйелдердің некеден кейін үй шаруасымен айналысуы – ұзақ дәстүр. Аналар жұмыс істегенде, көбінесе балаларының немесе күйеулерінің кестесіне сәйкес жартылай жұмыс істейді, аз жалақы алады. Отбасы мен үй шаруасына қамқорлық жасау әйелдердің басты міндеті саналады және жұмыс істейтін әйелдер оны орындауы керек деп күтіледі. Дегенмен, соңғы жылдары жұмыс істейтін әйелдердің саны артты: 2014 жылы әйелдер Жапония еңбек күшінің 42,7%-ын құрады. Жапонияда жартылай жұмыс істейтін әйелдердің үлесі жоғары, олардың көпшілігі аналар. Бір сауалнамада жұмысқа оралған аналардың 30%-ы «аналық қысымға» немесе «матахараға» ұшырағанын хабарлады. Балаларға мектепке алып жүретін әсем түскі астар дайындайтын аналар дәстүрі – үйдегі әйелдердің рөлінің мысалы. Соғыстан кейінгі бірқатар мемлекеттік және жеке саясаттар еңбектің гендерлік бөлінуіне ықпал етті. Осы мақсатта 2003 жылы Жапония үкіметі жоғары мемлекеттік лауазымдардың 30%-ын әйелдердің атқаруын мақсат етті. 2015 жылы бұл көрсеткіш 3,5%-ды құрады; содан бері үкімет 2020 жылға арналған мақсатты 7%-ға дейін төмендетті және жеке сектор үшін 15%-ды мақсат етті.

Отбасылық өмір

Жапониядағы әйелдердің дәстүрлі рөлі "үш бағыну" ретінде қалыптасқан: жас әйелдер әкелеріне, тұрмысқа шыққан әйелдер күйеулеріне, ал егде жастағы әйелдер ұлдарына бағынады. Осы үлгінің іздерін қазіргі Жапонияда да көруге болады, онда үй шаруасындағы әйелдер тамақ дайындау, тазалау, бала тәрбиелеу және күйеулерінің отбасы туралы уайымдамай жұмыс істеуі үшін оларды қолдаумен айналысады, сондай-ақ үй бюджетін басқарады. Дегенмен, екі жұмыс істейтін отбасылардың саны артуымен, әйелдер мен ерлер үй шаруасын бөліседі, ал зерттеулер көрсеткендей, бұл дәстүрлі ереже бойынша еңбек бөлінісін сақтайтын отбасыларға қарағанда олардың қанағаттану деңгейін арттырады. Мейдзи реставрациясына дейін және оның кезінде отбасылар патриархалдық мұрагерлікке сүйенді, ал үйдің басшысына бағынбау отбасынан қуылғанмен жазаланды. Ұлдары болмаған үйдің басшылары мұрагерді асырап алатын, кейде оны қызына үйлендіру арқылы. Үйдің басшылары үй қаржысына жауапты болды, бірақ оны басқа отбасы мүшесіне немесе қызметкеріне (қызметшіге) тапсыруға құқылы болды. Бірақ Соғыстан кейінгі Конституция әйелдердің өздеріне қолайлы серігін таңдау құқығын заңдастырды.

Ажырасу құқығы

Токугава дәуірінде ерлер әйелдерінен ажырасуға ниеттенгендерін хат арқылы білдіру арқылы ғана ажыраса алатын. Әйелдер заң жүзінде ажырасу құқығына ие болмады, бірақ Камакурадағы монастырьлар сияқты олардың шаралары бар еді, онда ер адамдарға кіруге тыйым салынған, осылайша толыққанды ажырасуға қол жеткізілді.

Тегі өзгертілді

Жапонияның Азаматтық кодексі заңды түрде некеде тұрған ерлі-зайыптылардың тегінің бірдей болуын міндеттейді. Заң гендерлік бейтараптылық принципіне негізделген болса да, яғни ерлі-зайыптылардың кез келгені екіншісінің тегін қабылдауға құқылы, жапон әйелдері дәстүрлі түрде күйеуінің тегін қабылдап келеді және 2015 жылғы мәліметтерге сәйкес, әйелдердің 96%-ы осылай істеуді жалғастыруда. 2015 жылы Жапонияның Жоғарғы соты заңның конституциялық екенін растады, сонымен қатар әйелдердің өздерінің туған кездегі тегін бейресми түрде қолдануға болатынын атап өтті және жұбайлардың жеке тегін қалыптастыру туралы жаңа заңнаманы қабылдау мәселесі заң шығарушы органның құзыретінде екенін мәлімдеді.

Аналық

Мейдзи дәуірінен бұрын әйелдер бала тәрбиелеуде қабілетсіз деп есептелгенімен, Мейдзи дәуірінде ана болу әйелдердің басты міндеті саналды және осы мақсатқа жету үшін әйелдерге білім беруге жағдай жасалды. Жапон қоғамында аналар әдетте балаларының біліміне және рухани өсуіне ерекше мән береді, әдептілік, құрмет және жауапкершілік сияқты құндылықтарды тәрбиелеуге айрықша назар аударады. Дәстүрлі және тарихи тұрғыдан әйелдер отбасы ішінде бала тәрбиелеумен және шаруашылықты жүргізумен айналысып келген. Бүгінде жапон аналары үй шаруасын, соның ішінде балаларының мінез-құлқының жауапкершілігін әлі де өздерінің мойнында көреді. Мысалы, бұқаралық ақпарат құралдарында қылмыскерлер аналарының өтініштері жиі жарияланады. Жапониядағы туу көрсеткішінің төмендеуіне әйелдер білімінің қатысы туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Жапониядағы жалпы туу көрсеткіші әйел басына 1,4 бала (2015 жылғы мәліметтер) құрайды, бұл балалардың орнын толтыру деңгейінен (2,1) төмен. Жапон әйелдері әдетте бірінші баларын 30,3 жасында (2012 жылғы мәліметтер) дүниеге келтіреді. Кейбір саясаткерлердің пікірінше, туу көрсеткішіне артық көңіл бөлу Жапонияда әйелдердің теңдігін толыққанды мойындаумен қатар жүрмейді.

Білім

Қоғамның дамуымен қатар, жоғары білім алу үшін колледждерге баратын қыздардың саны артып келеді. Бүгінде жапон әйелдерінің жартысынан астамы колледж немесе университетті бітірген. Әйелдерге арналған қазіргі заманғы білім беру Мейдзи дәуіріндегі жаңғырту науқаны кезінде қарқынды дамыды. Осы кезеңде әйелдерге арналған алғашқы мектептер ашылды, алайда білім беру тақырыптары жынысқа қарай бөлінді, әйелдер самурайлардың өнерін, мысалы, шай ішу рәсімдерін және гүлдерді безендіруді үйренді. 1871 жылы бекітілген білім беру кодексінде студенттерге «әлеуметтік жағдай мен жынысына қарамастан» білім беру керектігі айтылды. Бірақ, 1891 жылдан кейін оқушылар көбінесе үшінші сыныптан кейін бөлініп оқыды, және көптеген қыздар орта мектептен кейін білімін жалғастырмады. 1910 жылға қарай, әйелдерді қабылдайтын университеттер өте сирек болды. Бітіруге кепілдік болмады, себебі әйелдерді көбінесе үйленуге немесе «кәсіби білім алуға» мектептен алып кететін. Олардың арасындағы еркектердің 55,6%-ы және әйелдердің 45,8%-ы бакалавриатқа түсті, бірақ осы түлектердің 10%-ы колледжге оқуға түсті.

Дін

Жапониядағы алғашқы әйел Дзен шебері - жапондық абысыны Мугай Нёдай (1223 жылы туған, 1298 жылы қайтыс болған). 1872 жылы Жапон үкіметі жарлық шығарды (4 мамыр 1872 жылы Ұлы Мемлекеттік Кеңестің 98-ші жарлығы) "Құдайлар үйлері мен храмдардың жерлерінде әйелдерді қатыстырмаудың қалған барлық тәжірибелері дереу тоқтатылсын, сондай-ақ құдайға табыну мақсатында тауға шығуға рұқсат берілсін" деп жариялады. Дегенмен, қазіргі Жапониядағы әйелдер мұндай орындардың барлығына толық қол жеткізе алмайды. 1998 жылы Ниппон Сей Ко Кай (Жапониядағы Англикан шіркеуі) Бас Ассамблеясы әйелдерді дін қызметкері етіп бекітуді бастады. Жапонияда 2001 жылға дейін әйелдерге Ямакасаға, яғни қала көшелерімен шинто ғибадатханаларын көтеріп жүретін шерулерге қатысуға тыйым салынған еді.

Денсаулық

Жапон әйелдерінің өмір сүру орташа мерзімі 87 жасқа жетеді, бұл әлемдегі кез келген жыныстың арасында ең ұзағы.

Отбасылық зорлық-зомбылық

Жапонияда отбасылық даулар дәстүрлі түрде әйелдің немқұрайлылығы немесе жеткіліксіз қолдауы салдарынан туындайды деп есептелген. Сондықтан да, серіктің ашуы оны күтуге тиіс адамның әйеліне немесе анасына ұят келтіруі мүмкін. Әйелдерге жасалған зорлық-зомбылық жәбірленушінің отбасына зиян келтіретін болғандықтан, отбасылық дауларға заңдық, медициналық және әлеуметтік араласу сирек болды. 1990 жылдардағы зерттеулерден кейін Жапония 2001 жылы «Тұрмысқа келгендер арасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алу және құрбандарды қорғау туралы» заңды қабылдады. Заңда тұрмыстық зорлық-зомбылық «жыныстардың тең құқығы туралы конституциялық қағиданың бұзылуы» ретінде қарастырылды. Бұл заң зорлық-зомбылық жасаушы жұбайлардан қорғау шараларын белгіледі және әрбір префектурада қолдау орталықтары құрылды, бірақ әйелдер әлі күнге дейін ұяттан немесе хабарлама зорлық-зомбылық жасаушыға жетіп барады деген қорқыныштан зорлық-зомбылық туралы дәрігерлерге хабарлауға тартынады. 2013 жылы 100 мың әйел үй ішіндегі зорлық-зомбылық туралы паналау орталықтарына хабарлаған. Паналауға қорғауға кірген 10 мың адамның шамамен жартысы балаларымен немесе басқа да отбасы мүшелерімен келді. 2013 жылы 21 мыңға жуық қудалау туралы хабарлама тіркелді, құрбандардың 90,3%-ы әйелдер, ал қудалаушылардың 86,9%-ы ер адамдар болды. Қудалау туралы хабарламалар Жапонияда басқа елдерге қарағанда жылдамдап өсуде.

Жыныстық қатынас

Жапондық және шетелдік әйелдер мен қыздар Жапонияда сексуалдық құлдыраудың құрбаны болған. Олар борделдерде және басқа да жерлерде зорталған, сондай-ақ физикалық және психологиялық жарақаттарға ұшыраған. Жапонияның сексуалдық құлдырауға қарсы заңнамасы мен заңдары жеткіліксіз деп сынға түскен.

Жыныстық зорлық-зомбылық

Сауалнамалар көрсеткендей, 28-70% әйелдер пойызда қол сұғып қорланды. Бірақ, әйелдерге арналған вагондарда еркектердің жүруіне ешқандай жаза қарастырылмаған. Қол сұққандар жеті жылға дейін түрмеге отыруға және/немесе 500 доллардан аспайтын айып төлеуге жазаланады. Тағы бір сын, бұл вагондар еркектер әйелдер үшін қауіпті орта жасайды деген сигнал береді, ал әйелдер өзін қорғай алмайды. Жапонияда сұлулық өнімдерінің күшті нарығы өзін-өзі тәрбиелеу және өзін-өзі жетілдіру құндылығымен байланысты, онда дене ката арқылы, яғни қайталама әрекеттер арқылы кемелдікке ұмтылады, мысалы, иілу. Жапонияның сұлулық индустриясы Мэйдзи дәуірінен бері қазіргі заманғы сұлулық стандарттарын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Мысалы, жапондық Shiseido косметика фирмасы Hannatsubaki журналын шығарды, онда әйелдерге арналған шаш үлгілері мен заманауи сәнді ескере отырып, сұлулық кеңестері берілген. Тағы бір идеал – ақшыл тері. Тарихи тұрғыдан қара тері жұмысшы табымен, ал ақ тері ақсүйектермен байланысты болған. Киім – Жапониядағы әйелдердің сұлулық стандарттарының тағы бір маңызды бөлігі, әсіресе дәстүрлі эстетикалық көзқарас тұрғысынан. Әйелдік қасиеттер маңызды рөл атқарады, сондықтан олардың киімдерінде қызғылт, қызыл түстер, ленталар мен әшекейлер жиі кездеседі. Кимоно – әйелдердің арнайы жағдайларда киетін толық ұзындықтағы жібек халаттары. Сондай-ақ, көзілдірік тағуға тыйым салынады.

Гейша

Гейша (芸者) – дәстүрлі жапон әйел-ойыншысы, ол қонақжай қызметін көрсетеді және классикалық музыка, би, ойындар, шай құю және әңгімелесу сияқты жапон өнерлерін орындау дағдыларына ие, көбінесе ер адамдарды көңілдіру үшін. Гейшалар шебер ойыншылар ретінде қатаң түрде оқытылады және оларды проституциямен шатастыруға болмайды. Оқу бағдарламасы әдетте 15 жасқа келгенде басталады және алты айдан үш жылға дейін созуы мүмкін. Бұл «эрикаэ» (жағаны ауыстыру) деп аталатын рәсімде жүзеге асырылады.

Ұрыққа қарсы және жыныстық қатынас

Жапонияда контрацепциялық таблетка 1999 жылы заңдастырылды, көптеген Батыс елдерінен әлдеқайда кешірек. Оның қолданылу деңгейі әлі де төмен, көптеген жұбайлар көбінесе презервативтерді пайдалануды ұнатады. Жапониядағы сексуалдық мәдениет Азия материгінен ерекше дамыды, және Жапония некеге қатысты конфуцийлік көзқарасты, яғни тазалықты жоғары бағалауды қабыланбады. Дегенмен, Жапонияда некеден тыс туған балалардың саны сирек кездеседі.