Әйелдер мен қыздар құқықтары: тарих және қазіргі жағдай

Әйелдер мен қыздардың құқықтары: маңызды мәселелер, теңдік, бостандық, білім, еңбек және басқа да құқықтық аспектілер туралы ақпарат. Әйелдер құқығын қорғау.

45 мин оқу

100%

Дереккөз: Women's rights — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Әлемдегі әйелдер мен қыздардың құқықтары – Childbirth тобының альбомы.

Әйелдердің құқықтары – әлемдегі әйелдер мен қыздарға талап етілген құқықтар мен мүмкіндіктер. Олар 19 ғасырдағы әйелдер құқығы қозғалысының және 20 және 21 ғасырлардағы феминистік қозғалыстардың негізін қалады. Кейбір елдерде бұл құқықтар заңмен, жергілікті дәстүрлермен және мінез-құлықпен бекітіліп, қолдау табады, ал басқаларында олар назарға алынбай, жоққа шығарылады. Олар адам құқықтарының жалпы ұғымынан әйелдер мен қыздардың құқықтарын жүзеге асыруда ерлер мен ұлдарға басымдық берілген тарихи және дәстүрлі көзқараспен ерекшеленеді. Әйелдер құқықтарымен байланысты мәселелерге дене тұтастығы мен тәуелсіздігі, жыныстық зорлық-зомбылықтан құтылу, сайлау құқығы, мемлекеттік лауазымдарға ие болу, заңды шарттасуға түсу, отбасылық құқықта тең құқықтарға ие болу, жұмыс істеу, әділ еңбекақы немесе тең еңбекақы алу, репродуктивтік құқықтар, мүлікке ие болу және білім алу құқығы жатады.

Месопотамия

Ежелгі Шумердегі әйелдер мүлік сатып ала, меншікке ие болып, сата және мұраға алуға құқылы болған. Олар сауда-саттықпен айналыса алған. Ақкад ақыны Энхедуанна, Инаннаның қызметшісі және Саргонның қызы, есімі жазылған ең ерте белгілі ақын. Ежелгі Бабыл заңдары күйеуге әйелін кез келген жағдайда ажырасуға рұқсат берген.

Үндістан

Веда дәуірінің басында әйелдер өмірдің барлық саласында ерлермен тең құқыққа ие болды. Патанджали және Катяяна сияқты ежелгі үнді тіл білімі мамандарының еңбектері ерте Веда дәуірінде әйелдердің білім алғанын көрсетеді. Ригведа аяттары әйелдердің есейген жаста үйленгенін, ал свайамвар дәстүрі арқылы немесе Гандхарва некесі деп аталатын қарым-қатынас арқылы өздеріне ұнаған күйеуді таңдауға мүмкіндік болғанын көрсетеді.

Грекия

Ежелгі Грекияның қала-мемлекеттерінде көптеген әйелдердің саяси және тең құқықтары болмаса да, Архаикалық дәуірге дейін олар қозғалыс еркіндігіне ие болды. Ежелгі Дельфи, Гортин, Фессалия, Мегара және Спартада жер иеленген әйелдер туралы мәліметтер де бар, ол сол кездегі жеке меншіктің ең беделді түрі еді. Бірақ Архаикалық дәуірден кейін заң шығарушылар жыныстық сегрегацияны күшейтетін заңдар қабылдай бастады, нәтижесінде әйелдердің құқықтары төмендеді. Афиналық әйелдер мүлік құқығын тек сыйлықтар, қарын және мұра арқылы ғана ала алатын, бірақ оның кириосы әйелдің мүлкін иеленуге құқылы болды. Афиналық әйелдер "арпаның медемносы" (астық өлшемі) құнынан кем келісімшартқа қол қоя алатын, бұл оларға шағын сауда жасауға мүмкіндік берді. Ежелгі Афинада әйелдерге ақын, ғалым, саясаткер немесе суретші болуға тыйым салынған. Афинадағы эллиндік кезеңде философ Аристотель әйелдер тәртіпсіздік пен зұлымдыққа алып келеді деп ойлады, сондықтан әйелдерді қоғамның қалған бөлігінен бөлек ұстаған жөн. Бұл бөліну гинаикеион деп аталатын бөлмеде өмір сүруді, үйдегі міндеттерді орындауды және ерлер әлемімен азаматтық байланысқа түспеуді білдірді. Бұл сондай-ақ әйелдердің күйеулерінен заңды балалары ғана болуын қамтамасыз ету үшін жасалды. Афиналық әйелдер аз білім алды, тек үйдегі сабақтар арқылы жіп иіру, тоқу, тамақ пісіру және ақша туралы біраз білім алды. Эллиндік дәуірдегі ең бай спартандықтардың кейбірі әйелдер болды. Спарталық әйелдер өздерінің және әскермен бірге кеткен туыстарының мүлкін басқарды. Қыздар да, ұлдар да білім алды. Спарталық әйелдердің қозғалысы салыстырмалы түрде еркін болса да, саясаттағы олардың рөлі афиналық әйелдермен бірдей болды. Платоннан тәлім алған Аристотель әйелдердің құл немесе меншік екенін жоққа шығарды, "табиғат әйел мен құлды ажыратады" деп, бірақ әйелдерді "сатып алынған" деп қарастырды. Ол әйелдердің негізгі экономикалық қызметі ерлер жасаған үй шаруашылығының мүлкін сақтау екенін дәлелдеді. Аристотельдің пікірінше, әйелдердің еңбегі құндылық қоспайды, өйткені "үй шаруашылығын басқару өнері байлық жинау өнерімен бірдей емес, өйткені біреуі екіншісі беретін материалды пайдаланады". Платонның көзқарасына қарсы, стоик философтары жыныстардың теңдігіне қарсы болды, олардың пікірінше, жыныстық теңсіздік табиғат заңдарына қайшы келеді. Олар әйелдер мен еркектердің бірдей киінуі керек, бірдей білім алуы керек деген циниктердің ізімен жүрді. Олар некені биологиялық немесе әлеуметтік қажеттілік емес, тең дәрежедегі адамдар арасындағы моральдық серіктестік ретінде қарастырды және осы көзқарастарды өз өмірлерінде де, ілімдерінде де ұстады. Стойшылар циниктердің көзқарастарын қабылдап, оларды адам табиғаты туралы өздерінің теорияларына қосты, осылайша олардың жыныстық теңдігін мықты философиялық негізге қойды. Әйелдердің қоғамдық дауысы мен рөлі болмады, бұл тек біздің заманымыздан бұрынғы 1-6 ғасырларда жақсарды. Ежелгі Римде еркін әйелдер азаматтар болып есептелді және азамат емес немесе құлдарға берілмейтін заңдық артықшылықтар мен қорғанышқа ие болды. Алайда римдік қоғам патриархалды болды, сондықтан әйелдер дауыс бере алмады, мемлекеттік лауазымдарға орналаса алмады немесе әскерде қызмет ете алмады. Жоғары таптағы әйелдер некеге тұрып, ана болу арқылы саяси ықпалға ие болды. Рим республикасы кезінде Гракх ағалы-інілі мен Юлий Цезарь аналары өз ұлдарының мансабын жоғарылатып, үлгілі әйелдер ретінде танымал болды. Императорлық кезеңде император отбасынан шыққан әйелдер едәуір саяси билікке ие бола алды және олар ресми өнерде және ақшада жиі бейнеленетін болды. Рим қоғамының негізгі бөлігі - отбасының еркек басшысы, ол барлық балаларына, қызметшілеріне және әйеліне билігін жүргізді. Афиналық әйелдер сияқты римдік әйелдердің де қамқоршысы немесе "тәрбиешісі" болды. Рим республикасының алғашқы кезеңінде қалыңдық әкесінің бақылауынан күйеуінің "қолына" (манус) өтті. Содан кейін ол күйеуінің құдіретіне, бірақ балаларына қарағанда аз дәрежеде мойынсұнады. Бұл архаикалық форманың манус некесіне Юлий Цезарь кезінде толығымен бас тартылды, онда әйел күйеуінің үйіне көшіп барғанда да, заң бойынша әкесінің билігінде болып қалатын. Бұл Рим әйелдерінің тәуелсіздігіне ықпал ететін факторлардың бірі болды. Әйелдер заң бойынша әкелеріне жауап берсе де, күнделікті өмірде олар оның тікелей бақылауынан тыс болды, ал күйеулері оларға заң бойынша билік жүргізе алмады. Әйелдің әкесі қайтыс болғанда, ол заңды түрде босатылды (sui iuris). Некеге кірген әйел некеге әкелген мүлкін сақтап қалды. Әкесі өсиет қалдырмаған жағдайда, қыздар мен ұлдар мүлікті тең бөлісуге құқылы болды. Әйелді ұру күйеуге қарсы ажырасуға немесе басқа да заңдық шараларға жеткілікті себеп болатын. Азаматтық мәртебесі мен заңды түрде босатылу мүмкіндігіне байланысты, әйелдер Ежелгі Римде мүлікке ие бола алатын, келісімшарттар жасаса алатын және бизнеспен айналыса алатын. Кейбіреулері айтарлықтай байлық жинап, ірі құрылыс жұмыстарын қаржыландырғаны туралы жазбалар сақталған. Рим әйелдері сотта пайда бола алатын және істерді қарастыра алатын, бірақ оларды әдетте ер адам өкілдік ететін. Олармен бір мезгілде заңды тәжірибе жасауға тым нашар білімді және әлсіз саналы деп айтылды, сондай-ақ заңдық мәселелерде тым белсенді және ықпалды болды, нәтижесінде әйелдердің өздері үшін ғана іс жүргізуіне шектеу қойылды. Бірақ бұл шектеу күшке енгізілгеннен кейін де, әйелдердің заңдық стратегияны ер адам өкілдеріне айтуды қоса алғанда, заңдық мәселелерде хабардар шаралар қолдануының көптеген мысалдары бар. Рим заңнамасы зорлауды құрбандықтың кінәсіз деп тануға болатын және өлім жазасын көздейтін қылмыс ретінде қарастырды. Әйелге зорлау жасау оның отбасына және әкесінің абыройына жасалған шабуыл ретінде қарастырылды, ал зорлау құрбандары әкесінің абыройын түсіргені үшін ұялды. Бірінші рим императоры Август, өзінің билікке келуін дәстүрлі моральға оралу ретінде көрсетіп, әйелдердің мінез-құлқына бақылау орнатуға тырысты. Республика кезінде жеке отбасылық мәселе болған зинақорлық қылмысқа айналдырылды және ер адам мен үйленген әйел немесе үйленген әйел мен кез келген ер адам арасындағы заңсыз жыныстық қатынас (ступрум) ретінде анықталды. Сондықтан үйленген әйел тек күйеуімен ғана жыныстық қатынасқа түсе алатын, бірақ үйленген ер адам тоғыздықпен, құлмен немесе маргиналды мәртебедегі (infamis) адаммен жыныстық қатынас жасағанда зинақорлық жасамайды. Ежелгі Римдегі көптеген тоғыздықтар құлдар болды, бірақ кейбір құлдар сату шартында зорлауға қарсы қорғауға ие болды. Бос әйел тоғыздық немесе ойыншы ретінде жұмыс істесе, оның әлеуметтік мәртебесін жояды және "нашар" (infamis) болады; өзінің денесін қоғамға ашық көрсету арқылы, ол жыныстық зорлыққа немесе физикалық зорлыққа ұшыраудан қорғалу құқығынан бас тартты. Стойик философиясы рим заңдамасының дамуына әсер етті. Императорлық дәуірдегі Сенека және Мусоний Руф сияқты стоиктер әділ қарым-қатынастар туралы теорияларды жасады. Олар қоғамда немесе заң алдында теңдікке ұмтылмаса да, табиғаттың еркектер мен әйелдерге бірдей жақсылыққа қабілеттілік бергенін және жақсылыққа ұмтылуға бірдей міндетті екенін айтты, сондықтан еркектер мен әйелдерге философиялық білімнің қажеттігі бірдей. Римде мемлекеттік білім беру жүйесі болған жоқ және білім тек оны төлей алатындарға ғана қол жетімді болды. Сенаторлар мен жолсеріктердің қыздары 7-12 жас аралығында бастауыш білім алған көрінеді. Жынысына қарамастан, азаматтардың көпшілігі одан артық білім алмады. Шағын отбасылық бизнесті жүргізуге көмектесу үшін немесе сауаттылық дағдыларын алу үшін қарапайым отбасынан шыққан қыздар оқытылуы мүмкін еді.

Although most women lacked political and equal rights in the city states of ancient Greece, they enjoyed a certain freedom of movement until the Archaic age. Records also exist of women in ancient Delphi, Gortyn, Thessaly, Megara, and Sparta owning land, the most prestigious form of private property at the time. However, after the Archaic age, legislators began to enact laws enforcing gender segregation, resulting in decreased rights for women. Athenian women could only acquire rights over property through gifts, dowry, and inheritance, though her kyrios had the right to dispose of a woman's property. Athenian women could only enter into a contract worth less than the value of a "medimnos of barley" (a measure of grain), allowing women to engage in petty trading. In classical Athens women were also barred from becoming poets, scholars, politicians, or artists. During the Hellenistic period in Athens, the philosopher Aristotle thought that women would bring disorder and evil, therefore it was best to keep women separate from the rest of the society. This separation would entail living in a room called a gynaikeion, while looking after the duties in the home and having very little exposure to the male world. This was also to ensure that wives only had legitimate children from their husbands. Athenian women received little education, except home tutorship for basic skills such as spinning, weaving, cooking, and some knowledge of money. By the Hellenistic Period, some of the wealthiest Spartans were women. Spartan women controlled their own properties, as well as the properties of male relatives who were away with the army. Girls, as well as boys, received an education. But despite relatively greater freedom of movement for Spartan women, their role in politics was the same as Athenian women. Aristotle, who had been taught by Plato, denied that women were slaves or subject to property, arguing that "nature has distinguished between the female and the slave", but he considered wives to be "bought". He argued that women's main economic activity is that of safeguarding the household property created by men. According to Aristotle, the labour of women added no value because "the art of household management is not identical with the art of getting wealth, for the one uses the material which the other provides". Contrary to Plato's views, the Stoic philosophers argued for equality of the sexes, sexual inequality being in their view contrary to the laws of nature. In doing so, they followed the Cynics, who argued that men and women should wear the same clothing and receive the same kind of education. They also saw marriage as a moral companionship between equals rather than a biological or social necessity and practiced these views in their lives as well as their teachings. The Stoics adopted the views of the Cynics and added them to their own theories of human nature, thus putting their sexual egalitarianism on a strong philosophical basis. Women had no public voice and no public role, which only improved after the 1st century to the 6th century BCE. Freeborn women of ancient Rome were citizens who enjoyed legal privileges and protections that did not extend to non citizens or slaves. Roman society, however, was patriarchal, and women could not vote, hold public office, or serve in the military. Women of the upper classes exercised political influence through marriage and motherhood. During the Roman Republic, the mothers of the Gracchus brothers and of Julius Caesar were noted as exemplary women who advanced the careers of their sons. During the Imperial period, women of the emperor's family could acquire considerable political power and were regularly depicted in official art and on coinage. The central core of Roman society was the pater familias or the male head of the household who exercised his authority over all his children, servants, and wife. Similar to Athenian women, Roman women had a guardian or as it was called "tutor" who managed and oversaw all her activity. In the earliest period of the Roman Republic, a bride passed from her father's control into the "hand" (manus) of her husband. She then became subject to her husband's potestas, though to a lesser degree than their children. This archaic form of manus marriage was largely abandoned by the time of Julius Caesar, when a woman remained under her father's authority by law even when she moved into her husband's home. This arrangement was one of the factors in the independence Roman women enjoyed. Although women had to answer to their fathers in legal matters, they were free of his direct scrutiny in their daily lives, and their husbands had no legal power over them. When a woman's father died, she became legally emancipated (sui iuris). A married woman retained ownership of any property she brought into the marriage. Girls had equal inheritance rights with boys if their father died without leaving a will. Wife beating was sufficient grounds for divorce or other legal action against the husband. Because of their legal status as citizens and the degree to which they could become emancipated, women in ancient Rome could own property, enter contracts, and engage in business. Some acquired and disposed of sizable fortunes, and are recorded in inscriptions as benefactors in funding major public works. Roman women could appear in court and argue cases, though it was customary for them to be represented by a man. They were simultaneously disparaged as too ignorant and weak minded to practice law, and as too active and influential in legal matters—resulting in an edict that limited women to conducting cases on their own behalf instead of others'. But even after this restriction was put in place, there are numerous examples of women taking informed actions in legal matters, including dictating legal strategy to their male advocates. Roman law recognized rape as a crime in which the victim bore no guilt and a capital crime. The rape of a woman was considered an attack on her family and father's honour, and rape victims were shamed for allowing the bad name in her father's honour. The first Roman emperor, Augustus, framed his ascent to sole power as a return to traditional morality, and attempted to regulate the conduct of women through moral legislation. Adultery, which had been a private family matter under the Republic, was criminalized, and defined broadly as an illicit sex act (stuprum) that occurred between a male citizen and a married woman, or between a married woman and any man other than her husband. Therefore, a married woman could have sex only with her husband, but a married man did not commit adultery when he had sex with a prostitute, slave, or person of marginalized status (infamis). Most prostitutes in ancient Rome were slaves, though some slaves were protected from forced prostitution by a clause in their sales contract. A free woman who worked as a prostitute or entertainer lost her social standing and became infamis, "disreputable"; by making her body publicly available, she had in effect surrendered her right to be protected from sexual abuse or physical violence. Stoic philosophies influenced the development of Roman law. Stoics of the Imperial era such as Seneca and Musonius Rufus developed theories of just relationships. While not advocating equality in society or under the law, they held that nature gives men and women equal capacity for virtue and equal obligations to act virtuously, and that therefore men and women had an equal need for philosophical education. Rome had no system of state supported schooling, and education was available only to those who could pay for it. The daughters of senators and knights seem to have regularly received a primary education (for ages 7 to 12). Regardless of gender, few people were educated beyond that level. Girls from a modest background might be schooled in order to help with the family business or to acquire literacy skills that enabled them to work as scribes and secretaries. The woman who achieved the greatest prominence in the ancient world for her learning was Hypatia of Alexandria, who taught advanced courses to young men and advised the Roman prefect of Egypt on politics. Her influence put her into conflict with the bishop of Alexandria, Cyril, who may have been implicated in her violent death in the year 415 at the hands of a Christian mob.

Византия империясы

Византиялық құқық негізінен римдік құқыққа негізделгендіктен, әйелдердің құқықтық жағдайы 6 ғасырғы дәстүрлерден айтарлықтай өзгермеді. Бірақ, әйелдердің қоғамдық өмірге қатысуына қатысты шектеулер, сондай-ақ тәуелсіз әйелдерге деген жағымсыз көзқарас та жалғасты. Грек мәдениетінің күшейген ықпалы әйелдердің рөлінің қоғамдық емес, үй шаруашылығымен байланысты болуына қатысты қатаң көзқарастарға себеп болды.

Қытай

Тарихи және ежелгі Қытайда әйелдер кемсіз деп есептелді және Конфуций заңдарына негізделген бағынышты құқықтық мәртебеге ие болды. Қытай империясында "Үш мойынсұну" қағидасы қыздардың әкелеріне, әйелдердің күйеулеріне, ал жесірлердің ұлдарына бағынуын қадағалап келді. Әйелдер бизнесті немесе мүлікті мұраға алмады. АҚШ Пресвитериан шіркеуінің Сыртқы миссиялар кеңесі Қытайда әйелдерге арналған алғашқы медициналық колледжді құру үшін қаржы жөнелтті. Хакетт әйелдер медицина колледжі (夏葛女子醫學院) деп аталған бұл колледж, АҚШ-тың Индиана штатының Эдвард А.К. Хакетттың (1851–1916) жасаған ірі қайырымдылығының арқасында Гуанчжоу қаласында құрылды. Колледждің мақсаты – христиан діні мен қазіргі заманғы медицинаны тарату және қытай әйелдерінің әлеуметтік статусын арттыру болды. Қытай Республикасы (1912–1949) және одан бұрынғы Қытай үкіметтері кезінде әйелдер үй қызметшілері кейпінде құлдыққа заңды түрде сатылып, алынып-сатылды. Бұл әйелдер Муй Цай деп белгілі болды. Американдық феминист Агнес Смедли Муй Цайдың өмірін "Революциядағы қытай әйелдерінің портреттері" атты кітабында суреттеген. Бірақ 1949 жылы Мао Цзэдун басқарган коммунистік партизандар Қытай Республикасын құлатты және сол жылы Қытай Халық Республикасы құрылды. 1950 жылдың мамырында Қытай Халық Республикасы әйелдерді құлдыққа сатуды тоқтату мақсатында "Жаңа неке заңы" қабылдады. Бұл заң бойынша, өкіл арқылы некеге тұруға тыйым салынды және екі тараптың келісімімен некеге тұру заңды деп жарияланды. "Жаңа неке заңы" некеге тұрудың ең төменгі жасын ерлер үшін 20-ға, ал әйелдер үшін 18-ге көтерді. Бұл ауыл шаруашылығындағы жер реформасының маңызды бөлігі болды, себебі әйелдер енді заңды түрде жер иелеріне сатыла алмайтын болды. Ресми ұран: "Ерлер мен әйелдер тең; әркім өз еңбегінің құнын білуі керек".

Киелі кітап

Киелі кітап жазылғанға дейін де, оның жазылған кезінде де әйелдердің қоғамдағы рөлі қатты шектелген. Дегенмен, Киелі кітапта әйелдердің сотта өзін-өзі қорғауға, келісімшарт жасауға, күйеулеріне әйелдерін тамақтандыруға және киіндіруге құқы бар екені көрсетілген. Құран әйелдерге неке, ажырасу және мұрагерлік мәселелерінде шектеулі құқықтар береді. Құран, әйелге күйеуінен оның отбасы емес, әйелге берілетін қалың малдың оны жеке меншігі ретінде басқару құқығын беру арқылы, әйелдерді неке шартының толық құқықты қатысушысы етті. Дәстүрлі құқық бойынша мұрагерлік көбінесе еркек ұрпаққа ғана шектелген болса, Құран мұрагерлік туралы ережелерді енгізеді, онда белгілі бір үлестер нақты мұрагерлерге – бірінші кезекте ең жақын туысқан әйелдерге, содан кейін ең жақын туысқан еркектерге бөлінеді. Аннемари Шиммельдің сөзіне қарағанда, "Ислам дініне дейінгі әйелдердің жағдайымен салыстырғанда, исламдық заңнама үлкен прогресс болды; әйел, кем дегенде заң бойынша, отбасына әкелген немесе өз еңбегімен тапқан байлығын басқаруға құқылы". Араб әйелдері үшін ислам қыз балаларды өлтіруге тыйым салып, әйелдердің толыққанды жеке тұлға екенін мойындады. Әйелдер, әдетте, исламға дейінгі Арабия мен ортағасырлық Еуропадағы әйелдерге қарағанда артық құқықтарға ие болды. Басқа мәдениеттерде әйелдерге осындай заңдық мәртебе беруге бірнеше ғасыр уақыт кетті. Профессор Уильям Монтгомери Уотттың пікірінше, осындай тарихи контексте қарағанда, Мұхаммед (с.ғ.с.) "әйелдердің құқықтарын қорғаған тұлға ретінде қарастырылуға лайық".

XVI және XVII ғасырлардағы Еуропа

16-17 ғасырларда көптеген сиқыршылық соттары өтті, нәтижесінде Еуропа бойынша мыңдаған адам өлім жазасына кесілді, олардың 75-95% әйелдер болды (уақыт пен жерге байланысты). Өлім жазалары көбінесе неміс тілінде сөйлейтін аймақтарда орын алды, ал 15 ғасырда «сиқыршылық» термині бұрынғы жылдармен салыстырғанда әйелдерге тән нәрсе ретінде қарастырылды. Авторлар және инквизиторлар Генрих Крамер мен Якоб Спренгер әйелдердің жоғары сенімділікке, ұсынысқа бейімділікке, әлсіз санаға, әлсіз денеге, импульсивтілікке және сезімтал табиғатқа ие екенін, бұл қасиеттер «жамандыққа» бойынуға және сиқыршылыққа ұшырауға жағдай жасайды деп түсіндірді. Бір жағынан, солтүстік Франция, Англия және Скандинавияда басым болған әдет-ғұрыптық құқық, екінші жағынан, оңтүстік Франция, Италия, Испания және Португалияда басым болған Рим құқығына негізделген жазбаша құқық болды. 16 ғасырда Еуропадағы Реформация әйелдерге өз даусын қосуға көбірек мүмкіндік берді, соның ішінде ағылшын жазушылары Джейн Энгер, Эмилия Ланьер және пайғамбар Анна Трапнелл де болды. Англиялық және американдық квакерлер ерлер мен әйелдер тең деп сенді. Көптеген квакер әйелдер уағыздаушылар болды. Ағылшын-саксон әйелдеріне салыстырмалы түрде үлкен еркіндік болғанына қарамастан, 19 ғасырдың ортасына дейін жазушылар патриархалдық тәртіпті әрқашан болған табиғи тәртіп деп есептеді. Бұл түсінік 18 ғасырға дейін, езуит миссионерлері Солтүстік Американың жергілікті халықтарында аналық туыстық жүйесін тапқанға дейін күшті сынға ұшыраған жоқ. Философ Джон Локк осы кезеңде некедегі теңсіздікке және әйелдерге жасалған зорлық-зомбылыққа қарсы болды. Ол 17 ғасырдағы еңбектерінде әйелдер мен ерлердің некедегі теңдігін жақтауымен белгілі болды. Американдық әлеуметтік мәселелер мен гуманитарлық ғылымдар журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, Локк заманындағы әйелдердің жағдайы былай сипатталды:

«Егер біз ғасырлар мен елдерді қарастырсақ, әйелдерге, көбінесе, құдайша табынып, сонымен бірге қысым көрсетілгенін көреміз. Олар заңдармен еркіндікке ие болмайды. Міне, өкінішке орай, әйелдердің тағдыры бүкіл жер бетінде осылай. Ер адам оларға қатысты бейжай немесе зорлық көрсетуші болып табылады».

Ресей

Заң мен әдет-ғұрып бойынша, Мәскеу Ресейі әйелдерді ерлерге, ал жастарды үлкендерге бағынышты етуді қалыптастырған патриархалды қоғам болды. Ұлы Петр екінші әдетті жеңілдетті, бірақ әйелдердің бағыныштылығын жойған жоқ. 1722 жылғы жарлықта күшпен некелесуге тыйым салынды, оған күйеу мен күйеу жігіттің екеуінің де келісімі қажет болды, ата-ананың рұқсаты бұрынғысынша қажеттілік болып қалды. Алайда Петрдің тұсында әйелін монастырьға жіберу арқылы ажырастыра алатын адам – тек ер адам ғана еді. Ресей әйелдеріне 18 ғасырдың ортасына дейін мүлікке ие болуда шектеулер салынған еді.

Канада

Канададағы әйелдер құқығын қорғау қозғалысы 19-шы және 20-шы ғасырдың басында әйелдердің қоғамдық өмірдегі рөлін кеңейтуге бағытталды. Оның мақсаттарына әйелдерге сайлау құқығы беру, мүліктік құқықтарды арттыру, білім алуға қолжетімділікті ұлғайту және заң бойынша әйелдерді «адам» ретінде мойындау кірді. «Бес белгілі әйел» – Эмили Мерфи, Айрин Марриат Парлби, Нелли Муни МакКлунг, Луиза Крамми МакКинни және Генриетта Мьюр Эдвардс – 1927 жылы Канаданың Жоғарғы сотына «1867 жылғы Британ Солтүстік Америкасы заңының 24-бабындағы «Адамдар» деген сөз әйелдерді де қамти ма?» деген сұраққа жауап беруді сұрады. Бұл мәселе Эдвардс Канадаға қарсы (Бас прокурор) ісінде қарастырылды. Канаданың Жоғарғы соты бірауыздан шешім шығарып, әйелдердің осы «адамдар» санатына жатпайтынын мәлімдеді. Алайда, 1929 жылы бұл шешім Британ Империясы мен Достастығындағы Канада үшін соңғы сатыдағы сот болған Императорлық Жеке Кеңестің Сот комитеті тарапынан қайта қаралып, күштен шығарылды.

Америка Құрама Штаттары

Әйелдер христиандық сабырлық одағы (WCTU) 1873 жылы құрылды және әйелдердің құқықтарын жақтады, оның ішінде жыныс жұмысымен айналысатын әйелдерді қорғау және әйелдерге сайлау құқығы беруді қолдады. Франсис Уиллардтың басшылығымен "WCTU өз кезеңіндегі ең ірі әйелдер ұйымына айналды және қазір Америка Құрама Штаттарындағы ең көне әйелдер ұйымы болып табылады".

Жапония

Жапон қоғамына әйелдердің қатысу деңгейі уақыт өте келе және әлеуметтік топтарға байланысты өзгеріп келді. 8-ғасырда Жапонияда әйел императорлар болған, ал 12-ғасырда (Хейан кезеңінде) Жапониядағы әйелдер салыстырмалы түрде жоғары мәртебеге ие болды, бірақ бәрібір ерлерге бағынышты болды. Эдо кезеңінің соңында әйелдердің мәртебесі төмендеді. 17-ғасырда конфуциандық автор Кайбара Эккеннің "Она Дайгаку", яки "Әйелдерге арналған оқу" атты еңбегі жапон әйелдерінен күтілетін талаптарды баяндап, олардың мәртебесін айтарлықтай төмендетті. Мейдзи кезеңінде индустрияландыру мен қалалану әкелер мен күйеулердің билігін азайтты, бірақ 1898 жылғы Мейдзи азаматтық кодексі әйелдерге заңдық құқықтарды бермеді және оларды үй шаруашылығы басшыларының ықпалына бағындырды. 20-ғасырдың ортасынан бастап әйелдердің мәртебесі күрт жақсарды. Жапония көбінесе өте консервативті ел деп есептелсе де, шындығында ол 20-ғасырда көптеген еуропалық елдерге қарағанда ертерек әйелдерге заңдық құқықтар берді, себебі 1947 жылғы Жапония Конституциясы Жапонияда әйелдер теңдігін ілгерілетуге қолайлы заңдық ая берді. Мысалы, Жапония 1946 жылы әйелдерге сайлау құқығын берді, бұл Швейцария (1971 жылы федералдық деңгейде; 1990 жылы Аппенцель Иннерроден кантонында жергілікті мәселелер бойынша), Португалия (1976 жылы ерлермен тең құқықтармен, бірақ 1931 жылдан бері шектеулермен), 1959 жылы Сан-Марино, 1962 жылы Монако, 1970 жылы Андорра және 1984 жылы Лихтенштейн сияқты бірнеше еуропалық елдерден бұрын болды.

Орталық Азия

Орталық Азия мәдениеттері көбінесе патриархалды болып қала береді, бірақ бұрынғы Кеңес Одағы құлағаннан бері аймақтың зайырлы қоғамдары әйелдердің дәстүрлі түрде ерлерге толық бағынышты болу ережесінен тысқары рөлдеріне қатысты көбірек прогрессивті болды. Моңғолияда мектепті бітірген әйелдердің саны ерлерден көп, нәтижесінде олардың табысы да жоғары. БҰҰ Даму бағдарламасы Қазақстанда гендерлік теңдік бойынша "маңызды прогресске" қол жеткізілгенін атап көрсетсе де, кемсітушілік әлі де сақталуда. Құда түсіру арқылы неке қию осы аймақтағы өзекті мәселе болып қалады; осы әдет Қырғызстан, Қазақстан, Түрікменстан және Өзбекстанның автономиялық аймағы – Қарақалпақстанда кең таралған.

Австралия

Австралиядағы әйелдер құқығының тарихы қарама-қайшылықты: Австралия 19-шы ғасырда әйелдердің сайлау құқығы бойынша әлемде көш бастағанмен, әйелдердің кәсіби құқықтарын мойындауда өте ұзаққа созылды – 1966 жылға дейін некедегі адамдарға қатысты шектеулер алынып тасталды. Екінші жағынан, 19 ғасырдың соңында Оңтүстік Австралияда әйелдерге дауыс беруге және мемлекеттік лауазымдарға сайлануға мүмкіндік берген реформалар әлемнің басқа аймақтарында әйелдердің саяси құқықтарының негізі болды. Осы тұрғыдан алғанда, Австралия басқа мәдениеттерден ерекшеленеді, себебі Австралиядағы әйелдердің сайлау құқығы үшін күрес феминистік қозғалыстың алғашқы мақсаттарының бірі болды (Оңтүстік және Батыс Австралиядан бастау алды), ал Шығыс Еуропа мәдениеттері сияқты басқа мәдениеттерде феминистік қозғалыс 20 ғасырдың басында еңбек құқықтарына, кәсіптерге және білімге қол жеткізуге басымдық берді, саяси құқықтарға емес. Күні бүгінге дейін Австралия басқа, ұқсас корпоративтік құрылымы бар елдермен салыстырғанда, бизнес басқарушы лауазымдарындағы әйелдердің үлесі салыстырмалы түрде төмендеп келеді.

Жұмыста теңдік

Әйелдердің еңбек құқықтарына жұмыс орындаларына кемсіздіксіз қолжетімділік және тең жалақы кіреді. Әйелдер мен еркектердің тең еңбек үшін тең жалақы және тең әлеуметтік жәрдеме алу құқығын британдық Гонконг үкіметі 1970 жылдардың басына дейін ашық түрде мойындамады. Лесли Ва Лёнг Чунг (鍾華亮, 1917–2009), Гонконгтың қытай мемлекеттік қызметкерлер қауымдастығының президенті (香港政府華員會, 1965–68), ерлер мен әйелдерге тең жалақы төлеуді, соның ішінде үйленген әйелдердің тұрақты жұмысқа орналасу құқығын қамтамасыз етуге үлес қосты. Бұрын әйел үйленгеннен кейін жұмыс статусы тұрақтыдан уақытшаға өзгеретін, осылайша зейнетақы алу мүмкіндігінен айырылатын. Кейбіреулері тіпті жұмысынан да қуылып кеткен. Медициналық қызметкерлердің көп бөлігі әйелдер болғандықтан, үйленген әйелдердің құқықтарының жақсаруы медбике мамандығы үшін маңызды болды. Кейбір еуропалық елдерде, мысалы Францияда 1965 жылға дейін және Испанияда 1975 жылға дейін, әйелдер күйеулерінің рұқсатынсыз жұмыс істеуге бірнеше ондаған жылдарға дейін құқықтары болмады. Сонымен қатар, 19 ғасырдың соңынан 1970 жылдарға дейін Австрия, Австралия, Ирландия, Канада және Швейцария сияқты көптеген елдерде қолданылған «некеге тұру шектеуі» практикасы үйленген әйелдердің көптеген мамандықтарда жұмыс істеуіне тыйым салды. Жұмыс орнында гендерлік теңдікті қамтамасыз етудің маңызды мәселесі – әйелдердің аналық және репродуктивтік құқықтарын құрметтеу. Демалыс (кейбір елдерде әкелерге де) және ата-аналық демалыс – ананың толыққанды қалпына келуіне және балаға күтім жасауға уақыт беру үшін бала туғанға дейін және кейін берілетін жұмыстан уақытша босатылу кезеңдері. Әртүрлі елдерде демалысқа қатысты әртүрлі ережелер бар. Еуропалық Одақта (ЕО) саясат елдерге байланысты айтарлықтай өзгеше, бірақ ЕО мүшелері жүкті әйелдерге қатысты директива және жұмыс пен жеке өмірді теңгерту директивасының ең төменгі стандарттарын сақтауға міндетті.

Дауыс беру құқығы

19 ғасырда кейбір әйелдер дауыс беру құқығын сұрап, талап ете бастады, содан кейін науқандар ұйымдастырып, демонстрациялар өткізді – үкіметте қатысу және заң шығару құқығы үшін. Басқа әйелдер сайлау құқығына қарсы болды, мысалы, Хелен Кендрик Джонсон 1897 жылы жариялаған «Әйел және Республика» атты кітапшасында әйелдер дауыс беру құқығынсыз заңдық және экономикалық теңдікке қол жеткізе алатынын айтты. Әйелдердің сайлау құқығының идеялары жалпы сайлау құқығымен бірге дамыды және бүгінде әйелдердің сайлау құқығы – құқық ретінде танылған (Әйелдерге қарсы барлық түрдегі дискриминацияны жою туралы конвенция бойынша). 19 ғасырда көптеген елдерде дауыс беру құқығы кеңейтіліп, әйелдер өздерінің сайлау құқығы үшін күрестеуге кірісті. 1893 жылы Жаңа Зеландия ұлттық деңгейде әйелдерге дауыс беру құқығын алғаш берген ел болды. Австралия 1902 жылы әйелдерге дауыс беру құқығын берді. Бірқатар скандинавиялық елдер 20 ғасырдың басында әйелдерге дауыс беру құқығын берді – Финляндия (1906), Норвегия (1913), Дания және Исландия (1915). Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көптеген елдер осы үрдіске қосылды – Нидерланды (1917), Австрия, Әзірбайжан, Канада, Чехословакия, Грузия, Польша және Швеция (1918), Германия және Люксембург (1919), Түркия (1934) және АҚШ (1920). Еуропада соңғы елдердің арасында 1952 жылы Грекия, Швейцария (1971 жылы федералды деңгейде; 1959–1991 жылдары кантондық деңгейде жергілікті мәселелер бойынша), Португалия (1976 жылы ерлермен тең құқықтармен, бірақ 1931 жылдан бері шектеулермен), сондай-ақ Сан-Марино (1959), Монако (1962), Андорра (1970) және Лихтенштейн (1984) кірді. Латын Америкасында кейбір елдер 20 ғасырдың бірінші жартысында әйелдерге дауыс беру құқығын берді – Эквадор (1929), Бразилия (1932), Сальвадор (1939), Доминикан Республикасы (1942), Гватемала (1956) және Аргентина (1946). Үндістанда, отарлық билік кезінде, 1935 жылы жалпы сайлау құқығы берілді. Азияның басқа елдерінде әйелдерге дауыс беру құқығы 20 ғасырдың ортасында берілді – Жапония (1945), Қытай (1947) және Индонезия (1955). Африкада әйелдер көбінесе жалпы сайлау құқығы арқылы ерлермен бірге дауыс беру құқығын алды – Либерия (1947), Уганда (1958) және Нигерия (1960). Таяу Шығыстағы көптеген елдерде жалпы сайлау құқығы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қол жеткізілді, бірақ Кувейт сияқты басқа елдерде сайлау құқығы өте шектеулі.

During the 19th century, some women began to ask for, demand, and then agitate and demonstrate for the right to vote – the right to participate in their government and its law making. Other women opposed suffrage, like Helen Kendrick Johnson, who argued in the 1897 pamphlet Woman and the Republic that women could achieve legal and economic equality without having the vote. The ideals of women's suffrage developed alongside that of universal suffrage and today women's suffrage is considered a right (under the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women). During the 19th century, the right to vote was gradually extended in many countries, and women started to campaign for their right to vote. In 1893 New Zealand became the first country to give women the right to vote on a national level. Australia gave women the right to vote in 1902. A number of Nordic countries gave women the right to vote in the early 20th century – Finland (1906), Norway (1913), Denmark and Iceland (1915). With the end of the First World War many other countries followed – the Netherlands (1917), Austria, Azerbaijan, Canada, Czechoslovakia, Georgia, Poland and Sweden (1918), Germany and Luxembourg (1919), Turkey (1934), and the United States (1920). Late adopters in Europe were Greece in 1952, Switzerland (1971 at federal level; 1959–1991 on local issues at canton level), Portugal (1976 on equal terms with men, with restrictions since 1931) as well as the microstates of San Marino in 1959, Monaco in 1962, Andorra in 1970, and Liechtenstein in 1984. In Latin America some countries gave women the right to vote in the first half of the 20th century – Ecuador (1929), Brazil (1932), El Salvador (1939), Dominican Republic (1942), Guatemala (1956) and Argentina (1946). In India, under colonial rule, universal suffrage was granted in 1935. Other Asian countries gave women the right to vote in the mid 20th century – Japan (1945), China (1947) and Indonesia (1955). In Africa, women generally got the right to vote along with men through universal suffrage – Liberia (1947), Uganda (1958) and Nigeria (1960). In many countries in the Middle East universal suffrage was acquired after World War II, although in others, such as Kuwait, suffrage is very limited.

Меншік құқығы

XIX ғасырда АҚШ пен Ұлыбританияда Эрнестин Роуз, Паулина Райт Дэвис, Элизабет Кейди Стэнтон, Харриет Бичер Стоу сияқты кейбір әйелдер үйленгеннен кейін өздерінің меншігіне құқығынан айыратын заңдарға қарсы шыға бастады. Ортақ құқық бойынша күйеулер әйелдерінің жылжымайтын мүлігі мен жалақысын басқару құқығына ие болды. 1840 жылдардан бастап АҚШ және Ұлыбритания парламенттері әйелдердің меншігін күйеулерінен және олардың кредиторларынан қорғайтын заңдарды қабылдай бастады. Бұл заңдар «Жұбайлардың мүлік құқығы туралы заңдар» деп аталды. XIX ғасырдағы АҚШ соттары үйленген әйелдер мүлік сатқанда оларды жеке тексеруді талап етуді жалғастырды. Жеке тексеру – бұл үйленген әйел мүлігін сатқысы келген жағдайда судья немесе бейбіт судья оны күйеуінің қатысуынсыз жеке сұраққа алып, күйеуі оны құжатқа қол қоюға мәжбүрлемейтінін анықтау процедурасы. Әйелдердің меншік құқығы көптеген еуропалық елдерде 1960-1970 жылдардағы құқықтық реформаларға дейін шектеліп келді. Мысалы, Батыс Германияда 1963 жылға дейін ауыл шаруашылығы мұрагерлігіне қатысты заңдар еркек мұрагерлерге басымдық берді. АҚШ-та күйеуге мүліктің толық бақылауын беретін «Бас және үй иесі заңдары» бірнеше ондаған жылдарға дейін кең таралған. Жоғарғы Сот 1981 жылғы «Кирхбергке қарсы Фенстра» ісінде мұндай заңдарды конституцияға қайшы деп жариялады.

Еркін жүріп-тұру

Адамдардың еркін қозғалысы халықаралық құжаттарда, соның ішінде CEDAW 15-бабының 4-тармағында мойындалған маңызды құқық болып табылады. Дегенмен, әлемнің көптеген аймақтарында әйелдердің бұл құқығы заң жүзінде немесе іс жүзінде қатаң шектеледі. Мысалы, кейбір елдерде әйелдер еркек қамқоршысыз немесе күйеуінің келісімінсіз үйден шығуға құқықсыз. Мысалы, Йеменнің жеке заңдарында әйел күйеуіне бағынуға міндетті және оның рұқсатынсыз үйден шығуға болмайды. Заңдық шектеулер жоқ елдерде де әйелдердің қозғалысына пурда сияқты әлеуметтік және діни нормалар кедергі келтіруі мүмкін. Кейбір батыс елдерінде әйелдердің саяхаттауына шектеулер салыстырмалы түрде жақында ғана алынды: 1983 жылға дейін Австралияда тұрмысқа шыққан әйелдің паспортына күйеуінің рұқсаты қажет болды. Таяу Шығыстың бірнеше елі де қазіргі заманда әйелдерге саяхаттау, басқа елдерге бару сияқты мәселелерде ер адамның рұқсатын алуды талап ететін ерлердің қамқорлығы жүйесін сақтайды. 2019 жылдың тамызында Сауд Арабиясы әйелдердің өздігінен саяхаттауына жол беретін ерлердің қамқорлығына қатысты заңдарды жойды. Әйелдердің еркін қозғалысын шектеу үшін тарихта түрлі тәжірибелер қолданылған, мысалы, аяқ байлау – 10-шы мен 20-шы ғасырлар аралығында Қытайда кең таралған, жас қыздардың аяқтарына тым тар байлау салу салты. Әйелдердің еркін қозғалысына заңдар ғана емес, қоғамдық кеңістіктегі оларға деген көзқарас та кедергі келтіруі мүмкін. Әйелдердің үйден шығуы әлеуметтік жағынан қабылданбаған жерлерде, сыртта жүрген әйелдер қорлау, сексуалдық қысым мен зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін. Әйелдердің еркін қозғалысына қойылған көптеген шектеулер оларды "қорғау" мақсатында жасалған шаралар ретінде ұсынылады.

Әйелдерді олардың заңды құқықтары туралы хабардар ету

Көптеген әйелдердің, әсіресе дамушы елдердегі әйелдердің заң білімінің жетіспеуі, әйелдердің жағдайын жақсартуға кедергі келтіретін маңызды фактор болып табылады. Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты халықаралық ұйымдар мемлекеттердің міндеті тек қана тиісті заңдарды қабылдаумен ғана шектелмейтінін, сонымен қатар әйелдерді осы заңдардың бар екендігі туралы хабардар етуді де қамтитынын айтты, осы арқылы олар әділдік іздеуге және өз құқықтарын іс жүзінде пайдалануға мүмкіндік алады. Сондықтан мемлекеттер заңдарды кеңінен танымал етуі және оларды халыққа түсінікті етіп түсіндіруі қажет, заңдар туралы білімсіздікті немесе халық арасындағы мифтерден туындаған қате түсініктерді алдын алу үшін. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму Бағдарламасы гендерлік теңдікті қамтамасыз ету үшін "әйелдер өз құқықтарын білуі және заң жүйесіне қол жеткізуі керек" деп мәлімдейді, ал 1993 жылғы БҰҰ Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты жою туралы декларациясының 4 (d) тармағында "Мемлекеттер әйелдерді осындай механизмдер арқылы өтемалдау алу құқықтары туралы хабардар етуі керек" делінген.

Азық-түлік

Әйелдер құқығын қорғау қозғалысы әйелдерді кемсітушілікті тоқтатуға бағытталған. Осыған байланысты кемсітушіліктің өзіндік анықтамасы маңызды. ЕҚКК-нің үкімдеріне сәйкес, кемсітушілікке қарсы құқыққа мемлекеттердің ұқсас жағдайдағы адамдарға бірдей қарау міндеті ғана емес, сонымен қатар әртүрлі жағдайдағы адамдарға әртүрлі қарау міндеті де кіреді. Бұл ретте тек "теңдік" емес, әділдік маңызды. Сондықтан кейде мемлекеттер әйелдер мен еркектерді ажыратады, мысалы, жүктілік пен босану кезінде демалысқа шығу немесе басқа да құқықтық қорғау шараларын қолдану арқылы (өсімділіктің биологиялық нақты жағдайларын ескере отырып) немесе белгілі бір тарихи жағдайды мойындау арқылы. Мысалы, ерлер әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық әрекеттері бос жерде емес, әлеуметтік контексттің бір бөлігі болып табылады: Опуз Түркияға қарсы сотқа қатысты ЕҚАҚ әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты әйелдерді кемсітудің бір түрі деп анықтады; бұл сондай-ақ Стамбул конвенциясының 3-бабында "әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық" адам құқықтарын бұзу және әйелдерді кемсітудің бір түрі деп түсініледі [ ]. Әйелдер мен еркектерді ажырата білудің орындылығы туралы әртүрлі пікірлер бар, ал бір пікір бойынша, жыныстық қатынас актісінде бұл айырмашылықты мойындау қажет, себебі әйел үшін физикалық қауіптердің артуына байланысты, сондай-ақ әйелдердің әлеуметтік бағынышты жағдайда (әсіресе некеде және соғыс кезінде) жүйелі түрде мәжбүрлі жыныстық қатынасқа ұшырауына байланысты. Сонымен қатар, мемлекет денсаулық сақтау саласын да әртүрлілендіруі керек, атап айтқанда, әйелдердің денсаулығына, жүктілік пен босану сияқты репродуктивті денсаулыққа назар аударғанда, бұл салада кемшіліктер болмауын қамтамасыз ету керек. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының айтуынша, "Денсаулық сақтау салаларында дискриминация көптеген түрлерге ие және көбінесе жеке адамға немесе топқа басқаларға қол жетімді денсаулық сақтау қызметтерінен бас тарту кезінде көрінеді. Сондай-ақ, әйелдер сияқты белгілі бір топтарға ғана қажет болатын қызметтерден бас тарту арқылы да болуы мүмкін". Мемлекеттердің аналар өлімін азайтуға күшті инвестиция салу сияқты нақты саясаттың қажеттілігі сияқты әйелдердің ерекше қажеттіліктерін мойындаудан бас тартуы кемсітушілік түрі болуы мүмкін. Бұл орайда әйелдер мен еркектерге бірдей қараудың еш пайдасы жоқ, өйткені кейбір биологиялық аспектілер, мысалы, менструация, жүктілік, босану, бала туу, бала емізу, сондай-ақ кейбір медициналық жағдайлар тек әйелдерге әсер етеді. Әйелдерге қатысты кемсітушіліктерді жою жөніндегі комитет өзінің No 35 Жалпы ұсынысында: әйелдерге қатысты гендерлік зорлық-зомбылық туралы, жалпы ұсынысты жаңарту No 19 "Жендерлік бейтарап заңдар мен саясатты зерттей отырып, олар қолданыстағы теңсіздіктерді тудырмауын немесе ұзартпауын және егер олар бұлай жасаса, оларды жою немесе өзгерту керектігін" қамтамасыз етуі керек (32-тармақ). Әйелдерге зиян келтіретін гендерлік бейтарап саясаттың тағы бір мысалы - тек еркектерде медициналық сынақтарда сыналған дәрі-дәрмектер биологиялық айырмашылықтар жоқ деп есептеліп, әйелдерге де қолданылады.

Women's rights movements focus on ending discrimination of women. In this regard, the definition of discrimination itself is important. According to the jurisprudence of the ECHR, the right to freedom from discrimination includes not only the obligation of states to treat in the same way persons who are in analogous situations, but also the obligation to treat in a different way persons who are in different situations. In this regard equity, not just "equality" is important. Therefore, states must sometimes differentiate between women and men – through for example offering maternity leave or other legal protections surrounding pregnancy and childbirth (to take into account the biological realities of reproduction), or through acknowledging a specific historical context. For example, acts of violence committed by men against women do not happen in a vacuum, but are part of a social context: in Opuz v Turkey, the ECHR defined violence against women as a form of discrimination against women; this is also the position of the Istanbul Convention which at Article 3 states that "violence against women" is understood as a violation of human rights and a form of discrimination against women [ ]". There are different views on where it is appropriate to differentiate between women and men, and one view is that the act of sexual intercourse is an act where this difference must be acknowledged, both due to the increased physical risks for the woman, and due to the historical context of women being systematically subjected to forced sexual intercourse while in a socially subordinated position (particularly within marriage and during war). States must also differentiate with regard to healthcare by ensuring that women's health – particularly with regard to reproductive health such as pregnancy and childbirth – is not neglected. According to the World Health Organization, "Discrimination in health care settings takes many forms and is often manifested when an individual or group is denied access to health care services that are otherwise available to others. It can also occur through denial of services that are only needed by certain groups, such as women." The refusal of states to acknowledge the specific needs of women, such as the necessity of specific policies like the strong investment of states in reducing maternal mortality can be a form of discrimination. In this regard treating women and men similarly does not work because certain biological aspects such as menstruation, pregnancy, labor, childbirth, and breastfeeding, as well as certain medical conditions, only affect women. The Committee on the Elimination of Discrimination against Women stipulates in its General recommendation No. 35 on gender based violence against women, updating general recommendation No. 19 that states should "Examine gender neutral laws and policies to ensure that they do not create or perpetuate existing inequalities and repeal or modify them if they do so". (paragraph 32). Another example of gender neutral policy which harms women is that where medication tested in medical trials only on men is also used on women assuming that there are no biological differences.

Денсаулық сақтау құқығы

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы денсаулықты "аурудың немесе кемсіздіктің болмауы ғана емес, толыққанды физикалық, психикалық және әлеуметтік жақсылықтың күйі" деп анықтайды. Әйелдер денсаулығы – әйелдердің денсаулығын білдіреді, ол көптеген ерекше жағдайларда еркектерден өзгеше болады. Әлемнің кейбір аймақтарында әйелдердің денсаулығы теңсіздік, әйелдердің үйге қамалуы, медициналық қызметкерлердің салқындығы, әйелдердің тәуелсіздігінің жетіспеуі және әйелдердің қаржылық мүмкіндіктерінің болмауы сияқты факторлардың салдарынан нашарлайды. Әйелдердің денсаулығына әсер ететін әйелдердің жыныс мүшелерін кесу сияқты белгілі бір дәстүрлі әдеттер де бар. Жалпы әлем бойынша, жас әйелдер мен бойжеткен қыздар – ЖИТС/АИДС қоршауындағы ең осал топ. Әйелдерге қатысты медициналық зәбірлеудің тарихи мысалдары да бар, атап айтқанда 19 ғасырдағы әйелдерді күйеулері мен туыстарының өтініші бойынша психиатриялық ауруханаларға негізсіз қамау саясаты. Мұндай әрекеттерге қарсы күрескен белгілі бір тұлға – Элизабет Паккард, ол 1860 жылы күйеуі тарапынан негізсіз қамалып, кейіннен сотқа жүгініп жеңіске жетті, бұл негізсіз мәжбүрлеу мәселесіне назар аударды. Тағы бір белсенді – журналист Нелли Блай, ол 1887 жылы Нью-Йорктегі психиатриялық ауруханаға жасырын түрде кіріп, сол кездегі психикалық науқастардың қорқынышты жағдайларын әшкереледі.

Білім алу құқығы

Білім алу құқығы – білім алудың баршаға бірдей берілген құқығы. Білім берудегі дискриминацияға қарсы конвенция білім берудегі дискриминацияға тыйым салады, ал дискриминация – «жарыс, түс, жыныс, тіл, дін, саяси немесе басқа пікірлер, ұлттық немесе әлеуметтік тегі, экономикалық жағдайы немесе тууына байланысты, білім берудегі теңдікті жоюға немесе кемсітуге бағытталған кез келген айырмашылық, шектеу немесе артықшылық» деп анықталады. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісімнің 3-бабында «Осы келісімге қатысушы мемлекеттер ерлер мен әйелдердің осы келісімде көрсетілген барлық экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды тең пайдалану құқығын қамтамасыз етуге міндеттенеді» делінген, ал 13-бабы «әрбір адамның білім алу құқығын» мойындайды. Әлемнің кейбір аймақтарында әйелдердің білім алуға қол жеткізуі әлі де шектеулі. Әлемдегі сауатсыз ересектердің шамамен үштен екісі – әйелдер. Әйелдердің академиялық білім алу құқығы өте маңызды деп есептелсе де, әлеуметтік прогресс үшін академиялық білімді адам құқықтары, дискриминацияға қарсы күрес, этика және гендерлік теңдік туралы біліммен толықтыру қажеттігі мойындалуда. Бұл туралы қазіргі Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары Зейд бин Раад айтып, барлық балаларға адам құқықтарын үйретудің маңыздылығын атап өтті: «Жозеф Менгеле медицина және антропология саласында жоғары білім алғаны адамзатқа қандай пайда келтірді, одан кейін ол ең қатыгез қылмыстар жасауға қабілетті болды? 1942 жылы Ванзеде Холокостты жоспарлаған 15 адамның сегізі доктор ғылымын қорғаған. Олар академиялық жетістіктерге жеткенімен, әлем үшін өте зиянды болды. Радован Караджич – психиатр, ал Пол Пот Парижде радиоэлектрониканы оқыған. Бірақ олардың ешқайсысы да ең аз ғылым мен адалдық танытпағандықтан, бұл маңызды ма?» Соңғы онжылдықтарда студенттердің гендерлік теңдіктің маңыздылығына қатысты хабардарлығын арттыруға көбірек назар аударылуда.

The right to education is a universal entitlement to education. The Convention Against Discrimination in Education prohibits discrimination in education, with discrimination being defined as "any distinction, exclusion, limitation or preference which, being based on race, colour, sex, language, religion, political or other opinion, national or social origin, economic condition or birth, has the purpose or effect of nullifying or impairing equality of treatment in education". The International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights states at Article 3 that "The States Parties to the present Covenant undertake to ensure the equal right of men and women to the enjoyment of all economic, social and cultural rights set forth in the present Covenant", with Article 13 recognizing "the right of everyone to education". Access to education for women remains limited in some parts of the world. Almost two thirds of the world's illiterate adults are women. While women's right to access to academic education is recognized as very important, it is increasingly recognized that academic education must be supplemented with education on human rights, non discrimination, ethics and gender equality, in order for social advancement to be possible. This was pointed out by Zeid bin Ra'ad, the current United Nations High Commissioner for Human Rights, who stressed the importance of human rights education for all children: "What good was it to humanity that Josef Mengele had advanced degrees in medicine and anthropology, given that he was capable of committing the most inhuman crimes? Eight of the 15 people who planned The Holocaust at Wannsee in 1942 held PhDs. They shone academically, and yet they were profoundly toxic to the world. Radovan Karadžić was a trained psychiatrist. Pol Pot studied radio electronics in Paris. Does this matter, when neither of them showed the smallest shred of ethics and understanding?" There has been increased attention given in recent decades to the raising of student awareness to the importance of gender equality.

Заңдық құқықтар

Репродуктивтік құқықтар – репродукция және репродуктивті денсаулыққа қатысты заңдық құқықтар мен бостандықтар. Репродуктивтік құқықтар 1994 жылы Каирде өткен Халық саны мен даму жөніндегі халықаралық конференцияда (ICPD) қабылданған 20 жылдық Каир іс-қимыл бағдарламасымен, сондай-ақ 1995 жылғы Пекин декларациясы және Пекин іс-қимыл платформасымен бекітілді. 1870 жылдары феминистер ерікті ана болу тұжырымын, ерікті емес ана болуды саяси сынға алу және әйелдердің азаттығына ұмтылысын білдіретін идея ретінде ұсынды. Ерікті ана болуды жақтаушылар контрацепцияға қарсы болды, әйелдердің тек ұрпақ тудыру мақсатында ғана жыныстық қатынасқа түсуі керек екенін, ал қалған уақытта немесе толығымен жыныстық қатынастан бас тартуы керек екенін айтты. Репродуктивтік құқықтар – кең ұғым, оған мынадай құқықтардың бірі немесе барлығы кіруі мүмкін: заңды және қауіпсіз аборт жасау құқығы, өз репродуктивтік функцияларын бақылау құқығы, сапалы репродуктивтік денсаулық сақтауға қол жеткізу құқығы, мәжбүрлеу, кемсіту және зорлық-зомбылықтан босатылған репродуктивтік таңдау жасау үшін білім алу және мүмкіндіктерге қол жеткізу құқығы. Репродуктивтік құқықтарға контрацепция және жыныстық жолмен берілетін инфекциялар туралы білім беру де кіреді. Репродуктивтік құқықтар көбінесе әйелдердің жыныс мүшелерін кесуден (ЖМК), мәжбүрлі аборттан және мәжбүрлі стерилизациядан қорғауды қамтиды. Репродуктивтік құқықтар ерлер мен әйелдердің екеуінің де құқығы ретінде қарастырылады, бірақ көбінесе әйелдердің құқығы ретінде қозғалады.

Тууды бақылау

XX ғасырдың басында бала тууды бақылау, сол кездегі танымал «отбасы мөлшерін шектеу» және «ерікті ана болу» терминдеріне балама ретінде ұсынылды. Ол негізінен АҚШ-та белсенді болды, бірақ 1930 жылдары халықаралық деңгейде танымал болды. Британдық бала тууды бақылау жақтасы Мари Стопс 1920 жылдары ғылыми тұрғыдан түсіндіру арқылы Ұлыбританияда контрацепцияны қабылдануына ықпал етті. Стопс көптеген британдық колонияларында бала тууды бақылау қозғалыстарын дамытуға көмектесті. Бала тууды бақылау қозғалысы жүктілік қаупінсіз, қалауынша жыныстық қатынас жасауға мүмкіндік беру үшін контрацепцияны жақтады. 1960 және 1970 жылдары бала тууды бақылау қозғалысы абортты заңдастыру және үкіметтердің контрацепция бойынша ауқымды білім беру науқадарын жүргізуді қолдады. Бала тууды бақылаудың қоғамда қабылдануы үшін жынысты ұрпақ тудырудан бөлу қажет болды, бұл бала тууды бақылауды XX ғасырда өте күрделі мәселеге айналдырды. Америка Құрама Штаттарында бала тууды бақылау либералдық және консервативтік құндылықтар арасындағы қақтығыс аренасына айналды, отбасы, жеке бостандық, мемлекеттік араласу, саясаттағы дін, жыныстық мораль және әлеуметтік әл-ауқат туралы мәселелерді көтерді. Бала тууды бақылау мәселесі алғаш рет 1968 жылы БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі халықаралық конференциясында адам құқықтарының бір бөлігі ретінде талқыланды.

Аборт

Әйелдердің репродуктивтік құқықтары қауіпсіз және заңды абортқа оңай қол жеткізу құқығын қамтиды деп түсіндіріледі. Аборт заңдары толыққанды тыйым салудан (Доминикан Республикасы, Сальвадор, Мальта, Никарагуа, Ватикан) бастап, заңдық шектеулер жоқ Канада сияқты елдерге дейін әртүрлі. Заң бойынша абортқа рұқсат берілген көптеген елдерде әйелдердің қауіпсіз аборт қызметтеріне қол жеткізуі шектеулі болуы мүмкін. Кейбір елдерде аборт тек жүкті әйелдің өмірін сақтап қалу үшін немесе жүктілік зорлау немесе инцест нәтижесінде болған жағдайда ғана рұқсат етіледі. Заңдары либералды болғанымен, іс жүзінде дәрігерлердің көпшілігінің ар-ождандық наразылығына байланысты аборт жасау өте қиын елдер де бар. Аборт заңды болған кейбір елдерде оған қол жеткізудің қиындығы дау тудырады; БҰҰ 2017 жылғы әйелдер мен қыздарға қарсы зорлық-зомбылықтың барлық түрлерін алдын алу және жою жөніндегі күш-жігерді күшейту туралы қарарында отбасылық зорлық-зомбылыққа қатысты мемлекеттерді "ұлттық заңмен рұқсат етілген қауіпсіз абортқа" қол жеткізуді қамтамасыз етуге шақырды. Әйелдерге қарсы кемсітушілікті жою жөніндегі комитет абортты қылмыстық қылмыс деп санауды "әйелдердің жыныстық және репродуктивтік денсаулығы мен құқықтарын бұзу" және "жыныстық негіздегі зорлық-зомбылық" түрі деп қарастырады; оның 35-нөмірлі жалпы ұсынымының 18-тармағы, 19-нөмірлі жалпы ұсынымын жаңарта отырып, былай дейді: "Әйелдердің жыныстық және репродуктивтік денсаулығы мен құқықтарын бұзу, мысалы, мәжбүрлі стерилизация, мәжбүрлі аборт, мәжбүрлі жүктілік, абортты қылмыстық қылмыс деп тану, қауіпсіз аборттан бас тарту немесе оны кейінге қалдыру және аборттан кейінгі көмек көрсетпеу, жүктілікті мәжбүрлеп жалғастыру, әйелдер мен қыздарды жыныстық және репродуктивтік денсаулық туралы ақпарат, тауарлар мен қызметтер іздеген кезде зорлық-зомбылыққа ұшырату және оларға жаман қарым-қатынас жасау – бұл жағдайларға байланысты азаптауға немесе қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе қорлаушылықпен күресуге теңелуі мүмкін жыныстық негіздегі зорлық-зомбылықтың түрлері". Human Rights Watch ұйымының мәлімдемесіне сәйкес, "жүкті әйелдің аборт жасау туралы тәуелсіз шешім қабылдау құқығынан айырылу көптеген адам құқықтарын бұзуға немесе оларға қауіп тудыруға әкелуі мүмкін". Африка-американдық әйелдер ақ нәсілді әйелдерге қарағанда бес есе көп аборт жасайды. Католик шіркеуі және көптеген басқа христиан діндері, әсіресе христиандық оңшылдар деп саналатындар, сондай-ақ көптеген православиелік яһудилер абортты құқық емес, моральдық жамандық және өлімге әкелетін күнә деп санайды. Ресей абортты заңдастырған және мемлекеттік ауруханаларда тегін медициналық көмек көрсетуді бастаған алғашқы ел болды. Қазан төңкерісінен кейін большевиктер партиясының әйелдер бөлімі (Женодел) большевиктерді абортты заңдастыруға көндірді (бұл "уақытша шара" ретінде қарастырылды). Большевиктер 1920 жылдың қараша айында абортты заңдастырды. Бұл әлем тарихында әйелдердің мемлекеттік ауруханаларда тегін аборт жасату құқығын алған алғашқы жағдайы болды. Бала туғанда зорлық-зомбылық – бала туғанда күтімсіздік, физикалық зорлық-зомбылық және құрметсіздік. Мұндай қарым-қатынас әйелдердің құқықтарын бұзу болып саналады. Бұл сонымен қатар әйелдердің жүктілікке дейінгі күтім алуына және басқа да денсаулық сақтау қызметтерін пайдалануына кедергі келтіреді.

Women's reproductive rights may be understood as including the right to easy access to a safe and legal abortion. Abortion laws vary from a full prohibition (the Dominican Republic, El Salvador, Malta, Nicaragua, the Vatican) to countries such as Canada, where there are no legal restrictions. In many countries where abortion is permitted by law, women may only have limited access to safe abortion services. In some countries, abortion is permitted only to save the pregnant woman's life, or if the pregnancy resulted from rape or incest. There are also countries where the law is liberal, but in practice it is very difficult to have an abortion, due to most doctors being conscientious objectors. The fact that in some countries where abortion is legal it is de facto very difficult to have access to one is controversial; the UN in its 2017 resolution on Intensification of efforts to prevent and eliminate all forms of violence against women and girls: domestic violence urged states to guarantee access to "safe abortion where such services are permitted by national law". The Committee on the Elimination of Discrimination against Women considers the criminalization of abortion a "violations of women's sexual and reproductive health and rights" and a form of "gender based violence"; paragraph 18 of its General recommendation No. 35 on gender based violence against women, updating general recommendation No. 19 states that: "Violations of women's sexual and reproductive health and rights, such as forced sterilizations, forced abortion, forced pregnancy, criminalisation of abortion, denial or delay of safe abortion and post abortion care, forced continuation of pregnancy, abuse and mistreatment of women and girls seeking sexual and reproductive health information, goods and services, are forms of gender based violence that, depending on the circumstances, may amount to torture or cruel, inhuman or degrading treatment." According to Human Rights Watch, "the denial of a pregnant woman's right to make an independent decision regarding abortion violates or poses a threat to a wide range of human rights." African American women are five times more likely to have an abortion than a white woman. The Catholic Church and many other Christian faiths, particularly those considered the Christian right, and most Orthodox Jews regard abortion not as a right, but as a moral evil and a mortal sin. Russia was the first country to legalise abortions and offer free medical care in state hospitals to do so. After the October Revolution, the Women's wing of the Bolshevik Party (the Zhenotdel) persuaded the Bolsheviks to legalise abortion (as a 'temporary measure'). The Bolsheviks legalised abortion in November 1920. This was the first time in world history that women had won the right to free abortions in state hospitals. Abuse during childbirth is the neglect, physical abuse and lack of respect during childbirth. This treatment is regarded as a violation of woman's rights. It also has the effect of preventing women from seeking pre natal care and using other health care services.

Балалардың некелері

Балалар некесі – әлем бойынша кең таралған құбылыс, көбінесе ол кедейлік пен гендерлік теңсіздікпен байланысты. Балалар некесі жас қыздардың репродуктивті денсаулығына қауіп келтіреді, жүктілік немесе босанған кезде қиындықтар туындау ықтималдығы артады. Мұндай қиындықтар дамып келе жатқан елдердегі қыздардың өліміне себеп болатын негізгі факторлардың бірі болып табылады.

Қатаң жүктілік

Мәжбүрлеп жүктілік – әйелді немесе қызды жүкті болуға мәжбүрлеу, көбінесе мәжбүрлі некеге тұрудың бір бөлігі ретінде, оның ішінде қалыңмал ұрлау арқылы, зорлау (ерлі-зайыпты зорлау, соғыс зорлау және геноцидтік зорлау) немесе құлдарды көбейту бағдарламасының аясында (АҚШ-тағы құлдарды көбейту туралы қараңыз). Бұл репродуктивтік мәжбүрлеудің бір түрі болып табылады, тарихи түрде кең таралған және әлемнің кейбір аймақтарында әлі де кездеседі. 20-шы ғасырда кейбір авторитарлық үкіметтер, әсіресе Камбоджадағы Қызыл кхмерлер режимі кезінде, халықты көбейту және революцияны жалғастыру мақсатымен, адамдарды некеге мәжбүрлеп, бала тууға бұйрық берген. Мәжбүрлеп некеге тұру, қалыңмал төлеу салтымен тығыз байланысты.

Зорлық-зомбылықтан азат болу

Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық – әйелдерге негізгі немесе толығымен бағытталған зорлық-зомбылық актілерінің жиынтығы. БҰҰ-ның әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою туралы декларациясында былай делінген: «әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық – ерлер мен әйелдер арасындағы тарихи теңсіздікке негіделген билік қатынастарының көрінісі» және «әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық – әйелдерді ерлерге қарағанда бағынышты жағдайға түсіруге мәжбүрлейтін маңызды әлеуметтік механизмдердің бірі». Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық жеке тұлғалар, топтар немесе мемлекет тарапынан жасалуы мүмкін. Ол жеке өмірде де, қоғамдық орында да орын алуы мүмкін. Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық сексуалдық, физикалық, психологиялық немесе әлеуметтік-экономикалық сипатта болуы мүмкін. Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың кейбір түрлері ұзақ жылдар бойы қалыптасқан мәдени дәстүрлерге ие: «намыс үшін кісі өлтіру», қалың малға байланысты зорлық-зомбылық, әйелдердің жыныс мүшелерін кесіп тастау. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты «халық денсаулығының маңызды мәселесі және әйелдердің адам құқықтарының бұзылуы» деп санайды.

Отбасы құқығы

Ерлер басымдық ететін отбасылық құқық бойынша әйелдердің құқықтары аз немесе мүлдем болмады, олар күйеуінің немесе ер туыстарының бақылауында болды. Ғасырлар бойы қалыптасқан құқықтық түсініктер, мысалы, жасырындық, ерлі-зайыптылық билік, Бас және Қадағалаушы заңдары әйелдерді күйеулерінің қатаң бақылауында ұстады. Некеге қатысты заңдардағы шектеулер қоғамдық өмірге де таралып, мысалы, некеге тұруға тыйым салды. Қалыңдыққа сыйлық беру, қызға сыйлық беру немесе қызмет ету сияқты әдет-ғұрыптар кейбір аймақтарда бүгінге дейін кең таралған. Кейбір елдер әйелдерге әлі күнге дейін еркек қамқоршыны талап етеді, онсыз әйелдер азаматтық құқықтарын жүзеге асыра алмайды. Басқа да зиянды әрекеттерге жас қыздардың некелері жатады, көбінесе олар өзінен әлдеқайда үлкен еркектерге үйленеді. 1975 жылға дейін Испаниядағы әйелдерге көптеген іс-әрекеттер үшін күйеулерінің рұқсаты (ерлі-зайыптылардың рұқсаты) қажет болды. Швейцария некеде гендерлік теңдікті орнатудағы соңғы еуропалық елдердің бірі болды: 1988 жылға дейін некедегі әйелдердің құқықтары қатты шектелді, содан кейін некеде гендерлік теңдікті қамтамасыз ететін, күйеудің заңдық билігін жоятын заңдық реформалар күшіне енді (бұл реформалар 1985 жылы референдумда дауыс берушілердің 54,7% қолдауымен мақұлданды). Феминистерді қызықтырған тағы бір мәселе – неке адалдығын бұзу заңдары, себебі көптеген мәдениеттерде әйелдер мен еркектердің неке адалдығын бұзуына қатысты қылмыстық және отбасылық құқықтағы үлкен айырмашылықтар болды, әйелдерге қатысты жасалған бұзушылықтарға өлім жазасына дейін ауыр жазалар берілді, ал еркектерге көбінесе төзімділікпен қарастырылды, тіпті оны еркектердің әлеуметтік мәртебесінің белгісі ретінде ынталандырды. Еуропада бұл әсіресе Оңтүстік Еуропада орын алды, және құрмет үшін жасалған кісі өлтіру осы аймақта да тарихи түрде кең таралған, ал Италия мен Грекия сияқты Жерорта теңізі елдерінде "намыс үшін" кісі өлтіру оқиғаларының естеліктері бар. Француз мәдениетіндегі жоғары сыныптағы еркектердің құпия сүйіктілері болуы және адал емес әйелдерге қарсы жасалған құмарлық қылмыстарына (француз тілінде crime passionnel) төзімділікпен қарау осы нормаларды көрсетеді, олар 1810 жылғы француз қылмыстық кодексімен де қолдауға алынды (бұл кодекс неке адалдығын бұзған әйелдерін өлтірген күйеулерге жеңілдік жасауды көздейді, бірақ күйеулерін осындай жағдайда өлтірген әйелдерге емес, сондай-ақ әйелдер мен еркектердің неке адалдығын бұзуын әртүрлі қарастырды, және ол 1975 жылға дейін күшінде болды). Испанияда да осыған ұқсас нормалар болды (1963 жылға дейін құмарлықпен жасалған қылмыстар, ал неке адалдығын бұзу 1978 жылға дейін әйелдер мен еркектер үшін әртүрлі анықталды).

Under male dominated family law, women had few, if any, rights, being under the control of the husband or male relatives. Legal concepts that existed throughout the centuries, such as coverture, marital power, Head and Master laws, kept women under the strict control of their husbands. Restrictions from marriage laws also extended to public life, such as marriage bars. Practices such as dowry, bride price or bride service were, and still are to this day in some parts of the world, very common. Some countries continue to require to this day a male guardian for women, without whom women cannot exercise civil rights. Other harmful practices include marriage of young girls, often to much older men. Until 1975, women in Spain needed their husband's permission (referred to as permiso marital) for many activities, including employment, traveling away from home, and property ownership. Switzerland was one of the last European countries to establish gender equality in marriage: married women's rights were severely restricted until 1988, when legal reforms providing gender equality in marriage, abolishing the legal authority of the husband, came into force (these reforms had been approved in 1985 by voters in a referendum, who narrowly voted in favor with 54.7% of voters approving). Another area of interest for feminists has been adultery laws, due to the extreme legal and social differences between the way female and male adultery was treated in criminal law and family law in many cultures, with the former being subjected to severe punishments, up to the death penalty, and violent repression such as honor killings, while the latter was often tolerated, even encouraged as a symbol of male social status. In Europe, this was especially true in Southern Europe, and honor killings were also historically common in this region, and "there have been acts of 'honour' killings within living memory within Mediterranean countries such as Italy and Greece." The tradition in French culture for upper class men to have mistresses, coupled with the toleration for crimes of passion (French: crime passionnel) committed against unfaithful wives illustrates these norms, which were also supported by the French Penal Code of 1810 (which provided for leniency for husbands who killed their wives caught committing adultery, but not for wives who killed their husbands under similar circumstances, and which treated female and male adultery differently, which remained in force until 1975). Similar norms existed in Spain (crimes of passion until 1963, and adultery – defined differently for women and men – until 1978).

Қазіргі заманғы қозғалыстар

Кейінгі онжылдықтарда әйелдер құқығы ағылшын тілді әлемде қайтадан маңызды мәселе болды. 1960 жылдары бұл қозғалыс «феминизм» немесе «әйелдерді азат ету» деп аталды. Реформаторлар ерлермен бірдей жалақы, заң алдында тең құқықтар және отбасын жоспарлау немесе мүлдем бала тумау еркіндігін қалаған. Олардың күш-жігерінің нәтижелері әртүрлі болды. Халықаралық әйелдер кеңесі (ICW) – әйелдердің адам құқықтарын қорғау үшін ұлттық шекаралардан тыс жұмыс істеген алғашқы әйелдер ұйымы. 1888 жылдың наурыз және сәуір айларында Вашингтон қаласында әйелдер лидерлері бас қосып, 80 спикер және 49 делегат 9 елден – Канада, АҚШ, Ирландия, Үндістан, Англия, Финляндия, Дания, Франция және Норвегиядан келген 53 әйелдер ұйымын өкілдік етті. Кәсіби ұйымдардан, кәсіподақтардан, өнер топтарынан және қайырымдылық қоғамдарынан әйелдер қатысты. Ұлттық кеңестер ICW-мен байланысты және осылайша халықаралық деңгейде өз даусын білдіреді. 1904 жылы ICW Берлинде (Германия) өтті. ICW 1920 жылдары Ұлттар Лигасымен және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымымен жұмыс істеді. Бүгінде ICW Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесінде консультативтік мәртебеге ие, бұл үкіметтік емес ұйым Біріккен Ұлттар Ұйымында қол жеткізе алатын ең жоғары аккредитация. Қазіргі уақытта оның құрамына 70 ел кіреді және штаб-пәтері Швейцарияның Лассан қаласында орналасқан. Халықаралық кездесулер үш жылда бір рет өткізіледі. Ұлыбританияда заңдық теңдікке қолдау білдіретін қоғамдық пікірдің күші артты, бұл екі дүниежүзілік соғыста әйелдердің дәстүрлі ерлер рөлінде кеңінен жұмыс істеуіне байланысты болды. 1960 жылдары заңнамалық процеске дайындық жүргізілді, оның ішінде депутат Вилли Гамильтонның арнайы комитетінің есебі, тең жұмыс үшін тең жалақы туралы заң жобасы, Жыныстық кемсітушілік жөніндегі кеңес құрылуы, леди Сирдің жыныстық кемсітушілікке қарсы заң жобасы, 1973 жылғы үкіметтік жасыл кітап, және 1975 жылы бірінші британдық Жыныстық кемсітушілік туралы заң, Тең жалақы туралы заң және Тең мүмкіндіктер комиссиясы күшіне енді. Ұлыбритания үкіметінің ынтасымен ЕЭК-тің басқа елдері де осы үрдіске ілесіп, Еуропалық қауымдастықта кемсітушілік заңдарын кезең-кезеңмен жоюды қамтамасыз ету туралы келісімге келді. АҚШ-та барлық әйелдерге теңдік беру мақсатымен 1966 жылы Ұлттық әйелдер ұйымы (NOW) құрылды. NOW – Тең құқықтар туралы түзетуді (ERA) қолдаған маңызды ұйымдардың бірі. Бұл түзетуде «заң алдындағы теңдік Құрама Штаттар немесе кез келген штат тарапынан жыныс негізінде жоққа шығарылмайды немесе шектелмейді» делінген. Бірақ ұсынылған түзетуді қалай түсіну керектігі туралы пікір таласы болды. Оны қолдаушылар әйелдерге теңдік кепілдігін береді деп сенді. Ал қарсыластары әйелдердің күйеулерінен қаржылық қолдау алу құқығынан айырылуы мүмкін деп қорқады. 1982 жылы түзету жеткілікті штаттар ратификациялағандықтан қабылданбады. Кейінгі Конгрестерде ERA ұсынылған, бірақ ратификацияланбады. Women for Women International (WfWI) – соғыстан зардап шеккен әйелдерге практикалық және моральдық қолдау көрсететін коммерциялық емес гуманитарлық ұйым. WfWI мұндай әйелдерге соғыстың салдарынан өмірлерін қайта құруға көмектеседі, бір жылдық бағдарлама тікелей қаржылық көмек пен эмоционалдық кеңес беруден басталады және қажет болған жағдайда өмірлік дағдыларды (мысалы, сауаттылық, сандық дағдылар) оқытуды, құқықтар туралы білім беруді, денсаулық сақтауды, жұмыс дағдыларын оқытуды және шағын бизнесті дамытуды қамтиды. Ұйымды 1993 жылы Иран-Ирак соғысынан аман қалған ирактық америкалық Зәйнәб Салби және Салбидің сол кездегі күйеуі Амджад Аталла құрды. 2012 жылдың маусым айынан бастап WfWI-ге ұзақ жылдар бойы ЮНИСЕФ-тің атқарушы директоры болған Афшан Хан басшылық етеді. Ол WfWI-ның негізін қалаушы Зәйнәб Салби өзінің жазу және дәріс беруіне көбірек уақыт бөлгеннен кейін алғашқы жаңа бас директор болды. Канаданың Ұлттық әйелдер кеңесі (Conseil national des femmes du Canada) – әйелдердің, отбасылардың және қауымдастықтардың жағдайын жақсартуға бағытталған, Оттавада орналасқан, Канаданың адвокаттық ұйымы. Ұлттық деңгейде ұйымдастырылған ерлер мен әйелдер қоғамдарының және жергілікті және провинциялық әйелдер кеңестерінің федерациясы, ол Халықаралық әйелдер кеңесінің (ICW) Канада мүшесі. Кеңес әйелдердің сайлау құқығы, иммиграция, денсаулық сақтау, білім беру, бұқаралық ақпарат құралдары, қоршаған орта және тағы да көптеген мәселелермен айналысады. 1957 жылдың 27 қазанында Торонтода (Онтарио) құрылған, ол елдегі ең көне адвокаттық ұйымдардың бірі. Сауд Арабиясындағы әйелдер құқықтарын қорғау және қамтамасыз ету қауымдастығы – Сауд Арабиясының үкіметтік емес ұйымы, әйелдер құқықтары үшін белсенділік жасау үшін құрылған. Оны Важеха әл-Хувайдер және Фавзия әл-Уйюни құрды, және 2007 жылғы әйелдерге жүргізу құқығын алу қозғалысынан өркендеді. Қауымдастық Сауд Арабиясы үкіметімен ресми түрде лицензияланбаған және наразылық акцияларын өткізбеу туралы ескертілген. 2007 жылғы сұхбатта әл-Хувайдер мақсаттарын былай сипаттады: «Қауымдастық шария соттарында әйелдерді өкілдік ету, қыздардың неке жасын белгілеу, әйелдерге мемлекеттік органдарда өз ісін шешуге және мемлекеттік ғимараттарға кіруге рұқсат беру, әйелдерді зорлық-зомбылықтан қорғау, мысалы, физикалық немесе ауызша зорлық-зомбылықтан, оларды оқудан, жұмыстан немесе некеден алдау немесе күштеп ажырасуға мәжбүр ету сияқты мәселелермен айналысатын бірнеше лигадан тұрады».

In the subsequent decades women's rights again became an important issue in the English speaking world. By the 1960s the movement was called "feminism" or "women's liberation." Reformers wanted the same pay as men, equal rights in law, and the freedom to plan their families or not have children at all. Their efforts were met with mixed results. The International Council of Women (ICW) was the first women's organization to work across national boundaries for the common cause of advocating human rights for women. In March and April 1888, women leaders came together in Washington, D. C., with 80 speakers and 49 delegates representing 53 women's organizations from 9 countries: Canada, the United States, Ireland, India, England, Finland, Denmark, France and Norway. Women from professional organizations, trade unions, arts groups and benevolent societies participate. National Councils are affiliated with the ICW and thus make themselves heard at the international level. In 1904, the ICW met in Berlin, Germany. The ICW worked with the League of Nations during the 1920s and the United Nations post World War II. Today the ICW holds Consultative Status with the United Nations Economic and Social Council, the highest accreditation an NGO can achieve at the United Nations. Currently, it is composed of 70 countries and has a headquarters in Lasaunne, Switzerland. International meetings are held every three years. In the UK, a public groundswell of opinion in favour of legal equality had gained pace, partly through the extensive employment of women in what were traditional male roles during both world wars. By the 1960s the legislative process was being readied, tracing through MP Willie Hamilton's select committee report, his equal pay for equal work bill, the creation of a Sex Discrimination Board, Lady Sear's draft sex anti discrimination bill, a government Green Paper of 1973, until 1975 when the first British Sex Discrimination Act, an Equal Pay Act, and an Equal Opportunities Commission came into force. With encouragement from the UK government, the other countries of the EEC soon followed suit with an agreement to ensure that discrimination laws would be phased out across the European Community. In the US, the National Organization for Women (NOW) was created in 1966 with the purpose of bringing about equality for all women. NOW was one important group that fought for the Equal Rights Amendment (ERA). This amendment stated that "equality of rights under the law shall not be denied or abridged by the United States or any state on account of sex." But there was disagreement on how the proposed amendment would be understood. Supporters believed it would guarantee women equal treatment. But critics feared it might deny women the right to be financially supported by their husbands. The amendment died in 1982 because not enough states had ratified it. ERAs have been included in subsequent Congresses, but have still failed to be ratified. Women for Women International (WfWI) is a nonprofit humanitarian organization that provides practical and moral support to women survivors of war. WfWI helps such women rebuild their lives after war's devastation through a year long tiered program that begins with direct financial aid and emotional counseling and includes life skills (e. g., literacy, numeracy) training if necessary, rights awareness education, health education, job skills training and small business development. The organization was co founded in 1993 by Zainab Salbi, an Iraqi American who is herself a survivor of the Iran–Iraq War, and Salbi's then husband Amjad Atallah. Since June 2012, WfWI has been led by Afshan Khan, a long time former executive with UNICEF who became WfWI's first new CEO since founder Zainab Salbi stepped down to devote more time to her writing and lecturing. The National Council of Women of Canada (Conseil national des femmes du Canada), is a Canadian advocacy organization based in Ottawa aimed at improving conditions for women, families, and communities. A federation of nationally organized societies of men and women and local and provincial councils of women, it is the Canadian member of the International Council of Women (ICW). The council has concerned itself in areas including women's suffrage, immigration, health care, education, mass media, the environment, and many others. Formed on 27 October 1857 in Toronto, Ontario, it is one of the oldest advocacy organizations in the country. The Association for the Protection and Defense of Women's Rights in Saudi Arabia is a Saudi Non governmental organization founded to provide activism for women's rights. It was founded by Wajeha al Huwaider and Fawzia Al Uyyouni, and grew out of a 2007 movement to gain women the right to drive. The association is not officially licensed by the government of Saudi Arabia, and has been warned not to mount demonstrations. In a 2007 interview, al Huwaider described the goals: "The association will consist of a number of leagues, with each league pursuing a different issue or right representation for women in shari'a courts; setting a [minimum] age for girls' marriages; allowing women to take care of their own affairs in government agencies and allowing them to enter government buildings; protecting women from domestic violence, such as physical or verbal violence, or keeping her from studies, work, or marriage, or forcing her to divorce "

Украинада FEMEN 2008 жылы құрылды. Ұйым секс-туристерге, халықаралық неке агенттіктеріне, сексизмге және басқа да әлеуметтік, ұлттық және халықаралық әлеуметтік ауруларға қарсы жоласыз наразылықтарымен халықаралық деңгейде танымал. FEMEN әлеуметтік желілер арқылы көптеген еуропалық елдерде қолдаушылар тобына ие.

Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Дүниежүзілік конференциялар

1946 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) әйелдердің мәртебесі жөніндегі комиссия құрды. Алғашқыда ол әлеуметтік мәселелер департаментінің Адам құқықтары бөліміндегі әйелдер мәртебесі секторы болып құрылды, ал қазір Экономикалық және әлеуметтік кеңестің (ЭКОСОК) құрамына кіреді. 1975 жылдан бері БҰҰ әйелдер мәселелері бойынша бірнеше әлемдік конференция өткізді, алғашқысы Мексика қаласында өткен Халықаралық әйелдер жылының Дүниежүзілік конференциясы болды. Бұл конференциялар әйелдер құқықтары үшін халықаралық ала құрды, сонымен қатар түрлі мәдениеттердегі әйелдер арасындағы айырмашылықтарды және принциптерді барлық елге бірдей қолданудың қиындықтарын көрсетті. Барлығы төрт Дүниежүзілік конференция өтті: біріншісі Мехикода (Халықаралық әйелдер жылы, 1975), екіншісі Копенгагенде (1980) және үшіншісі Найробиде (1985). Бейжіңде өткен әйелдер жөніндегі төртінші Дүниежүзілік конференцияда (1995) «Іс-қимыл платформасы» қол қойылды. Онда «әлеуметтік теңдікке қол жеткізу және әйелдердің мүмкіндіктерін кеңейту» міндеттемесі қамтылды. Бұл міндеттеме 2000 жылы өткен Мыңжылдық саммитте БҰҰ-ның барлық мүше мемлекеттері тарапынан қайта расталды және 2015 жылға дейін іске асыруға тиіс Мыңжылдық даму мақсаттарында көрініс тапты. 2010 жылы БҰҰ Әйелдері әйелдерді дамыту бөлімі, әйелдерді дамыту жөніндегі халықаралық зерттеу және оқу институты, әйелдер мәселелері жөніндегі арнайы кеңесшінің кеңсесі және БҰҰ Әйелдерді дамыту қоры біріктіріліп құрылды, бұл туралы БҰҰ Бас Ассамблеясының 63/311 қаулысында көрсетілген.

Әйелдердің халықаралық құқықтары

Батыс әйелдер құқығын қорғау қозғалыстарымен салыстырғанда, халықаралық әйелдер құқықтары басқа мәселелермен күреседі. Халықаралық әйелдер құқығы деп аталса да, оны үшінші әлем феминизмі деп те білуге болады. Халықаралық әйелдер құқықтары неке, сексуалдық құлдық, балаларды мәжбүрлеп үйлендіру және әйелдердің жыныс мүшелерін кесу сияқты мәселелермен айналысады. EQUAL MEANS EQUAL ұйымының мәліметінше, "Біріккен Ұлттар Ұйымы қорқынышты статистиканы жариялады: әйелдердің жыныс мүшелерін кесудің құрбандары – жас қыздың адалдығын сақтау үшін клитористі алып тастау рәсімінен өткендер – 130 миллионға жетеді. 60 миллионға жуық қыз бала 'бала күйеуге шығарылып', кейде ұрланып, зорлыққа ұшырағаннан кейін некеге тұруға мәжбүр болады". Мұндай құбылыстармен күресу үшін Әйелдерге қатысты барлық түрдегі дискриминацияны жою туралы конвенция қабылданды. Ол білім беру, неке, сексуалдық зорлық-зомбылық және саясат салаларындағы дискриминацияға қарсы көмек көрсету мақсатында құрылды. Бұл конвенция тек батыс емес елдерге ғана қатысты емес, 193 мемлекет оны ратификациялаған. Оған қарсылық білдірген елдердің қатарында Иран, Палау, Сомали, Солтүстік және Оңтүстік Судан, Тонга және АҚШ бар.

Дүниежүзілік банк

Дүниежүзілік банктің 2019 жылғы есебінде әйелдердің ерлермен бірдей толыққанды заңдық құқықтарына ие болуы тек алты елде ғана мүмкін екені анықталды: Бельгия, Дания, Франция, Латвия, Люксембург және Швеция.

Әйел, өмір, еркіндік

Ирактық Күрдістан әйелдері мен ирандық әйелдер бұл қозғалысты пайдаланды, 2021 және 2022 жылдары Иранда, әсіресе 8 айлық үкіметке қарсы көтерілісте бұл ұран басты орын алды.

Неке, ажырасу және отбасы құқығы

Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 16-бабында ерлер мен әйелдердің өзара келісім бойынша некеге тұрып, отбасы құруға құқығы бекітілген. (2) Некеге тұру тек болашақ жұбайлардың ерікті және толық келісімімен ғана жүзеге асырылуы тиіс. (3) Отбасы – қоғамның табиғи және негізгі құрылымдық бірлігі болып табылады және қоғам мен мемлекет тарапынан қорғалуға құқылы. CEDAW-тың 16-бабында "1. Тараптар мемлекеттері некеге және отбасылық қатынастарға қатысты барлық мәселелерде әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою үшін барлық қажетті шараларды қабылдайды [ ]" делінген. Осы құқықтардың ішінде әйелдің өз жұбайын ерікті түрде және келісім бойынша таңдау құқығы; некелік жағдайына қарамастан, балаларына ата-аналық құқықтар; үйленген әйелдің мамандық немесе кәсіп таңдау құқығы және некеде мүліктік құқықтар бар. Бұдан өзге, "баланың келісімшарт жасауы және некеге тұруы заңды күші жоқ". Кейбір елдерде некеде тұрмаған жұбайлардың және жалғыз аналардың бірге тұруы кең таралған. Адам құқықтары жөніндегі комитет былай мәлімдеді:

27. 23-баптың контекстінде отбасыны мойындауды іске асыру үшін отбасының әртүрлі формаларын, соның ішінде некеде тұрмаған жұбайлар мен олардың балаларын, жалғыз ата-аналар мен олардың балаларын қабылдау және осы жағдайларда әйелдерге тең қарауды қамтамасыз ету маңызды (Жалпы түсіндірме 19-баптың 2-тармағының соңғы сөйлемі). Жалғыз ата-аналы отбасылар көбінесе бір немесе бірнеше баланы күтіп отырған жалғыз әйелден тұрады, ал Тараптар мемлекеттері оның ұқсас жағдайдағы ер адаммен тең дәрежеде ата-аналық міндеттерін орындауына мүмкіндік беретін қолдау шараларын қандай екенін сипаттауы керек.

Вена декларациясы мен іс-қимыл бағдарламасы

Вена декларациясы мен іс-қимыл бағдарламасы (ВДПЖ) – 1993 жылғы 25 маусымда Вена қаласында (Австрия) өткен Адам құқықтары жөніндегі әлемдік конференцияда бірлесе келісіммен қабылданған адам құқықтары декларациясы. Бұл декларация әйелдердің құқықтарын қорғалатын адам құқықтары деп мойындайды. 18-тармақ мынадай мәтінді қамтиды:

Әйелдер мен қыз баланың адам құқықтары – жалқы емес, ажырамас және бөлінбес жалпы адам құқықтарының бір бөлігі. Әйелдердің ұлттық, аймақтық және халықаралық деңгейде саяси, азаматтық, экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірге толыққанды және тең қатысуы, сондай-ақ жынысына қатысты кемсітушіліктің барлық түрлерін жою – халықаралық қауымдастықтың басымдық мақсаттары болып табылады.

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1325-ші қарары

2000 жылғы 31 қазанда Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі бір ауыздан 1325 нөміріндегі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қаулысын қабылдады. Бұл қаулы – Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінен шыққан, барлық мемлекеттерді қарулы қақтығыстар кезінде және одан кейін әйелдер мен қыздардың құқықтарын және қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қатысты халықаралық гуманитарлық құқық пен халықаралық адам құқықтары заңдарын толыққанды сақтауға міндеттейтін алғашқы ресми және құқықтық құжат.

Өңірлік конгрестер

Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың алдын алу, жазалау және жою туралы Америкааралық конвенциясы, жақсырақ Белем-ду-Пара конвенциясы деп танылатын, 1994 жылғы 9 маусымда Америка мемлекеттері ұйымы қабылдады. 2020 жылғы наурыз айына қарай Америка мемлекеттері ұйымының 34 немесе 35 мүше мемлекетінің 32-сі Белем-ду-Пара конвенциясына қол қойып, ратификациялады немесе оған қосылды; тек Канада, Куба және АҚШ оған қосылмады. Африкадағы әйелдердің құқықтары туралы Адам және халықтардың құқықтары туралы Африкалық хартаға қосымша хаттама, көбінесе Мапуто хаттамасы деп аталатын, 2003 жылғы 11 шілдеде Африка Одағы Мапутода (Мозамбик) өткен екінші саммитінде қабылдады. 2005 жылғы 25 қарашада Африка Одағының 15 мүше мемлекеті ратификациялағаннан кейін хаттама күшіне енді. Хаттама әйелдерге саяси процеске қатысу құқығын, ерлермен әлеуметтік және саяси теңдікті, репродуктивтік денсаулықтарын бақылау құқығын және әйелдердің жыныс мүшелерін кесуге тоқтама беруді қамтитын жан-жақты құқықтарды кепілдейді. Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық пен отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес туралы конвенция, кеңінен Стамбул конвенциясы деп танылатын, 2011 жылғы 11 мамырда Еуропа Кеңесі қабылдады. 2020 жылғы маусым айына қарай келісімге Еуропа Кеңесінің 45/47 мүше мемлекеті мен Еуропалық Одақ қол қойды; қол қойғандардың 34-і конвенцияны ратификациялады.

Стамбул конвенциялары

Еуропа Кеңесінің әйелдерге және отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес жөніндегі конвенциясы, сондай-ақ Стамбул конвенциясы деп аталатын бұл құжат, Еуропада отбасылық зорлық-зомбылық және әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық саласындағы бірінші заңдық міндеттемелерді қамтитын құрал болып табылады және 2014 жылы күшіне енді. Оны ратификациялаған елдер конвенция мәтінінде анықталған зорлық-зомбылықтың барлық түрлерін заңсыз деп жариялауға міндетті. Конвенцияның кіріспе бөлімінде "әйелдер мен еркектердің заң жүзінде де, іс жүзінде де теңдігіне қол жеткізу әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың алдын алудың маңызды факторы болып табылады" делінген. Конвенцияда тұрмыстық зорлық-зомбылық мынадай анықтамамен берілген: "Отбасы немесе үй ішінде немесе бұрынғы немесе қазіргі жұбайлар немесе серіктестер арасында орын алатын кез келген физикалық, сексуалдық, психологиялық немесе экономикалық зорлық-зомбылық актілері, қылмыскердің құрбанмен бірге тұрған-тұрмағанына қарамастан".

Зорлау және жыныстық зорлық-зомбылық

Зорлау, кейде жыныстық шабуыл деп те аталады, – бұл адамның екінші адамның келісімінсіз жыныстық қатынасқа немесе жыныстық мүшелерін енгізуі. Зорлау көбінесе ауыр жыныстық қылмыс, сондай-ақ азаматтық құқық бұзушылық ретінде қарастырылады. Егер зорлау және жыныстық құлдық кең таралған және жүйелі практиканың бөлігі болса, ол адамзатқа қарсы қылмыс және соғыс қылмысы ретінде танылады. Зорлау, сондай-ақ, белгілі бір топты толық немесе ішінара жою ниетімен жасалған жағдайда, геноцид түрі ретінде де танылады.

Ұлт қырылуы ретінде

1998 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы құрған Руанда Халықаралық қылмыстық трибуналы зорлауды халықаралық құқық бойынша геноцид қылмысы екенін анықтады. Руандадағы Таба коммунасының мэрі Жан Пол Акайесудің ісі зорлаудың геноцид қылмысының құрамына кіретініне қатысты үлгі болып табылды. Акайесу ісінің шешімі 1948 жылғы геноцид қылмысын алдын алу және жазалау туралы конвенцияны халықаралық сот алғаш рет түсіндіріп, қолданғандығын қамтиды. Сот алқасы зорлауды – "құрылысшылық жағдайда жасалған сексуалдық сипаттағы физикалық күш қолдану" деп анықтады және егер олар белгілі бір топты толық немесе ішінара жою ниетімен жасалса, сексуалдық шабуылдарды геноцид актілері деп қарады. Ол сексуалдық шабуылдар тутси этносын жою процесінің ажырамас бөлігі екенін, ал зорлау жүйелі түрде және тек тутси әйелдеріне ғана жасалғандығын анықтады, бұл осы әрекеттердің геноцид болып табылатындығын көрсетеді. Сот судьясы Навантем Пиллай үкімнен кейін жасаған мәлімдемесінде: "Тарихта зорлау соғыстың олжасының бірі саналған. Енді ол соғыс қылмысы болып есептеледі. Біз зорлаудың енді соғыстың жеңісі емес екенін қатысты тараптарға жеткізуді мақсат етеміз" деді. 1994 жылғы Руанда геноциді кезінде шамамен 500 мың әйел зорланды.

Адамзаттың қаны үшін

Халықаралық қылмыстық соттың құзыреттілігін анықтайтын Рим статутының түсіндірме меморандумы зорлау, жыныстық құлдық, мәжбүрлі жезөкшелік, мәжбүрлі жүктілік, мәжбүрлі стерилизация, немесе осыған ұқсас ауырлықтағы жыныстық зорлық-зомбылықтың кез келген түрін, егер бұл әрекет кең таралған немесе жүйелі практиканың бір бөлігі болса, адамзатқа қарсы қылмыс ретінде мойындайды. Вена декларациясы мен іс-қимыл бағдарламасы да жүйелі зорлауды, сондай-ақ адам өлтіруді, жыныстық құлдық пен мәжбүрлі жүктілікті «халықаралық адам құқықтары мен гуманитарлық құқықтың негізгі принциптерін бұзу» ретінде айыптайды және ерекше тиімді жауап беруді қажет етеді. Зорлау алғаш рет адамзатқа қарсы қылмыс ретінде бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибунал Женева конвенциясы мен соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын бұзу негізінде тұтқындау ордерін шығарған кезде мойындалды. Атап айтқанда, 1992 жылдың сәуір айында қала басып алынғаннан кейін, босниялық серб сарбаздары, полицейлер және жартылай әскери топтардың мүшелері Фокадағы (Оңтүстік-Шығыс Босния және Герцеговина) мұсылман әйелдерін жүйелі және кең ауқымды топтасып зорлауға, азаптауға және жыныстық құлдыққа салуға ұшыратқандары анықталды. Бұл айыптама маңызды құқықтық мәнге ие болды және жыныстық шабуылдар адамзатқа қарсы қылмыс ретінде азаптау және құлдыққа салу қылмысы бойынша қудалау мақсатында тергелуінің алғашқы жағдайы болды. Бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибунал үш босниялық сербті босниялық әйелдер мен қыздарды (кейбіреулері 12 және 15 жаста) зорлауда кінәлі деп тапты. Бұдан өзге, екі адам әйелдер мен қыздарды бірнеше де-факто ұстау орталықтарында ұстап, жыныстық құлдыққа салу қылмысы үшін кінәлі деп танылды. Көптеген әйелдер кейін жоғалып кетті.