Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын темір шебері және квакер (1677–1717 жж.)
English ironmaster and Quaker (1677–1717)
Абрахам Дарби, кейіннен Абрахам Дарби ересек деп аталды, қазір көбінесе Ыңғайлылық үшін Абрахам Дарби I (14 сәуір 1677 – 5 мамыр 1717, осы есімді бірнеше адамның бірінші және ең танымал өкілі) ретінде белгілі, британдық темір шебері және қорытушы болды. Индустриялық революцияда маңызды рөл атқарған ағылшын квакер отбасында дүниеге келген Дарби, көмірдің орнына кокспен қыздырылатын домен пешінде шойын өндіру әдісін жасады. Бұл индустриялық революция үшін шикізат ретінде темір өндірісіндегі маңызды қадам болды.
Abraham Darby, in his later life called Abraham Darby the Elder, now sometimes known for convenience as Abraham Darby I (14 April 1677 – 5 May 1717, the first and best known of several men of that name), was a British ironmaster and foundryman. Born into an English Quaker family that played an important role in the Industrial Revolution, Darby developed a method of producing pig iron in a blast furnace fuelled by coke rather than charcoal. This was a major step forward in the production of iron as a raw material for the Industrial Revolution.
Ерте өмір
Абрахам Дарби – шаруа және құлыпшы болған Джон Дарби мен оның әйелі Энн Бейлистің ұлы еді. Ол Вудсетон, Стаффордширдегі Врен ұясында дүниеге келді, қазір ол Батыс Мидлендс аймағындағы Дудли қаласының бір бөлігі. Оның тегі дворяндықтан тараған; оның әжесі Джейн – Эдвард Саттонның, 5-ші барон Дадлидің заңсыз туған қызы еді. Ыбырайымның арғы әжесі – Дуд Дудлидің толыққанды қарындасы, ол темірді отын ретінде коксты пайдаланып балқытқанын айтқан. Алайда, Дадли өндірген темірді көмірмен жұмыс істейтін теміршілер қабылдамады. Дегенмен, бұл оның шөбере інісі Дарбиге осы жаңа балқыту әдісін жетілдіруге шабыттандырған болуы мүмкін. 1690-шы жылдардың басында Бермингемде Дарби Джонатан Фритке шәкірт болып түсті. Онда Дарби малтық пісіру пештерін қыздыру үшін коксті пайдалануды көрді, бұл көмірдің күкірт құрамының сыраны ластауына жол бермейтін, сонымен қатар сирек кездесетін ағаш көмірін отын ретінде пайдаланудан сақтады. Осы екі ойдың үйлесуі 1709 жылы Дарбидің коксті пайдаланатын доменді пешін жасауына әкелді. Фрит Дарбиді Достар қоғамының белсенді мүшесі болуға ынталандырды, және ол өмірінің соңына дейін солай болды. 1699 жылы шәкірттігін аяқтағаннан кейін Мэри Сержантқа (1678–1718) үйленді және Бристольге көшіп, малтық фабрикасын құрды.
Abraham Darby was the son of John Darby, a yeoman farmer and locksmith by trade, and his wife Ann Baylies. He was born at Wren's Nest in Woodsetton, Staffordshire, now part of Dudley, West Midlands. He was descended from nobility; his great grandmother Jane was an illegitimate child of Edward Sutton, 5th Baron Dudley. Abraham's great grandmother was a sister of the whole blood to Dud Dudley, who claimed to have smelted iron using coke as a fuel. Unfortunately, the iron that Dudley produced was not acceptable to the charcoal ironmasters. However, this may have inspired his great grandnephew Darby to perfect this novel method of smelting. In Birmingham in the early 1690s, Darby was apprenticed to Jonathan Freeth, a fellow Quaker and a manufacturer of brass mills for grinding malt. Here Darby would have seen the use of coke to fuel malting ovens, not only preventing the sulphur content of coal from contaminating the resulting beer, but also avoiding its use of the scarcer charcoal as a fuel. The combination of these two insights was to lead to Darby's development of the coke fuelled blast furnace in 1709. Freeth encouraged Darby to become a highly active member in the Society of Friends, and he remained so all his life. In 1699, when he completed his apprenticeship, he married Mary Sergeant (1678–1718) and moved to Bristol, where he set himself up as a malt mill maker.
Бристоль
Бристольде квакерлердің шағын қауымы болды, және Дарби көп ұзамай өнер мен кәсіпкерлік шеберлігімен танымал болды. 1702 жылы Дарби Бристольдегі Баптист Миллде орналасқан Бристоль мыс компаниясын құру үшін басқа квакерлерге қосылды. Ол қола батареясын іске қосу үшін «голландиялықтарды» шақырды, олар балғамен соғып, пісіруге арналған ыдыстар мен басқа да қуыс заттар жасады. Сондай-ақ ол бұрын тек кішкентай қоймалар үшін ғана қолданылған «жасыл құмнан» қалыптар жасау арқылы ыдыстарды құюдың жаңа әдісін ойлап тапты. Бұл ыдыстар мен қазандықтың көптеп өндірілуіне және дәстүрлі сазды қалыптарда құйылғандарға қарағанда жұқарақ болуына мүмкіндік берді. Осы мақсатта ол 1704 жылы «Cheese Lane Foundry» құрды. Бастапқыда ол мыс ыдыстарды құйды, бірақ 1705 жылы темірге көшті. Жасы Уэльс оқушысы Джон Томас қалыпқа құмды, арнайы құю жәшігі мен өзегімен қолдану арқылы мәселені шешті. Осы құю әдісін пайдаланып, Дарби жеткілікті жұқа және жеңіл ыдыстарды құя алды. Дарби 1707 жылы жаңа құю әдісіне патент алды, Дарбидің ізбасарлары Англия мен Уэльстің кең аумақтарында пісіруге арналған ыдыстарды сатты және саудада дерлік монополияға ие болды. Ол үшін ол сэр Клемент Клерк әзірлеген, бастапқыда Бристольдің жанында қорғасынды балқыту үшін, ал кейіннен ол немесе оның ұлы Талбот Воксхоллда темір құю үшін қолданған ауалық қыздыру пешін пайдаланды.
There was a small community of Quakers in Bristol, and Darby soon gained a reputation for skill and enterprise. In 1702 Darby joined a number of fellow Quakers to form the Bristol Brass Company, with works at Baptist Mills in Bristol. He brought in 'Dutchmen' to operate a brass battery work, making cooking pots and other holloware under a trip hammer. He also developed a method for casting pots in 'greensand' moulds, previously only used for smaller castings. This enabled pots and cauldrons to be mass produced and to be thinner than those made by the traditional process of casting in loam moulds. For this purpose, he established the Cheese Lane Foundry in 1704. Initially he cast brass pots, but by 1705, he moved on to using iron. A young Welsh apprentice, John Thomas, solved the problem by using sand for the mould, with a special casting box and core. Using this casting method Darby could cast pots of sufficient thinness and lightness. Darby took out a patent on the new casting method in 1707, Darby's successors sold cooking pots over wide areas of England and Wales, and had a virtual monopoly in the trade. For this he used a reverberatory air furnace of a kind developed by Sir Clement Clerke, initially for smelting lead near Bristol, and applied by him or his son Talbot to iron founding at Vauxhall.
Коулбрукдейлдегі мыс
1700 жылы Бристольдік квакерлердің тағы бір тобы (Эдвард Ллойд пен Чарльз Харфорд кіретін) Англияның бір жерінде» қола зауытын құруға келісті. Қайда екені белгісіз, бірақ 1712 жылы Калеб Ллойд, Джеффри Пиннелл, Абрахам Дарби және оның жеңістігі Томас Харви Коулбрукдейлде қола зауыттарын ашты. Бұл, 1704 жылдан бастап «Callumy» (Calamine) тас көмірінің Severn өзенімен жоғары ағысқа тасымалдануының артуымен және 1710 жылы Дарбидің «Бристоль қаласының компаниясы» атынан Миддлдегі Хармер Хиллде мыс кенін ашуға келісуімен байланысты болуы мүмкін. Алайда, Дарби 1709 жылы Терн Холлдың (қазіргі Аттингем Паркі) жанындағы Терн Миллдің құрылуына серіктес болған жоқ, бірақ оның серіктестері Томас Харви, Ллойд және Пиннелл болды. Бұл 1709 жылдың қаңтарында «көктеген» көмірдің өндірілгенін және пештің 10 қаңтарда іске қосылғанын көрсетеді. Дарби сол жылы 81 тонна темір тауарын сатты. Пеш алғаш рет 1709 жылдың 10 қаңтарында пайдаланылды және іске қосылу сәтті болған сияқты. Дарбиге, Шропширдің «clod coal» көмірінің құрамында күкірттің аз болуы көмектескен болуы мүмкін. Дегенмен, әртүрлі отын түрлерін сынау біраз уақытқа созылды; мысалы, көмір жүктері Бристоль мен Ниттен Severn арқылы тасымалданды. Пештен алынған балқытылған темірдің бір бөлігі шошқа темірге құйылып, Бристольдегі қорыту заводтарында пайдалану үшін Severn өзенімен жіберілді, ал қалғаны қазандықтар мен басқа да құйма темір бұйымдарын құю үшін қолданылды. Дарби өндірген темірдің иленбеген темір жасау үшін қолданылмауының себептері көп талқыланды. Мүмкін, оның шошқа темірі, көмір шошқа темірінен құюға жақсырақ болған, бірақ кремнийдің қоспасы оны илену пештері үшін тартымсыз шикізатқа айналдырды. Алайда, соңғы зерттеулер бұл түсіндірмеге күмән келтірді, ол 1720 жылдардағы деректерге негізделген, сол кезде Коулбрукдейл компаниясы илену зауытын пайдаланған: зауыт тіпті ағаш көмірімен де пайда көре алмады. Бизнес ішінара Бристольдік Томас Голдни ІІ-нің берген қарызымен және Граффин Пранкард пен Джеймс Питерстің серіктес болуымен қаржыландырылды. Кейін Джон Чемберлейн серіктес болды, ал Дарбидің жеңістігі Томас Бейлис басқарушы болып тағайындалды.
In 1700, another group of Bristol Quakers (including Edward Lloyd and Charles Harford) had agreed to set up a brass works 'somewhere in England'. It is not clear where, but by 1712, Caleb Lloyd, Jeffrey Pinnell, Abraham Darby and his brother in law Thomas Harvey had brass works at Coalbrookdale. This is likely to be linked to an increase in shipment of 'Callumy' (Calamine) up the river Severn from 1704 and Darby's agreement in 1710 to open a copper mine at Harmer Hill in Myddle, on behalf of a 'Company of the City of Bristol'. However, Darby was not a partner in establishing Tern Mill, near Tern Hall (now Attingham Park) in 1709, though his partners Thomas Harvey, Lloyd and Pinnell were. This shows the production of 'charked' coal in January 1709 and the furnace was brought into blast on 10 January. Darby sold 81 tons of iron goods that year. The furnace was used for the first time on 10 January 1709 and the blast appears to have been successful. Darby was probably helped by the fact that the Shropshire 'clod coal' that he was using was fairly sulphur free. However, experimentation with different fuels continued for some time; for example cargoes of coal were brought up the Severn from Bristol and Neath. Some of the molten iron from the blast was run into pigs and sent down the Severn for use in Bristol foundries, but much of it was used to cast pots and other cast iron goods. The reasons why the iron produced by Darby was not used in forges to make wrought iron have been much debated. The reason may be partly that his pig iron was better for castings than charcoal pig iron, but the presence of silicon as an impurity made it an unattractive feedstock for finery forges. However recent work has thrown doubt on this explanation, which is based on data from the 1720s when the Coalbrookdale Company operated a forge: the forge could hardly even make a profit with charcoal pit iron. The business was partly financed by a loan from Thomas Goldney II of Bristol and by Graffin Prankard and James Peters becoming partners. Later John Chamberlayne became a partner, and Darby's brother in law Thomas Baylies a manager.
Кеңейту
1712 жылы Дарби өзінің квакер және темір өндіруші әріптесі Уильям Роулинсонға кокспен металл балқыту техникасын үйретуді ұсынды. Фурнесс аймағындағы "Бекбарроу Айрон Компани" компаниясын құрған Роулинсон бұл ұсынысты қабылдамаған көрінеді. 1714 жылы Дарби және оның серіктестері жалға алу шартын жаңартты (1717 жылдан бастап күшіне енді) және екінші домна пешін салды. Бұл пеш 1720 жылдары ескі домна пешінен сәл өнімдірек болды. Бұл пеш қандай уақытта өндіріс бастағаны белгісіз, бірақ ол 1718 жылға қарай қолданыста болғандығы анық. Компания сондай-ақ орталық Чеширдегі Vale Royal Furnace пешін иеленді, бірақ ол Абрахам Дарби қайтыс болғанға дейін олардың меншігіне өткен жоқ. Кейін Томас Бейлиз және басқа серіктестер оны басқарды. Компания Долгелау маңындағы Долгунде де ұқсас жобаны бастады, онда Джон Келсалл клерк болып тағайындалды, бірақ пеш Дарби қайтыс болғаннан кейін ғана, оның жесірі мен басқа серіктестері жалға алған жерлерін сатқанға дейін аяқталмаған болуы мүмкін.
In 1712 Darby offered to instruct William Rawlinson, a fellow Quaker and ironmaster, in the techniques of smelting with coke. Apparently, Rawlinson, the founder of the Backbarrow Iron Company in Furness, did not take up the offer. In 1714, Darby and his partners renewed their lease (effective from 1717) and then built a second blast furnace. This was slightly more productive in the 1720s than the Old Blast Furnace. It is not clear when this furnace began production but it was certainly in use by 1718. The company also secured Vale Royal Furnace in central Cheshire, but this did not come into their possession before Abraham Darby's death. Afterward, it was taken over by Thomas Baylies with other partners. The Company embarked on a similar venture at Dolgûn, near Dolgellau, where John Kelsall was appointed as clerk, but it is probable that the furnace there was not finished until after Darby died, when his widow and the other partners sold off their lease.
Өлім
18 айлық аурудан кейін Авраам Дарби 1717 жылдың 5 мамырында, 40 жасында, өз үйінде, Мэдели Корт, Мэдели, Шропширде қайтыс болды. Ол Коулбрукдейлде өзі үшін үй салған, бірақ оған көшіп үлкермеді. Ол Шропширдің Брослидегі квакерлер зиратында жерленді. Оның әйелі де бірнеше айдан кейін қайтыс болды.
After 18 months' illness, Abraham Darby died on 5 May 1717, at his home, Madeley Court, Madeley, Shropshire, aged 40. He had built a house for himself in Coalbrookdale but did not live to occupy it. He was buried in the Quaker burial ground at Broseley, Shropshire. His widow died only a few months later.
Жаңа компания
Дарбидің қайтысы бизнестің ісін дұрыс емес күйде қалдырды. Оның өзінің акциялары Томас Голдниге кепілге берілді, ол кейін қарызды бизнестің сегіз акциясымен (16-дан) алмастырды. Абрахамның қызы Мэриге үйленген Ричард Форд екі акцияға ие болды және менеджер болды, бірақ жесір қайтыс болғаннан кейін Томас Бейлистер кредитор ретінде мұрагерлік құқығын алып, зауытты сатуға тырысты. Дарбидің үлкен ұлы Абрахам Дарби II алты жаста болса, оның екі інісі одан да кіші болды. Сондықтан олардың әйелі Джошуа Сержант Дарби балаларының атынан бір бөлігін сатып алды. Балалар мектепке жіберілді, ал Абрахам II 1728 жылы зауытты басқаруға көмектесе бастады және 1732 жылы компанияның төрт акциясымен марапатталды.
Darby's death left the affairs of the business in a mess. His own shares were mortgaged to Thomas Goldney, who then exchanged the debt for eight shares (of 16) in the business. Richard Ford, who married Abraham's daughter Mary, had two shares and became manager, but on the widow's death Thomas Baylies took out letters of administration as a creditor and sought to sell the works. Darby's eldest son, Abraham Darby II, was only six years old and his two brothers younger still. Accordingly, their uncle Joshua Sergeant bought back some of the shares on behalf of the Darby children. The children were sent away to school, and Abraham II began assisting in the management of the works in 1728 and he was awarded four shares in the company in 1732.
Мұра
Абрахам Дарби өнеркәсіптік революцияға маңызды қадам жасады. Оның құмға қалыптарда құю әдісі, екі ғасырдан астам уақыт бойы табысты бизнес жүргізуге мүмкіндік берді. Кокспен темір балқыту, темір өнеркәсібін алдымен ағаштарды кесіп, көмір жасау қажеттілігімен шектелген "көмір өртеу" кезеңінен босатты. Бұл сондай-ақ, болат жасау үшін қолданылатын отынды жаңартылатын ағаштан, қазба отынға ауыстырып, жергілікті орманды сақтауға көмектесті. Коксте балқытылған шойын бу машиналарында, көпірлерде және 19 ғасырдың көптеген өнертабыстарында қолданылды. Кокспен балқыту, өнеркәсіптік революцияны жетекке алған темірдің көп мөлшерде өндірілуін мүмкін етті. Ұлыбританияның Лондон қаласындағы "Достар үйі"ндегі бөлме оның құрметіне аталған.
Abraham Darby made an important step towards the Industrial Revolution. His method of casting pots in sand provided his successors with a viable business that operated for over two centuries. Smelting iron with coke ultimately released the iron industry from the limitation imposed by the preliminary step of "charcoal burning" where trees were first cut and burned to make charcoal. It also shifted the fuel used for making steel from renewable wood, to a fossil fuel, and so helped preserve native woodland. Coke smelted cast iron went into steam engines, bridges, and many of the inventions of the 19th century. Coke smelting made possible the great quantities of iron produced which drove the Industrial Revolution. The Abraham Darby room at Friends House, London, UK is named after him.