Кіріспе
Жаңа туған қыз балаларды қасақана өлтіру – жаңа туған қыз балаларды уәжді түрде өлтіру. Қыз балаларды өлтіру Қытай, Үндістан және Пәкістан сияқты бірнеше елде кең таралған. Патриархалдық қоғамдарда әйелдерге деген құрметсіздік әйелдерге қатысты жағымсыз көзқарас тудырады делінеді. Заманауи жыныс таңдау арқылы жасалатын аборт та жыныс арақатынастарын реттеу үшін қолданылады. 1978 жылы антрополог Лейла Уильямсон нәресте өлтірудің қаншалықты тарағандығы туралы жинаған мәліметтерін қорытындылап, нәресте өлтірудің барлық континентте орын алғанын, оны аңшы-жинаушылардан бастап өте дамыған қоғамдарға дейінгі топтар жасағанын және бұл практиканың ерекшелік емес, жалпыға ортақ екенін анықтады. Бұл практика Австралияның, Солтүстік Алясканың және Оңтүстік Азияның жергілікті халықтары арасында құжатталған, ал Барбара Миллер бұл практиканың тіпті Батыс әлемінде де «дегенге дейін жалпыға ортақ» екенін айтады. Миллер әйелдердің егіншілікпен айналыспайтын және қалың мал дәстүрге айналған аймақтарда қыз балаларды өлтірудің кең таралғанын мәлімдейді. 1871 жылы Чарльз Дарвин «Адамның шығу тегі және жыныстық қатынасқа қатысты таңдау» еңбегінде Австралияның аборигендер тайпалары арасында бұл кең таралған құбылыс екенін жазды. Қыз балаларды өлтіру сондай-ақ білімнің жетіспеуімен және жоғары кедейлікпен тығыз байланысты, бұл Үндістан, Пәкістан және Батыс Африка сияқты жерлерде кең таралғандығын түсіндіреді. 1990 жылы «New York Review of Books» журналында Амартия Сен Азияда күтілгеннен 100 миллионға кем әйел бар екенін және бұл «жоғалған» әйелдердің саны «бізге теңсіздік пен немқұрайлылықтың қорқынышты тарихын айтады, бұл әйелдердің өлім-жітіміне әкеп соқтырады» деп жазды.
Female infanticide is the deliberate killing of newborn female children. Female infanticide is prevalent in several nations such as China, India and Pakistan. It has been argued that the low status in which women are viewed in patriarchal societies creates a bias against females. The modern practice of gender selective abortion is also used to regulate gender ratios. In 1978, anthropologist Laila Williamson, in a summary of data she had collated on how widespread infanticide was, found that infanticide had occurred on every continent and was carried out by groups ranging from hunter gatherers to highly developed societies, and that, rather than this practice being an exception, it has been commonplace. The practice has been documented among the Indigenous peoples of Australia, Northern Alaska and South Asia, and Barbara Miller argues the practice to be "almost universal", even in the Western world. Miller contends that female infanticide is commonplace in regions where women are not employed in agriculture and regions in which dowries are the norm. In 1871, in The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex, Charles Darwin wrote that the practice was commonplace among the aboriginal tribes of Australia. Female infanticide is also closely linked to a lack of education and high poverty rates, which explains why it is widely prevalent in locations such as India, Pakistan, and West Africa. In 1990, Amartya Sen writing in the New York Review of Books estimated that there were 100 million fewer women in Asia than would be expected, and that this number of "missing" women "tell[s] us, quietly, a terrible story of inequality and neglect leading to the excess mortality of women".
Қытай
Қытайда 2000 жылдық тарихы бар қыз балаларды өлтіру салты болған. 16 ғасырдың соңында христиан миссионерлері келген кезде, олар қыз балаларды өлтірудің бар екенін анықтады. Жаңа туған нәрестелерді өзендерге немесе қоқысқа тастаған жағдайлар кездесетін. 17 ғасырда Матео Риччи бұл әдет Қытайдың бірнеше провинциясында орын алып, кедейлік оның басты себебі екенін жазды. 19 ғасырдағы Қытайда қыз балаларды өлтіру кеңінен таралған. Цин дәуірінің мәтіндерінде «nì nǚ» («қыздарды суға батыру») термині жиі кездеседі, ал суға батыру – әйел балаларды өлтірудің ең көп қолданылатын тәсілі болған. Тұншықтырып өлтіру және аштықтан өлтіру де қолданылған. Сәбиді ауа райына тастап өлтіру де болған: баланы себетке салып, ағашқа іліп қоятын. Будда монастырьлары адамдар балаларын тастап кетуі үшін «бала мұнараларын» салған, бірақ бала асырап алуға берілгені ме, әлде өлгеннен кейін жерлеуге тасталғаны ма, әлі де белгісіз. 1845 жылы Цзянси провинциясындағы миссионер жазғандай, осы балалар ауа райына ұшырағанда екі күнге дейін тірі қалған, ал көшеден өткендерге ол жайлы ешқандай назар болмаған. 19 ғасырда Қытайдың көптеген провинцияларында қыз балаларды өлтіру салты болған. 1878 жылы француз иезуит миссионері Габриэль Палатр 13 провинциядан құжаттар жинады, ал «Киелі балалық шақ туралы жылнама» (Annales de la Sainte Enfance) Шаньси және Сычуань провинцияларында да нәрестелерді өлтірудің фактілерін анықтады. Палатр жинаған мәліметтерге сәйкес, бұл әдет оңтүстік-шығыс провинцияларда және Янцзы өзенінің төменгі ағысында кеңінен таралған. Қытайда қыз балаларды өлтіру салты толығымен жоққа шығарылмаған. Әсіресе буддизм оны қатты айыптаған. Буддистер жас қыздарды өлтірудің жаман кармаға әкелетінін, ал жас қыздың өмірін сақтап қалғандардың (араласу арқылы немесе ақша немесе тамақ сыйлықтары арқылы) жақсы кармаға ие болатынын, бұл олардың ұлдарына өркендеген өмір, ұзақ өмір және табыс әкелетінін жазған. Алайда буддалық реинкарнацияға сенім нәресте өлімінің соңғы емес екенін білдірді, өйткені бала қайта туылады, бұл сенім қыз балаларды өлтіруге байланысты кінәлі сезімді жеңілдетті. Конфуцийшілдіктің қыз балаларды өлтіруге қатысты көзқарасы қарама-қайшы болды. Конфуцийшілдік жастықтан гөрі ересектікті бағалап, балалардың құнын төмендеткен. Конфуцийдің отбасыға баса назар аударуы қалыңдықтың өсуіне әкелді, нәтижесінде қызды ұлға қарағанда асырауға әлдеқайда қымбатқа түсті, бұл отбасылардың көп қызды асырауға шамасы келмейтінін сезінуіне себеп болды. Конфуцийшілдік салты бойынша еркек бала отбасында қалғандықтан, қызды тәрбиелеуге жұмсалған ақша мен қалыңдық оның тұрмысқа шығуымен бірге жоғалып кететін, сондықтан қыздарды «ақша жоғалтатын тауар» деп атаған. Алайда Конфуцийдің Ренге сенімі конфуцийшіл зиялыларды қыз балаларды өлтірудің дұрыс емес екенін және бұл практика инь мен ян арасындағы тепе-теңдікті бұзады деген пікірді қолдауға итермеледі. Қытай үкіметі 1980 жылы жариялаған ақ қағазда қыз балаларды өлтіруді «феодалдық зұлымдық» деп атады. Мемлекеттің ресми ұстанымы бойынша, бұл феодалдық дәуірден қалған салдар, және ол бір бала саясатының нәтижесі емес. Алайда Цзин Бао Ние мемлекеттің отбасылық жоспарлау саясаты мен қыз балаларды өлтірудің арасында байланыс жоқ деп ойлаудың «ақылға сыймайтындығын» айтады.
Үндістан
Үндістандағы қалыңдық жүйесі қыз балаларды өлтірудің бір себебі болып табылады; ғасырлар бойы бұл үнді мәдениетіне сіңіп кеткен. Мемлекет қалыңдық жүйесін жою үшін қадамдар жасағанымен, осы әдет әлі де жалғасуда. Ауылдық аймақтардағы кедей отбасылар үшін қыз балаларды өлтіру және жыныстық таңдаулы аборттар тиісті қалыңдық жинау мүмкін болмауынан және одан кейін қоғамнан шеттетілуден қаушады. 1789 жылы, Үндістанда британдық отаршылдық кезеңінде, британдықтар Уттар-Прадеш штатында қыз балаларды өлтірудің ашық мойындалғанын анықтады. Осы кезеңде Үндістанның солтүстік-батысындағы билік өкілінен келген хатта Мынпури раджаларының бекіністерінде бірнеше ғасыр бойы қыз балалар тәрбиеленбегені айтылған. 1845 жылы, алайда, сол кездегі билеуші, Унвин есімді аудандық коллектордың араласуынан кейін, қызын тірі қалдырды. Зерттеулер көрсеткендей, отарлық кезеңде Үндістандағы қыз балаларды өлтірудің көп бөлігі солтүстік-батыста болған, және барлық топтар осы әдетті орындамаса да, ол кеңінен таралған. 1870 жылы отарлық биліктің тергеуінен кейін, осы әдет заңсыз деп жарияланды, және 1870 жылғы «Қыз балаларды өлтіруге қарсы іс-қимыл туралы» заң қабылданды. Әйелдер құқығын қорғаушы Донна Фернандес кейбір әдеттер үнді мәдениетіне соншалықты терең сіңгендіктен, оларды «жоюға жақын мүмкіндік жоқ» деді, және Үндістан «әйелдерге қарсы геноцидке» ұшырап жатыр деп мәлімдеді. Біріккен Ұлттар Ұйымы Үндістанды қыз балалар үшін ең қауіпті ел деп жариялады, және 2012 жылы 1-ден 5 жасқа дейінгі қыз балалардың өлім көрсеткіші ұл балаларға қарағанда 75 пайызға жоғары болды. Балалар құқықтарын қорғаушы CRY ұйымы Үндістанда жыл сайын туылатын 12 миллион қыздың 1 миллионының өмірінің алғашқы жылында қайтыс болатынын бағалады. Британдық билік кезінде Тамил Наду штатында Каллар және Тода тайпалары арасында қыз балаларды өлтіру әдеті туралы хабарлар тарады. Соңғы кезде, 1986 жылдың маусым айында India Today журналының «Өлмек үшін туылған» атты мақаласында Тамил Надудың оңтүстігіндегі Усилампаттиде қыз балаларды өлтіру әлі де орын алып жатқаны туралы хабарланды. Осы әдет аймақтың үстем кастасы – Каллар тайпасы арасында кеңінен таралған.
Пәкістан
Ислам заңы бойынша бұл амал қылмыс саналатындықтан, Пакистанда бірнеше себептерге байланысты қыз балаларды өлтіру жағдайлары кездеседі, мысалы, некесіз туған балалардың әкесі оларды заңды емес деп ұяттан қашу үшін өлтіреді. Пакистан әлі де еркектер басым билік құрған ел және патриархалды қоғам болып табылады. Сонымен қатар, отбасыдағы ұлдарға қыздардан бұрын тамақ пен медициналық көмек көрсетіледі. Пакистанда некесіз бала туу – мәдени табу. Әйелдер бала туғаннан кейін, көбінесе ұяттан немесе қуғыннан құтылу үшін оларды өлтіреді. Бірақ, осындай жағдайларда қыз балалардың өлтірілу көрсеткіші ұл балаларға қарағанда әлдеқайда жоғары, себебі ұл балаларға көбірек құрмет көрсетіледі. Пакистанда нәресте өлтіру заңсыз. Дегенмен, адамдар мұндай оқиғаларды хабарламайды, бұл полицияның тергеу жүргізуіне кедерес келтіреді. National Right to Live News мәліметінше, 2017 жылы тек бір жағдай тіркелген, ал 2017 жылдың қаңтарынан 2018 жылдың көктеміне дейін Пакистан астанасында 345 сәбинің денесі табылған.
Әлеуметтік-экономикалық
Әйелдерді жою мәселесі тудырады, себебі бұл бала туа алатын әйелдердің санын азайтады. Сондай-ақ, әйелдердің өз құндылығына сезінуіне де кедергі келтіреді, өйткені қыз балаларын жоюды қалайтын отбасылар өз қоғамындағы жас қыздарға олар еркектерден кем екенін үйретеді, бұл олардың қысымға ұшырау ықтималдығын арттырады және жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін шектейді. Қалың мал жүйесі отбасылар мен кедейлік шегіне әсер етеді, себебі кейбір отбасылар ең төменгі жалақыдан да аз табыс тауып, қалың мал төлеуге күш жібереді. 2017 жылғы мәліметтерге сәйкес, пакистандық әйелдер еркектерге қарағанда ай сайын жүз рупиден аз табыс табады және көбінесе жақсы жұмыс уақыты мен жалақы алуға мүмкіндік беретін білім алуға шамалары жетпейді. Көптеген елдерде қыз балаларды өлтіру әлеуметтік-экономикалық қиындықтармен байланысты. Үндістанда жүргізілген зерттеуде қыз балаларды өлтірудің үш әлеуметтік-экономикалық себебі анықталды. Зерттеу көрсеткендей, экономикалық тұрғыдан ұлдардың жұмыс істеп, отбасына ақша әкелу мүмкіндігіне байланысты, олар қыздардан жоғары бағаланады. Қыз балаларды өлтірудің әлеуметтік-мәдени себебіне байланысты, көптеген мәдениеттерде отбасының ұрпақтарын жалғастыру үшін отбасында ұл баланың болуы міндетті саналады. Сондай-ақ, қыз балаларды өлтіруде діни фактор да бар. Көптеген адамдар тек еркектер ғана жақсы көмектесе алады деп санайды, ал ұлдар ата-аналарының жаназасын өткізу үшін және олардың жанын құтқаруға көмектесу үшін қажет деп есептейді.
Шешімдер мен бағдарламалар
Үкіметтік емес даму ұйымдары (NGDO) әйелдерге қатысты кемсітушіліктің алдын алу мақсатындағы гендерлік саналылық саясатына ие. Бұл NGDO корпорацияларға жүгініп, жұмыс күшінің өкілдерін қоғамдағы әйелдерге қатысты маңызды мәселелермен таныстыруға тырысады. Бұл мәселе бойынша білім беруді арттырудан өзге, қыз балаларды өлтірудің тағы бір маңызды шешімі – қалың мал жүйесін жою болып табылады. Көптеген қоғамдар қыз балаларды қалың мал төлеуге байланысты ауыр қаржылық жүктеме болғандықтан қарсы көреді. Отбасыларға қаржылық жағдайды жеңілдету арқылы қалың мал жүйесін жою, ұл балаға деген басымдық пен қыз балаларды өлтіру көрсеткіштерін төмендетуге әкелуі мүмкін. Қыз балаларды өлтіруді азайтудың тағы бір жолы – отбасыларды қыз бала тудыруға ынталандыру. Үндістанның "Қыз баланы қорғау схемасы" осындай схемалардың бірі болып табылады, ол отбасыларға қыз бала туған жағдайда қаржылық қолдау көрсетеді және балалары білім алған отбасыларға қосымша көмек ұсынады. Бұл әйелдердің сауаттылық деңгейін арттырады және жұмыс күшіне қатысуын ұлғайтады, соның салдарынан дамытылмаған елдерде әйелдердің ішектерін жою көрсеткіштерін төмендетеді.
Салдары мен реакциялары
Көптеген елдерде қыз балаларды өлтіру көрсеткішінің жоғары болуы нәтижесінде халық құрамында еркектердің үлесі басым болуы мүмкін. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметінше, қоғамдағы еркектердің артық болуы балаларға қатысты зорлық-зомбылық, отбасылық зорлық-зомбылық, әйелдерді алып қашу және сауда жасау деректерінің өсуімен бірге жүреді, бұл зардап шеккен аймақтардағы әйелдердің қауіпсіздігіне қатысты ауыр қауіп тудырады. Бұл сонымен қатар әйелдердің зиянды жыныстық инфекцияларға шалдығу ықтималдығын арттырады. Осы алаңдатарлық мәселелерге байланысты аналардың өлім-жітімі де артып, әйелдер арасында психикалық денсаулық мәселелері жиі кездеседі. Женева қарулы күштерді демократиялық бақылау орталығы (DCAF) 2005 жылғы "Қауіпсіз емес әлемдегі әйелдер" есебінде соғыстағы қазалар саны төмендеген кезде әйелдерге қарсы "жасырын геноцид" жүзеге асырылып жатқанын жазды. DCAF мәліметінше, гендерлік себептерге байланысты қайтыс болған әйелдердің демографиялық жетіспеушілігі ХХ ғасырдағы барлық қақтығыстарда қаза тапқан 191 миллион адамға шамалас. 2012 жылы "Бұл – қыз: әлемдегі ең қауіпті үш сөз" атты деректі фильмі шықты, ал бір сұхбатта үнді әйелі өзінің сегіз қызын өлтіргенін мойындады.