Үй шаруашылығын жүргізетін әйел

Кіріспе

Үй шаруасындағы әйел (үй шаруасындағы әйел, үйде отыратын ана/шеше/ана деп те аталады) – отбасының үй шаруашылығын жүргізумен айналысатын әйел, оған балаларға күтім жасау, үйді тазалау және күтіп ұстау, отбасы мүшелеріне киім тігу, сатып алу және жөндеу, отбасы үшін азық-түлік сатып алу, дайындау және сақтау, отбасының күнделікті қажеттіліктері үшін тауарлар алу, отбасылық бюджетті толық немесе жартылай басқару кіреді. Бұл әйел үйден тыс жерде жұмыс істемейді (яғни, мансапты әйел емес). Ерлер арасында осыған сай "үй шаруашылығын жүргізуші" деген ұғым бар. "Мерриам-Вебстер сөздігі" үй шаруасын үй шаруашылығына жауапты, үйленген әйел деп анықтайды. Британдық "Chambers's Twentieth Century Dictionary" (1901) үй шаруасындағы әйелді "үйдің иесі; әйел үй басқарушы" деп сипаттайды. Британ тілінде кішкентай тігін жиынтығын кейде "үй шаруасындағы әйел" деп те атайды. Батыс әлемінде, әсіресе әйелдерге қатысты стереотиптік гендерлік рөлдер 20-шы ғасырдың соңындағы феминистік қозғалыс арқасында сынға түсті, бұл кейбір әйелдерге үй шаруасындағы әйел болу немесе мансап жасауды таңдау мүмкіндігін берді. (Дегенмен, қымбат бала күтімі сияқты қаржылық қиындықтар, мүмкіндігі шектеулер бұл таңдауға кедергі келтіруі мүмкін). Экономикалық өзгерістер екі жұмыс істейтін отбасылардың санын арттырды.

Әлеуметтану және экономика

Кейбір феминистер мен феминист емес экономистер (әсіресе тарихи материализмнің, марксистік тарихнаманың әдістемелік тәсілінің жақтаушылары) үй шаруасындағы әйелдердің еңбегінің құны экономикалық өнімнің стандартты есептеулерінде, мысалы ЖІӨ немесе жұмыспен қамту көрсеткіштерінде назардан тыс қалатынын айтады. Үй шаруасындағы әйелдер әдетте аптасына көп сағат жалақысыз жұмыс істейді және көбінесе қаржылық қолдау үшін күйеуінің табысына тәуелді болады. Үй шаруасындағы әйелдердің еңбегінің маңыздылығы кейде ЖІӨ немесе жұмыспен қамту деректері сияқты стандартты экономикалық көрсеткіштерде осы көрсеткіштердің қалай өлшенетініне байланысты ескерілмейді. Үй шаруасындағы әйелдердің жұмысы ЖІӨ статистикасына енгізілмейді, себебі ол нарықта сатылмайды және ақша табуға көмектеспейді. Кейбір экономистер үй шаруасындағы әйелдердің көбінесе тамақ дайындау, үйді тазалау, балаларға күтім жасау, қарттарға қамқорлық ету және отбасылық қаржыны басқару сияқты түрлі жұмыстарға ұзақ уақыт жұмсайтынын мәлімдейді. Бұл жұмыстар отбасының тұрақтылығын қамтамасыз ету және отбасы мүшелерінің өнімді қызметін, мысалы, ақылы жұмыстарын қолдау үшін маңызды.

Қазіргі қоғам

Еуропаның 20 елінде 18-ден 65 жасқа дейінгі 7733 үйленген әйелдер арасында жүргізілген зерттеу гендерлік теңдікті жария түрде қолдайтын елдерде ерлер мен әйелдердің үй шаруасын бірлесіп жасауы азырақ екенін көрсетті. Керісінше, әйелдер үй шаруасын ерлерге қарағанда көбірек істейді. Қазіргі заманда толық уақытты үй шаруасымен айналысатындар, әдетте, отбасы мүшелерінің табысымен бөліседі; толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін жалақылы жұмыскерлер үй шаруасымен айналысатын адамның еңбегінің нәтижесінен пайда көреді; әйтпесе, осындай жұмыстың (бала күтімі, тамақ дайындау, үй тазалау, оқыту, тасымалдау және т.б.) орындалуы отбасының шығынына айналуы мүмкін. АҚШ штаттарының бірінде мүліктік және табысқа қатысты қоғамдық меншік танылады, ал некеге дейінгі немесе некеден кейінгі келісім болмаса, АҚШ-тағы көптеген отбасылар бірлескен қаржылық команда ретінде жұмыс істейді және салық декларацияларын бірлесіп тапсырады.

Білім

Үй шаруасындағы әйелдерді оқытудың әдістемесі, қажеттілігі және ауқымы кем дегенде 20 ғасырдан бері күрес тудырып келеді.

Қытайда

Императорлық Қытайда (Танг әулетінің кезеңдерін қоспағанда) әйелдер конфуциандық ілімдер мен мәдени нормаларға сәйкес үй шаруасына бекітілген. Әдетте, қыздар мектепке бармайтындықтан, күндерін аналары мен туыстарымен бірге үй шаруасымен (мысалы, тамақ дайындау және тазалау) айналысатын. Көп жағдайда күйеуі тірі болып, жұмыс істей алатындықтан, әйелдерге жұмыс істеуге тыйым салынатын және олар күндерін үйде немесе басқа да шаруашылық жұмыстармен өткізетін. Конфуциандық ілім Шығыс Азияға тараған сайын, бұл әлеуметтік норма Корея, Жапония және Вьетнамда да сақталды. Сун әулетінен кейін аяқ байлау кең таралғандықтан, көптеген әйелдер сыртта жұмыс істеу қабілетін жоғалтты. 1911 жылы Қытай Республикасы құрылғаннан кейін бұл нормалар біртіндеп жеңілдетіліп, көптеген әйелдер жұмысқа орналаса алды. Содан кейін қыздарға мектепке баруға рұқсат беріле бастады. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бастап, барлық әйелдер міндетті отбасылық рөлдерден босатылды. Ұлы серпіліс және Мәдени революция кезінде кейбір әйелдер дәстүрлі түрде ерлерге арналған салаларда жұмыс істеді. Қазіргі Қытайда, әсіресе ірі қалалар мен басқа да қалалық аймақтарда үй шаруасындағы әйелдердің саны азайды. Көптеген қазіргі әйелдер жұмыс істейді, себебі бір адамның табысы отбасын асырауға жеткіліксіз, ал қытайлық әжелер мен аталарының немерелеріне мектепке баратын жасқа дейін күтім жасауы бұл шешімді жеңілдетеді. Дегенмен, Қытай экономикасының өсуіне байланысты соңғы жылдары үй шаруасындағы әйелдердің саны тұрақты түрде артып келеді.

Үндістанда

Дәстүрлі индуистік отбасында отбасының басшысы – Гриха Свами (үйдің иесі), ал оның әйелі – Гриха Свамини (үйдің ханымы). Грихаст және Грихаста сөздері санскрит тілінде үй шаруасындағы әйелдің атқаратын барлық қызметтері мен рөлдерін сипаттауға ең жақын. Grih – санскрит тілінде үй немесе ошақ деген сөздің түбірі; Grihasta және Grihast – Grihastya сияқты осы түбірден туындаған сөздер. Ерлі-зайыптылар Грихасташрам немесе отбасылық жүйеде өмір сүріп, отбасын бірге тәрбиелейді және оның мүшелеріне (жас және кәріге) өмірдің сынақтарында көмектеседі. Отбасының тамырын жалғастыратын (бала туатын) және оларды қорғайтын әйел Grihalakshmi (үйдің байлығы) және Grihashoba (үйдің даңқы) деп аталады. Отбасының ақсақалдары Грихшрешта деп танылады. Әйел немесе еркек отбасының және қоғамның игілігі үшін әлеуметтік, діни, саяси немесе экономикалық сипаттағы көптеген басқа да іс-әрекеттермен айналысуы мүмкін. Дегенмен, олардың бірлескен үй шаруашылығындағы мәртебесі – олардың қоғамдағы негізгі тірегі. Әйелдің үй шаруасы ретіндегі дәстүрлі мәртебесі оны қоғамға бекітеді және оның әлеуметтік, діни, саяси және экономикалық құрылыстағы қызметіне мағына береді. Алайда, Үндістан жаңару кезеңін басынан өткізуде, көптеген әйелдер жұмыс істейді, әсіресе Мумбаи, Дели, Калькутта, Ченнаи, Хайдарабад және Бангалор сияқты ірі қалаларда, онда әйелдердің көпшілігі еңбек етеді. Үндістанда еркектердің үй шаруасы болуы дәстүрлі емес, бірақ қалалық аймақтарда әлеуметтік жағынан қабылданады. 2006 жылы жүргізілген бір әлеуметтанушының зерттеуіне сәйкес, үйленбеген үнді еркектерінің он екі пайызы үй шаруасы болуға дайын екенін білдірді. Әлеуметтанушы Сушма Тулжапуркар бұл өзгерісті үнді қоғамындағы жаңа үрдіс деп атап, он жыл бұрын "еркектердің жұмыстан бас тартып, үйде қалуы туралы тіпті ойлау да мүмкін емес еді" деді. Алайда, әйелдердің жұмыс күшіне қатысуы 22,7 пайызды құрайды, ал еркектердікі 51,6 пайызды құрайды; сондықтан әйелдер көбінесе үйден тыс жұмыс істемейтіндіктен, күтім жасаушылар болу ықтималдығы жоғары. Махила Шакти Самаджик Самити – негізінен үй шаруасындағы әйелдерден құралған әйелдер қоғамы. Садхна Синха қазіргі самти президенті.

In a traditional Hindu family, the head of the family is the Griha Swami (Lord of the House) and his wife is the Griha Swamini (Lady of the House). The Sanskrit words Grihast and Grihasta perhaps come closest to describing the entire gamut of activities and roles undertaken by the homemaker. Grih is the Sanskrit root for house or home; Grihasta and Grihast are derivatives of this root, as is Grihastya. The couple lives in the state called Grihastashram or family system and together they nurture the family and help its members (both young and old) through the travails of life. The woman who increments the family tree (bears children) and protects those children is described as the Grihalakshmi (the wealth of the house) and Grihashoba (the glory of the house). The elders of the family are known as Grihshreshta. The husband or wife may engage in countless other activities which may be social, religious, political or economic in nature for the ultimate welfare of the family and society. However, their unified status as joint householders is the nucleus from within which they operate in society. The traditional status of a woman as a homemaker anchors them in society and provides meaning to their activities within the social, religious, political and economic framework of their world. However, as India undergoes modernisation, many women are in employment, particularly in the larger cities such as Mumbai, Delhi, Kolkata, Chennai, Hyderabad and Bangalore, where most women will work. The role of the male homemaker is not traditional in India, but it is socially accepted in urban areas. According to one sociologist's study in 2006, twelve percent of unmarried Indian men would consider being a homemaker according to a survey conducted by Business Today. One sociologist, Sushma Tulzhapurkar, called this a shift in Indian society, saying that a decade ago, "it was an unheard concept and not to mention socially unacceptable for men to give up their jobs and remain at home." However, only 22.7 percent of Indian women are part of the labor force, compared to 51.6 percent of men; thus, women are more likely to be caregivers because most do not work outside the home. Mahila Shakti Samajik Samiti is a women's society composed mainly of housewives. Sadhna Sinha is current president of the samiti.

Солтүстік Кореяда

1990 жылға дейін Солтүстік Корея үкіметі еңбекке қабілетті әрбір еркек адамды мемлекеттік кәсіпорынға жұмысқа орналастыруды міндеттеген. Дегенмен, еңбекке жарамды жастағы үйленген әйелдердің шамамен 30 пайызына толық уақытты үй шаруасындағы әйел ретінде үйде қалуға рұқсат берілді (Оңтүстік Корея, Жапония және Тайвань сияқты аймақтағы кейбір елдерге қарағанда аз, бұрынғы Кеңес Одағы, Қытай және Швеция сияқты скандинавия елдерінен көп, ал АҚШ-пен салыстырғанда шамамен бірдей). 1990 жылдардың басында Солтүстік Кореядағы ашаршылықтан шамамен 900 000 – 3 500 000 адам қаза болғаннан кейін бұрынғы жүйе күн төмендеп, ыдырай бастады. Кейбір жағдайларда әйелдер үй дайындаған тағамдарды немесе қажетсіз болған тұрмыстық заттарды сатудан бастады. Бүгінде Солтүстік Корея нарығындағы сатушылардың кем дегенде үштен екі бөлігін әйелдер құрайды. Пхеньянда көп айтылатын әзіл: «Ер және үй жануарының ортақ қасиеті неде?» Жауап: «Екеуі де жұмыс істемейді, ақша таппайды, бірақ екеуі де әдемі, үйде қалады және қарақшыларды қорқыта алады».

Швецияда

"Үй шаруасының шебері" термині 1920 жылдары пайда болды, ол "кәсіби әйел" деген мағына беретін yrkeskvinna терминіне қарама-қарсы қолданылды. 1930-1960 жылдар аралығында Швецияда үй шаруасындағы әйелдердің саны 930 000-нан 1 148 000-ға дейін өсті. Бұл даму аграрлық қоғамнан индустриалды қоғамға өтумен байланысты болды. 1930 жылдан бастап ауыл шаруашылығында жұмыс істейтіндердің саны азайды, ал ауылдық жерлерден қалаға көшіп келгендердің саны артты. Сонымен қатар, некедегі жұптардың саны да өсті. Көптеген адамдар, әсіресе ерлер, үйден тыс, негізінен өнеркәсіпте жалақы есебінен тұрмысын қамтамасыз етті. Әйелдер үй шаруасымен айналысып, балаларға ерекше қамқорлық жасады. "Сәнді үй шаруасының шебері" - үйде ешқандай жұмыс істемейтін, керісінше, жалдамалы адамдарға тамақ пісіруге, тазалауға, балаларға қарауға және т.б. рұқсат берген үй шаруасының шебері. Жоғары топтағылардың арасында жиі кездеседі, қазіргі кезде сирек кездеседі. Көптеген адамдар сол кездегі гендерлік рөлдерді өздігінен түсінікті деп қабылдады, бірақ үйде жұмыс істейтін әйелдер үшін түрлі жақсартуларды қолдады. Радикалды ойлы адамдар үй шаруасының шебері күйеуіне экономикалық тәуелділікке түсіп қалғанын, оның еңбегі үшін ақы төленбеуінің әділетсіз екенін және оның қабілеттерін дамыту мүмкіндігінен айырылғанын айтты. Олар үй шаруасының шеберінің өзінің түсінігі мен қабілеті жоқ адам ретінде қарастырылатынын және қоғамдық өмірге қатысуына кедергі келтірілетінін мәлімдеді. 1960 жылдардың басында әйелдердің қоғамдағы рөлі, білім алу және жұмыс істеу құқығы, бала тәрбиелеу және отбасыдағы олардың маңызы туралы қызу пікірталас болды. 1961 жылы жарық көрген "Kvinnans villkorliga frigivning" ("Әйелдердің шартты азаттығы") атты мақаласындағы ең ықпалды сарапшылардың бірі Ева Моберг үйде отыратын әйел туралы идеяны шаруалар қоғамының ескірген қалдығы деп сипаттады. Моберг әйелдерді азат ету үшін олардың жағдайын жақсартуға бағытталған саяси реформаларды ұсынды. Кәсіби жұмыс істеу арқылы әйелдердің жеке басы өзгереді. Олар экономикалық тәуелсіздікке ие болады, бұл еркектерді дәстүрлі еркек рөлінен босатады. Тағы бір пікір білдіруші Моника Боэтиус [sv] көптеген әйелдердің жұмыс істемейтінін экономикалық тұрғыдан қорғауға болмайтын жағдай деп сипаттады. Ол: "Біз әйелдерді алуға қауқарамыз ба?" - деп сұрады. Боэтиус әйелдердің жұмыс күшінің пайдаланылмаған резервін білдіреді, оны пайдаланса, үй шаруашылығының сатып алу қабілетін және өмір сүру деңгейін айтарлықтай арттыруға болады деп мәлімдеді. Боэтиус экономист Пер Холмбергтің 1966 жылы жарық көрген "Kynne eller kön?" кітабында айтылған идеяларына сүйенді. 1960 жылдардың соңынан бастап үй шаруасының шеберінің саны бірте-бірте азайды. Көптеген адамдар мемлекеттік сектор кеңейгеніне байланысты мектептерде, денсаулық сақтау және әлеуметтік көмек саласында ақылы жұмысқа орналасты. 1960 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында 500 000-нан астам үй шаруасының шебері жұмыс күшіне қосылды. Тек 1968 және 1970 жылдар аралығында Швецияда жаңа жұмысқа орналасқан әйелдердің саны жыл сайын 100 000-ға өсті. Еңбек сұранысы мен гендерлік теңдік мәселелері әйелдерге жұмыс істеуді және отбасыларға балаларына бірге қамқорлық жасауды жеңілдететін бірнеше саяси реформаларға әкелді. 1930 және 1940 жылдары Швециядағы он баланың тоғызының анасы үйде жұмыс істеген, ал 1980 жылдары он баланың біреуі ғана 16 жасқа толғанға дейін үй шаруасының шебері болған. Реформаторларға әйелдердің рөлі үйді күту, бала тәрбиелеу және жұмыс істейтін еркекті қолдау деп сенетін консервативті топтар қарсы болды. Реформаларға қарсы қоғамдық пікірді көтеруге тырысқан бір ұйым - "Rädda familjen" ("Отбасын құтқарыңыз"). 1970 жылы қаңтарда өз жұмысын бастады, марксистік реформалар арқылы отбасы құрылымын бұзуға тырысуына наразылық білдірді. 1970 жылы өткізілген петиция кампаниясында "Rädda familjen" 63 000 қол жинады, оған отбасылық саясат реформасының ұсыныстарына қарсы наразылық хатты қосады. Ұйым 1970 жылдардың басында реформаның жақтаушыларымен пікірсайыс кітаптарын жариялады. Топтың жетекші тұлғаларының бірі - Брита Нордстрем. Нордстрем гендерлік рөлдер үйренген мінез-құлық екенін қабылдамады және әйелдердің үй шаруасындағы рөлі табиғи деп мәлімдеді. Әйел отбасының эмоциялық басшысы, үйлесімділік пен тұрақтылықты орнатушы болса, ер адамның міндеті отбасын қамтамасыз ету, қорғау және қоғамдағы орнын нығайту болды. Психолог Кристина Хэмбл бұл қозғалыстың тағы бір жетекші тұлғасы болды. "Rätt till familjeliv" ("Отбасылық өмірге құқық") атты кітаптың бір тарауында Хэмбл үй шаруасының шеберінің ақылы жұмысқа орналасуға деген ұмтылысының себебі – тілектерді қанағаттандыруға байланысты наив талаптар екенін айтты. Ол гендерлік рөлдердегі айырмашылықтар генетикалық айырмашылықтарға байланысты туындайтынын, осыған байланысты еркектер күреске және өзіне сенімділікке бейім екенін мәлімдеді. Хэмбл әйелдердің жұмысқа орналасуының салдарынан балалардың жағдайына ерекше назар аударды және балалар бақшаларын кеңейтуге қарсы болды, себебі балалар бақшасында болу балалардың жасөспірімдер арасындағы қылмыстық құлықтар мен психикалық аурулардың көбеюіне әкеледі деп сенді. Бүгінгі Швецияда, көптеген әйелдер білім алып, ақылы жұмыспен қамтылған, үй шаруасының шебері болу туралы әңгімелер көбінесе декреттік өкіметте (немесе аналық демалыста және әкелер үшін әкелік демалыста) болғанда ғана естіледі. Осы кезеңде ата-аналар Швециядағы ата-аналық сақтандыру арқылы қаржылық өтемақы алады. Қазіргі Швецияда дәстүрлі үй шаруасының шебері сирек кездеседі.

The term hemmafru ('housewife') emerged in the 1920s, when it was used in contrast to yrkeskvinna, 'professional woman'. Between 1930 and 1960, the number of housewives in Sweden increased from 930,000 to 1,148,000. This development was linked to the transition from an agrarian to an industrial society. From the 1930s onwards, the number of people employed in agriculture declined, and more and more people moved from rural areas to the cities. At the same time, the number of married couples increased. More and more people, mainly men, were earning a living outside the household, primarily through wage employment in industry. Women became housewives, with special responsibility for children. A lyxhustru ('luxury or pampered wife') was a housewife, that didn't do any work at home, but rather let hired people cook, clean, take care of the children, and so on. Common in the upper class, rarely seen today. A common attitude was to accept the gender roles of the time as self evident, but to advocate different kinds of improvements for women working at home. More radical people argued that the housewife was trapped in her economic dependence on her husband, that it was unfair that she was not paid for her work and that she was deprived of opportunities to stimulate and develop her abilities. They argued that the housewife, the woman, was seen as a person without her own understanding and capacity and was prevented from participating in society at large. In the early 1960s, there were lively discussions about the role of women in society, their right to education and work, and their importance in raising children and the family. In an influential 1961 article entitled Kvinnans villkorliga frigivning ('The Probation of Women'), Eva Moberg, one of the most influential commentators, described the idea of the stay at home wife as an outmoded remnant of peasant society. Moberg pushed for political reforms to improve women's conditions in order to liberate women. By working professionally, women's identity would change. She would become economically independent, which would also liberate men from the traditional male role. Another debater, Monica Boëthius [sv], described the fact that many women did not work as economically indefensible. In a book of debates, Boëthius posed the question "Can we afford wives?" Women, Boëthius argued, represented an underutilized reserve of labor that, if tapped, could significantly increase the purchasing power and standard of living of households. Boëthius built on the ideas of the economist Per Holmberg, as expressed in the book Kynne eller kön? in 1966. From the late 1960s onwards, the number of housewives steadily declined. Many took paid work in schools, health, and social care as the public sector expanded. More than 500,000 housewives entered the workforce between the late 1960s and early 1980s. Between 1968 and 1970 alone, the number of newly employed women in Sweden increased by 100,000 each year. A combination of labour demand and gender equality concerns led to several policy reforms that made it easier for women to work and for families to care for their children together. In the 1930s and 1940s, nine out of ten Swedish children had a mother who worked at home while they were growing up; by the 1980s, fewer than one in ten children had a mother who was a housewife until they turned 16. The reformers were opposed by more conservative groups, who believed that women's role was to look after the home, bring up children and support the working man. One organization that sought to raise public opinion against the reforms was Rädda familjen, 'Save the Family'. It began its work in January 1970, protesting what it saw as an attempt to dismantle the structure of the family through Marxist reforms. In the 1970 petition campaign, Rädda familjen collected 63,000 signatures to which it attached its letter of protest against the family policy reform proposals. The organization published books of debate in polemics with reform advocates during the early 1970s. One of the group's leading figures was Brita Nordström. Nordström rejected the idea that gender roles are learned behaviours and argued that women's role as housewives was natural. While the woman was the emotional leader of the family, the one who instilled harmony and stability, the man's job was to provide and defend and to establish the family's position in society. Psychologist Kristina Humble was another leading figure in the movement. In a chapter of the debate book Rätt till familjeliv 'The Right to Family Life', Humble argued that the housewife's desire for paid employment was based on naive demands for the satisfaction of desire. She argued that differences in gender roles were caused by genetic differences, through which men were more predisposed to struggle and self assertion. Humble paid particular attention to the plight of children as more women entered the workforce, and argued against the expansion of public childcare, believing that staying in daycare would cause an increase in juvenile delinquency and mental illness among children. In today's Sweden, where most women are educated and gainfully employed, there is seldom talk about being a housewife without being on parental leave (or maternity leave, and for men, paternity leave). During this period, parents receive financial compensation through the Parental insurance in Sweden [sv]. Traditional housewives are now quite rare in Sweden.

15-17 ғасырлар

"Үй шаруасымен айналысатын әйел" деп сипатталған адамның мысалын 1452 жылғы жазбада көруге болады, онда Дунстабл, Бедс қаласынан Елизавета Банхам осылай сипатталған. Ұлыбританияда 17 ғасырдағы үй шаруасындағы әйелдердің өмірі ерлер мен әйелдердің үй ішіндегі бөлек, ерекше рөлдерінен тұратын. Әдетте, ерлердің жұмысы бір ғана нақты міндеттен, мысалы, егіс жыртудан құралды. Ерлердің бір ғана міндеті болса, әйелдер әртүрлі, уақыт талап ететін жұмыстарға жауапты болды, мысалы, сиыр сауу, киім тігу, тамақ дайындау, нан пісіру, үй шаруасын жүргізу, бала күтімі және т.б. Әйелдер үй шаруасы және бала күтімімен ғана емес, сонымен қатар ауыл шаруашылығы өндірісімен де айналысуға жауапты болды. Көптеген міндеттері болғандықтан, әйелдер жылдың қарбалас кезінде ұзақ жұмыс күндерін өткізіп, ұйықтамайтын немесе аз ұйықтатын. Олардың жұмысы "үй шаруасымен айналысатын әйелдің жұмысының соңы жоқ, ол күнделікті циклді маусымдық жұмыспен үйлестіреді" деп сипатталады.

АҚШ-та

1978 жылы АҚШ-тағы үйленген әйелдердің шамамен 50%-ы бала туғаннан кейін жұмысын жалғастырды; 1997 жылы бұл көрсеткіш 61%-ға өсті. 2000-шы жылдары үй шаруасындағы әйелдердің саны артты. Ұлы экономикалық дағдарыс кезінде орташа табыстың төмендеуі салдарынан екі жұмыс істейтін отбасылардың қажеттілігі артып, 2009 жылға қарай бала туғаннан кейін жұмысын жалғастырған АҚШ-тағы үйленген әйелдердің үлесі 69%-ға жетті. 2014 жылғы Pew Research Center мәліметтері бойынша, АҚШ-тағы әр төрт ананың бірінен астамы үй шаруасында болады.

Америкадағы үй шаруасындағы әйелдер 20 ғасырдың ортасында орта және жоғарғы табысты ақ нәсілді отбасыларда кең таралған. Қара нәсілді отбасылар, жақында көшіп келгендер және басқа да азшылық топтары одақтық еңбекақысынан, үкіметтік саясаттан және осы онжылдықтарда ақ нәсілді әйелдердің үйде қалуына мүмкіндік берген басқа да факторлардан көбінесе үлестеме алмады. Бұл оларға бала тәрбиесіне толық көңіл бөлуге және әсіресе баланың мектепке баратын жасына дейін (бес жасқа дейін) бала күтіміне кететін жоғары шығындардан сақталуға мүмкіндік берді. Үйде отыратын аналардың жұмысқа оралу ниеті бойынша айтарлықтай айырмашылықтар бар. Кейбіреулері үйде жұмыс істеуді жоспарлайды, ал кейбіреулері жартылай жұмыс істейді, ал кейбіреулері балалары мектеп жасына жеткенде жартылай немесе толық жұмысқа оралуды көздейді. Ал кейбіреулері жоғары білім алып, өз біліктіліктерін арттыруы мүмкін, ал басқалары жұмысқа оралудың (немесе қайта оралудың) қаржылық тұрғыдан тиімді екенін анықтайды. Зерттеулер жұмысқа оралумен байланысты "аналық кінә сезімі мен ұзаққа созылған алаңдау" сезімдерін анықтады. Сонымен қатар, үйде отыратын аналардың бала күтіміне қатысты емес үй шаруасына қатысты көзқарастарында да үлкен айырмашылықтар бар. Кейбіреулері дәстүрлі үй шаруасының рөлін қабылдап, бала күтімімен қатар үйді тазалап, тамақ дайындайды. Ал енді біреулері өздерінің басты рөлі бала күтімі екенін санайды, балаларының физикалық, интеллектуалдық, эмоционалдық және рухани дамуын қолдайды, ал үй шаруасының басқа да аспектілерін бөліседі немесе тапсырады.

Тарих

Ерлер отбасының негізгі немесе жалғыз күнкөріс көзі ретінде қабылданып келгенімен, дәстүрлі қоғамдардағы еңбек бөлінісі екі жыныстың да үйден тыс ресурстар табуда белсенділік танытуын қажет етті. Ауыл шаруашылығы мен мал өсірудің пайда болуына дейін тағамдық өнімдер тапшы болған. Осы кезеңде дұрыс тамақтану үшін ерлер мен әйелдердің екеуі де аулау мен жинауға күш-жігерін жұмсауы қажет болды. Тағамды сақтау және консервілеу технологияларының жетіспеуі ерлер мен әйелдердің үнемі жаңа тағамдық көздерді іздеуіне және алуына себеп болды. Көшпелі тайпалар жыныстық ерекшеліктерді өздерінің пайдасына қолданып, ерлер мен әйелдерге олардың толықтыратын бейімделулері мен тіршілік ету стратегияларын пайдалануға мүмкіндік берді, соның арқасында ең алуан түрлі және толыққанды тағамдарды табуға қол жеткізді. Мысалы, күнделікті жинау кезінде бала күтімі әйелдердің өнімділігіне кедергі келтірмеді; керісінше, осы жұмысты балаларымен бірге атқару іс-әрекеттің тиімділігін арттырды (көбірек адамдардың қатысуы жеуге жарамды тамырлардың, жидектердің, жаңғақтардың және өсімдіктердің өнімділігін арттырады) және әр бала үшін тіршілік ету дағдыларын үйренуге маңызды сабақ болды. Күнделікті күнкөрістің ауыртпалығын бөлісу және гендерлік ерекшеліктерді дамыту арқылы адамдар өздерінің өмір сүруін қамтамасыз етті және сонымен қатар, тәжірибе арқылы дамуы мен өсуіне жағдай жасады. XIX ғасырда индустриалдану процесін бастан өткерген елдерде әйелдердің саны артып, үй шаруасымен және шаруа әйелдері болудан бас тартып, үйден тыс және отбасылық шаруашылықтан тыс әртүрлі салаларда ақылы жұмыс істеуге көшті. Осы кезеңде Англияда, содан кейін Еуропаның басқа елдерінде және АҚШ-та көптеген ірі зауыттар ашылды. Мыңдаған жас әйелдер зауыттарда жұмыс істеді, көптеген зауыттар әйелдерді еркектерден өзгеше лауазымдарға орналастырды. Сондай-ақ, үйде жұмыс істеп, аз жалақы алатын және балаларына күтім жасайтын әйелдер де болды. Үй шаруасымен шұғылдану орта және жоғарғы таптағы отбасыларға ғана қол жетімді болды. Жұмысшы табының отбасыларында әйелдердің жұмыс істеуі қалыпты жағдай еді. XIX ғасырда Англияда тұрмысқа шыққан әйелдердің үштен бірінен жартысына дейіні санақта жалақылы жұмыс істегені тіркелген, ал кейбір тарихшылар бұл көрсеткіштің төмен бағаланғанын айтады. Үйленген жұбайлар арасында әйелдер үй шаруасын, бау-бақшаны, тамақ пісіруді және балаларды күтуді үйден тыс жұмыс істемей-ақ атқаратын. Әйелдер үй шаруасын жақсы атқарып, үйі мен балаларын жақсы күтіп-ұстағаны үшін мақтанатын. Флоренс Найтингейл сияқты басқа әйелдер жеткілікті бай болғанымен, өндіріс емес кәсіптерге ұмтылды. Әйелдерге ашық кейбір мамандықтар үйленбеген әйелдерге ғана шектелген (мысалы, оқытушылық). ХХ ғасырдың басында екі дүниежүзілік соғыс (Бірінші дүниежүзілік соғыс, 1914-1918; және Екінші дүниежүзілік соғыс, 1939-1945) көптеген елдердің ер адамдарының қатысуымен жүрді. (Қарулы күштерде әйелдер атқаратын арнайы рөлдер де болды, мысалы, медбикелік, көлік және т.б., ал кейбір елдерде әйелдер де әскери қызмет атқарды.) Ерлер соғыста болғанда, олардың көптеген әйелдері елдерді басқару үшін үйден тыс жұмыс істеуге кетті. Әйелдер үй шаруасын да атқарып, фабрикаларда, кәсіпорындарда және фермаларда жұмыс істеді. Екі соғыстың соңында көптеген ер адамдар қаза тапты, ал басқалары жарақат алып қайтып келді. Кейбір ерлер бұрынғы лауазымдарына оралды, бірақ кейбір әйелдер жұмыс күшінде қалды. Жұмыс күшінде әйелдердің көбейгеніне қоса, ыңғайлы тағамдар мен үй техникасы да танымал болды, бұл екеуі де әйелдерге үй шаруасына жұмсаған уақыттарын үнемдеп, басқа қызығушылықтарды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. XX ғасырдың басында және ортасында коммунистік елдердің үкіметтері, мысалы, Кеңес Одағы мен Қытай, тұрмысқа шыққан әйелдерді бала туғаннан кейін де жұмыс істеуге шақырды. Коммунистік елдерде 1990 жылдары еркін нарықтық экономикалық реформаға дейін үй шаруасындағы әйелдер өте аз болды, бұл үй шаруасындағы әйелдердің санының қайта көбеюіне әкелді. Ал батыста 1950 жылдары көптеген әйелдер жұмыстан шығып, бала туып, үй шаруасына кіріседі. АҚШ-та тек 11% тұрмысқа шыққан әйелдер баласын туғаннан кейін де жұмыс істей береді. 1960 жылдары батыс елдерінде әйелдің үйленгенге дейін жұмыс істеуі, үйленгеннен кейін жұмысты тоқтатып, үй шаруасымен айналысуы керек деген кең тараған пікір болды. Көптеген әйелдер бұл ерлер мен әйелдерді теңсіздікке ұшырату деп санды және әйелдердің үйленгеніне қарамастан, олардың қабілеттеріне сай жұмыс істеуі керек деп есептеді. 1963 жылы Бетти Фриданның жариялаған «Әйелдік миф» кітабы, АҚШ-та екінші толқын феминизмінің басталуына ықпал еткені үшін кеңінен танылған, материалдық жағдайы жақсы болғанына және балалары бар болғанына қарамастан, бақытсыздыққа ұшыраған АҚШ-тың әйелдерінің өмірін талқылады. Осы кезеңде көптеген әйелдер білімі жолында табысқа жетті. Білімінің артуының нәтижесінде кейбір әйелдер күйеулерінен жоғары жалақы ала бастады. Сирек жағдайларда күйеуі үй шаруасын жүргізіп, балаларын тәрбиелесе, әйел жұмыс істеді. 1964 жылы АҚШ пошта таңбасы Смит-Левер заңының 50 жылдығына орай үй шаруасын жүргізушілерді құрметтеу үшін шығарылды. ХХ ғасырдың соңында көптеген елдерде бір адамның жалақысымен отбасының күнкөрісін қамтамасыз ету қиын болды. Нәтижесінде, көптеген әйелдер бала туғаннан кейін жұмысқа оралуға мәжбүр болды. Алайда, ХХ ғасырдың соңында ерлердің үй шаруасымен айналысуының саны біртіндеп артты, әсіресе дамыған батыс елдерінде. 2010 жылы АҚШ-тағы ерлердің үй шаруасымен айналысуының саны ең жоғары деңгейге жетті: 2,2 миллион. Ерлердің рөлі көптеген стереотиптерге ұшырағанымен және олар аналарға бағытталған атаулы жәрдемақыларға, қауымдастықтарға және қызметтерге қол жеткізуде қиындықтарға тап болғанымен, 2000 жылдарға қарай бұл жағдай әлеуметтік жағынан қабылдана бастады. 2000 жылдарға қарай ерлердің үй шаруасымен айналысуы бұқаралық ақпарат құралдарында жиі көрсетілді, әсіресе АҚШ-та. Алайда, әлемнің кейбір аймақтарында ерлердің үй шаруасымен айналысуы мәдени тұрғыдан қабылдана бермейді.

Although men have generally been thought of as the primary or sole breadwinners for families in recent history, the division of labor between men and women in traditional societies required both genders to take an active role in obtaining resources outside the domestic sphere. Prior to agriculture and animal husbandry, reliable food sources were a scarce commodity. To achieve optimal nutrition during this time, it was imperative that both men and women focus their energies on hunting and gathering as many edible foods as possible to sustain themselves on a daily basis. Lacking the technologies necessary to store and preserve food, it was critical for men and women to seek out and obtain fresh food sources almost continuously. These nomadic tribes used gender differences to their advantage, allowing men and women to use their complementary adaptations and survival strategies to find the most diverse and nutritionally complete foods available. For example, in the context of daily foraging, childcare itself was not a hindrance to women's productivity; rather, performing this task with her children both increased the overall efficiency of the activity (more people participating equals a greater yield of edible roots, berries, nuts, and plants), and functioned as an important hands on lesson in survival skills for each child. By sharing the burden of daily sustenance – and developing specialized gender niches – humans not only ensured their continued survival, but also paved the way for later technologies to evolve and grow through experience. In the 19th century, more and more women in industrialising countries stopped being homemakers and farm wives and began to undertake paid work in various industries outside the home and away from the family farm, in addition to the work they did at home. At this time many big factories were set up, first in England, then in other European countries and the United States. Many thousands of young women went to work in factories; most factories employed women in roles different from those occupied by men. There were also women who worked at home for low wages while caring for their children at the same time. Being a housewife was only realistic among middle class and upper class families. In working class families, it was typical for women to work. In the 19th century, a third to half of married women in England were recorded in the census as working for outside pay, and some historians believe this to be an undercount. Among married couples that could afford it, the wife often managed the housework, gardening, cooking, and children without working outside the home. Women were often very proud to be a good homemaker and have their house and children respectably taken care of. Other women, like Florence Nightingale, pursued non factory professions even though they were wealthy enough that they did not need the income. Some professions open to women were also restricted to unmarried women (e. g., teaching). In the early 20th century, both world wars (World War I, 1914–18; and World War II, 1939 45) were fought by the men of many countries. (There were also special roles in the armed forces carried out by women, e. g. nursing, transport, etc. and in some countries women soldiers also.) While the men were at war, many of their womenfolk went to work outside the home to keep the countries running. Women, who were also homemakers, worked in factories, businesses and farms. At the end of both wars, many men had died, and others returned injured. Some men were able to return to their previous positions, but some women stayed in the workforce as well. In addition to this surge in women entering the workforce, convenience food and domestic technology were also rising in popularity, both of which saved women time that they may have spent performing domestic tasks, and enabled them to instead pursue other interests. The governments of communist countries in the early and middle 20th century, such as the Soviet Union and China, encouraged married women to keep working after giving birth. There were very few housewives in communist countries until free market economic reform in the 1990s, which led to a resurgence in the number of housewives. Conversely, in the Western World of the 1950s, many women quit their jobs to be housewives after giving birth. Only 11% of married women in the US kept working after giving birth. In the 1960s in western countries, it was becoming more accepted for a woman to work until she got married, when it was a widely held belief that she should stop work and become a housewife. Many women believed that this was not treating men and women equally and that women should do whatever jobs they were able to do, whether they were married or not. The Feminine Mystique, a 1963 book by Betty Friedan which is widely credited with sparking the beginning of second wave feminism in the US, discussed, among other things, the lives of housewives from around the US who were unhappy despite living in material comfort and being married with children. At this time, many women were becoming more educated. As a result of this increased education, some women were able to earn more than their husbands. In very rare cases, the husband would remain at home to raise their young children while the wife worked. In 1964, a US stamp was issued honoring homemakers for the 50th anniversary of the Smith Lever Act. In the late 20th century, in many countries, it became harder for a family to live on a single wage. Subsequently, many women were required to return to work following the birth of their children. However, the number of male homemakers began gradually increasing in the late 20th century, especially in developed Western nations. In 2010, the number of male homemakers in the US had reached its highest point: 2.2 million. Though the male role is subject to many stereotypes, and men may have difficulties accessing parenting benefits, communities, and services targeted at mothers, it became more socially acceptable by the 2000s. The male homemaker was more regularly portrayed in the media by the 2000s, especially in the US. However, in some regions of the world, the male homemaker remains a culturally unacceptable role.

Үй шаруасындағы әйелдер туралы әндер

Үй шаруасындағы әйелдің еңбегі көбінесе халық әндерінің тақырыбы болған. Мысалдар: Сара Прайстың күнделігінен алынған "Үй шаруасындағы әйелдің зарлануы" (Оттава, Иллинойс, 19 ғасырдың ортасы); "Күніне тоғыз сағат" (1871 жылғы ағылшын әні, автор белгісіз); "Әйелдің жұмысы бітпейді" немесе "Әйел күні бойындағы жұмысының қашан аяқатын білмейді"; "Еңбек ететін әйел"; "Бір апта ішінде бес және жиырма шиллинг қалай жұмсалды" (ағылшын халық әндері); және Сью Пэйдің 1934 жылы Лондон музыка залы үшін жазған "Әйелдің жұмысы" әні. Пегги Сигердің "Үй шаруасындағы әйелдің әліпбиі" 1977 жылы "My Son" әнімен бірге Blackthorne Records лейблынан сингл ретінде жарық көрді.