Кіріспе
Агно өзені, сондай-ақ Пангасинан өзені деп те аталады, Филиппиннің Лусон аралындағы өзен. Бенгуэт, Пангасинан және Тарлак провинцияларынан өтетін бұл өзен елдегі ең ірі өзен жүйелерінің бірі болып табылады. Өзен Кордильера тауларынан басталып, Лингайен шығанағы арқылы Оңтүстік Қытай теңізіне құяды. Өзеннің ұзындығы шамамен 285 километрді құрайды, бұл оны елдегі ең ұзын өзендердің алтыншысы етеді. Агно өзенінің аңғарында шамамен екі миллион адам тұрады, бұл Филиппиннің ірі халық шоғырларының біріне жатады. Өзенде үш гидроэлектр станциясы орналасқан: Бокодтағы Амбуклау тоғаны, Итогондағы Бинга тоғаны және Сан-Мануэльдегі Сан-Роке тоғаны.
The Agno River, also known as the Pangasinan River, is a river on the island of Luzon in the Philippines. Traversing the provinces of Benguet, Pangasinan, and Tarlac, it is one of the largest river systems in the country, with a drainage area of
The river originates in the Cordillera Mountains and empties into the South China Sea via Lingayen Gulf. The river is long, making it the sixth longest river in the country. Roughly two million people live in the Agno River Valley, and it comprises one of Philippines' larger population clusters. The river is dammed by three hydroelectric power plants: the Ambuklao Dam in Bokod, the Binga Dam in Itogon, and the San Roque Dam in San Manuel.
География
Агно өзені – аймақтың негізгі су жинау жүйесі және оның су жиналатын алабы құрайды. Бұл Лусон аралындағы үшінші ең үлкен өзен (Кагаян және Пампанга өзендерінен кейін) және Филиппиндегі бесінші ең үлкен өзен. Агно – су шығыны бойынша Филиппиннің ең үлкен өзені, ол Лингаен шығанағына шамамен 6,6 куб километр тұщы су құяды, бұл шығанаққа түсетін тұщы судың шамамен 70% құрайды. Агно өзенінің бастауы Кордильера тауларындағы Маунт-Дата тауының етегінде, теңіз деңгейінен жатады, мұнда ол крест және палеоцендік магмалық тау жыныстарын, сондай-ақ теңіздік силурийлік және карбонатты тау жыныстарын кесіп өтеді. Оның жалпы ұзындығының шамамен бөлігі таулы жерлер мен каньондар арқылы өтеді. Өзен оңтүстікке қарай төмен аққанда, өрілген арналы жүйеге ие болады. Содан кейін ол Орталық Лусон жазығынан өтетін оңтүстік-батысқа қарай иіліп ағатын өзенге айналады. Оңтүстіктен келген Тарлак өзенімен қосылғаннан кейін, Агно өзені солтүстікке бұрылып, Замбалес тауларының шығыс беткейлерін суландырады. Агноның негізгі салалары – Пила, Камиллинг, Тарлак және Амбайоан өзендері. Агно өзенінің ең ірі саласы – Тарлак өзені, ол Тарлак провинциясындағы Маунт-Пинатүбо тауынан (теңіз деңгейінен ) бастау алып, Баяманг қаласының жанындағы Попонто батпағында Агно өзеніне қосылады. Батпақтың ауданы шамамен және Тарлак өзенінен келген су тасқынын уақытша тоқтата тұрады. Таулар арқылы, орташа еңіздігі 610 метр болатын (2000 фут) биіктіктен аққаннан кейін, Агно өзені Пангасинан жазығы деп аталатын кең аллювиалды жайылма мен дельтаны құрайды, бұл Лусон аралындағы тарихи маңызды экономикалық орталық. Өзенді жергілікті және аймақтық маңызы бар бірнеше жарылымдар кесіп өтеді. Аймақта буынды жүйелер де кездеседі. Бұл жарылымдар мен буындар тау жыныстарының беріктігі мен байланысын азайтады, осы арқылы судың өтуіне немесе сығуға мүмкіндік тудырады. Филиппин жарылым жүйесі, соның ішінде 1990 жылдың 16 шілдесіндегі Лусон жер сілкінісінің себебі деп саналатын Дигдиг жарылымы, Сан-Мануэль жарылымы, Булангит жарылымы және Сан-Роке жарылымы – өзенді кесіп өтетін негізгі жарылымдардың бірі болып табылады. Өзеннің бастауы мен Кордильера Орталық жотасындағы жоғары ағыстағы алабы Маунт-Дата ұлттық паркі, Жоғарғы Агно өзенінің бассейндік ресурстық қоры және Төменгі Агно суайдыны орман қоры аумағында орналасқан қорғалатын аймақтар болып табылады.
Флора мен фауна
16 ғасырда өзеннің су жиналатын аймағын сипаттаған испан саяхатшылары Агно өзенінің сағасының құнарлы аллювиалды топырақты кең батпақты жер екенін айтады. Бұл жер мангр мен нипа пальмаларымен тығыз жабылған, және көптеген батпақты жануарларға мекен болған. Бірақ қазіргі таңда бұл аймақ ауыр қырып тасталған. Теңіз деңгейінен жоғары орналасқан бірнеше учаскелерден басқа, алғашқы орман дерлік толығымен жойылды. Орманның орнын шөлейттер мен күріш егістіктері басып алды.
Су тасқыны
Агно өзенінің бассейні таулы жер бедерімен сипатталатындықтан, Амбуклао су қоймасы өзеннің төменгі ағындарына зиян келтірмей, қарқынды ағып түсуін тоқтату үшін салынды. Жыл сайынғы шамамен 6,654 миллион текше метрлік су тасқыны бірнеше сағаттың ішінде жазыққа жетеді, ал өзен сағасына шамамен бір күнде барады. Жылдық жауын-шашын мөлшері Тарлак аймағынан Агно өзенінің жоғарғы ағысына дейін өзгеріп тұрады. Пангасинан жазығы үнемі қайталанатын және қиратушы су тасқындарынан зардап шегеді. 1972 жылғы шілде-тамыз, 1976 жылғы мамыр және 2009 жылғы қыркүйектегі апатты су тасқындары Пангасинан жазығының барлық бөлігін, соның ішінде Тарлак өзенінің су тасқынына ұшыраған аймақтарын жапты. ПАГАСА, ұлттық метеорологиялық қызмет, Пангасинан облысында су тасқынын бақылау және ескерту орталығын құрды.
Адамдар
Агно өзені Бенгуэт провинциясының бірнеше қалаларынан ағып өтеді, онда шамамен 35 000 жергілікті Ибалой, Канканей және Калангуя халықтары тұрады. Бенгуэттегі Ибалой халқы өзенді қасиетті деп есептейді, себебі ол тіршілік сыйлайды. Бенгуэт провинциясындағы Итогонның Далупирип ауылы өз халқы үшін қасиетті саналады. Жердің бір бөлігі олардың ата-бабаларының зираттары болып табылады. Бұл орын зор тарихи маңызға ие және Ибалой мәдениетінің сақталған орындарының бірі болып есептеледі. Археологиялық орындар Пангасинанның Сан-Мануэль қаласындағы Сан-Роке ауылының Камангаан шағылысында және төңірегінде табылды. Табылған заттардың ішінде сауда тауарлары мен қыш ыдыстардың сынықтары, сондай-ақ палеолит және неолит дәуіріне жататын тас құралдар бар.
Экономикалық маңызы
Өзен бойында алтын іздеу жиі кездесетін, ал алтын Кабаяннан (Бенгует) Сан-Мануэлге (Пангасинан) дейін, сондай-ақ Таблай (Бенгует) және Бокод (Бенгует) аудандарындағы салаларында табылған. Өзенде үш гидроэлектр станциясы орналасқан: Итогондағы (Бенгует) Бинга су тоғаны (жоғары ағыс); Бокодтағы (Бенгует) Амбуклао су тоғаны (жоғары ағыс) және Сан-Мануэльдегі (Пангасинан) Сан-Роке су тоғаны. Бинга 1960 жылдан бері, ал Амбуклао 1956 жылдан бері пайдалануда. Өзеннің жоғарғы ағысында бірнеше кен өндіруге рұқсаттар бар. Үкімет сонымен қатар Агно өзенінің суару жүйесін құрды, ол Пангасинан облысындағы 60-100 шаршы километрге жуық күріш егістігіне су жеткізеді.