Кіріспе

Грекияның Солтүстік Эгей теңізіндегі Лесбос (Λέσβος) – Эгей теңізінің солтүстік-шығысында орналасқан Грекия аралы. Оның ауданы шамамен 1 633 км² , жағалау сызығының ұзындығы 630 км-ге жуық, бұл оны Грециядағы үшінші ең үлкен арал және Жерорта теңізіндегі сегізінші ең үлкен арал етеді. Кіші Азиядан тар Митилин бұғазымен бөлінеді. Оңтүстік-шығыс жағалауында аралдың астанасы және ең ірі қаласы Митилен (Μυτιλήνη) орналасқан, аралдың өзіне де осы ат қолданылады. Лесбос – Солтүстік Эгей аймағының орталығы болып табылатын Митилен қаласында орналасқан жекелеген әкімшілік бірлік. Аймақ құрамына Лесбос, Хиос, Икария, Лемнос және Самос аралдары кіреді. 2021 жылғы мәліметтер бойынша аралда 83 755 адам тұрады. Атауы б.з.д. қола дәуірінің соңындағы хетт жазбаларында Лазпа (Lāzpa) деп кездеседі, бірақ бастапқыда «жартас» дегенді білдірген болуы мүмкін. Қазіргі грек тілінде бета әрпі (β) [v] болып айтылады және транслитерацияланғанда, Лесвостың баламалы түрі пайда болады. Эолдық грек тілінде сақталған аралдың ежелгі аты Ἴσσα (Íssa) болды. Плиний кіші аралды ἱμερτή (himertḗ, «көңілді») және Λασία (Lasía, көбінесе «нұсқау») деп те атаған. Кейбір ғалымдар атаудың түбірі анатолиялық «muwa» сөзінен шыққан, яғни «күш» дегенді білдіреді деп санайды. «-ene» жұрнағы грек тіліндегі орналасқан жерді білдіретін қосымша (еркек түрінде «enos») болып табылады. Аралды кейде «Ақындар аралы» деп те атайды, бұл атақты туған жер ақындары Алкей мен Сапфоға сілтеме жасайды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Лесбос аралы кем дегенде б.з.д. 3000 жылдан бері қоныстанған. Аралдан табылған ең көне артефакттар кейінгі палеолит кезеңіне жатады. Аралдағы маңызды археологиялық орындар – неолиттік Кагиани үңгірі, бұл, әдетте, қойшыларға арналған пана, неолиттік Чалаки қонысы және Термидің кең аумақты мекені (б.з.д. 3000–1000 жылдар). Ең ірі мекен Лисвориде табылды, ол б.з.д. 2800–1900 жылдар аралығында салынған, оның бір бөлігі жағалаудың саяз суларына батып кеткен. Лесбос соңғы қола дәуіріне жататын екі хетт мәтінінде еске алынған, сол кезде арал Сеха өзенінің жеріне тәуелді болған көрінеді. Манапа Тархунта хатында Лесбостан келген қызғылт түс бояушылар тобы Сехан патшасынан бас тарқан оқиға жазылған.

Ежелгі және классикалық дәуір

Ежелгі грек мифологиясына сәйкес, Лесбос аралдың қамқоршы құдайы болған. Родос Макарейі – көптеген қыздары қазіргі ірі қалаларға есімдерін мирас қалдырған алғашқы патша. Классикалық мифте оның қарындасы Канаке оны патша ету үшін өлтірілген. Әйелдер аттарымен байланысты жер-су атауларын кейбіреулер жергілікті құдайлардың есімдерімен аталған ежелгі қоныстар деп санайды, бірақ мұны қолдайтын дәлелдер аз. Гомер аралды «Макарос эдосы» деп атаған, ол Макардың ордасы. Хетт жазбаларында кейінгі қола дәуірінде арал Лазпа деп аталған және оның халқы хетттерге өз патшаларын емдеу үшін «құдайларын (демек, сәулеттерді) қарызға алуға» мүмкіндік беретіндей маңызды болған деседі, жергілікті құдайлар көмектеспеген кезде. Грекия материгінен, негізінен Тессалиядан келген эмигранттар аралға қола дәуірінің соңында кірген және оған грек тілінің эолдық диалектін мирас қалдырған, оның жазба түрі Сапфоның өлеңдерінде сақталған. Классикалық дәуірде арал қалалары Митилен, Метимна, Антисса, Эресос және Пиррадан тұратын пентаполис құрады. Пирра б.з.д. 231 жылы жер сілкінісінде, ал Антисса б.з.д. 168 жылы Рим Республикасымен қиратылған. Ежелгі грек канонындағы тоғыз лирикалық ақынның екеуі – Сапфо мен Алкей Лесбостан шыққан. Фаниас тарих жазған. Сол дәуірдің көркемдік шығармашылығы Аполлон арфасын сыйлап, Музаларға ойнау мен ән салуды үйреткен Орфей туралы мифты еске түсіреді. Орфей Дионис құдайының қаһарына ұшырағанда Менадтар тарапынан өлімге кесілді, ал оның дене бөліктері, басы мен арфасы Лесбосқа жетіп, содан бері сол жерде «қалды». Питтак Грекияның жеті данасының бірі болды. Классикалық дәуірде Гелланик тарихнаманы дамытты, ал ботаниканың әкесі Теофраст Аристотельдің орнын басып, Лицейдің басшысы болды. Аристотель мен Эпикур біраз уақыт сол жерде тұрды, және Аристотель сол жерде жүйелі зоологиялық зерттеулерді бастады. Помпейдің жорықтарын жазған тарихшы Теофан да Лесбостан шыққан. Грек романы «Дафнис пен Хлоя» Лесбоста орын алғандықтан, автор Лонг осы аралдан деп есептеледі. Аралдан табылған көптеген сұр керамикалық бұйымдар және Анатолияның ұлы ана құдайы Кибелеге табыну неолит дәуірінен бері халықтың мәдени сабақтастығын көрсетеді. Персия патшасы Ұлы Кир Креосты жеңгеннен кейін (б.з.д. 546 ж.) Анатолияның иониялық грек қалалары мен жақын аралдар парсылардың билігіне өткен және парсылар гректермен Саламис шайқасында (б.з.д. 480 ж.) жеңілгенге дейін солай болды. Аралды архаикалық дәуірде олигархия, ал классикалық дәуірде квази-демократия басқарды. Осы уақытта Арион трагедияның алғыкөші дитирамб деп аталатын өлең түрін жасады, ал Терпандер лира үшін жеті ноталық музыкалық шкаланы ойлап тапты. Біраз уақыт ол Афина конфедерациясының мүшесі болды, одан бас тартуы туралы Фукидид Пелопоннес соғысы тарихының үшінші кітабындағы Митилендік пікірталасқа баяндады. Эллинистік дәуірде арал 79 жылға дейін әртүрлі Мұрагерлік патшалықтарға тиесілі болды, содан кейін ол Римнің қолына өтті. Орта ғасырлардағы Рим тарихының қалдықтары – үш әсерлі қамал. Митилен мен Метимна қалалары 5 ғасырдан бері епископтық епархиялар болып табылады. 10 ғасырдың басында Митилен метрополиттік мәртебеге көтерілді. Метимна 12 ғасырда осы мақсатқа қол жеткізді. 820 жылдардың басында арал бүлікші Томас Славянның флотының жиналу базасы ретінде қызмет етті. 10 ғасырда ол Эгей теңізінің тақырыбының бөлігі болды, ал 11 ғасырдың соңында Митилендегі а (қаражаттық округ) құрады. Лесбос саудадан өркендеді, ал Митилен Эгей теңізіндегі Осман портының ең жұмыс істейтіні болып саналды. Батыс Еуропа өкілдері Смирнадағы консулдықтар үшін вице-консул ретінде қызмет етуі 1700 жылы қалада куәландырылған. Аралдан зәйтүн мен зәйтүн майы, бидай, жүзім, жүзімді және шарап, інжір, балық, сүт өнімдері, бұта, сабын, былғары мен тері, шөп және мал экспортталды. Жиырма жылдан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия Грекия мен Югославияға басып кірді, екеуі де 1941 жылы жеңілді, содан кейін Осі державалары арасында бөлінді. Лесбос 1944 жылдың 10 қыркүйегіне дейін Германияның билігінде болды, содан кейін Грекия азат етілді. Лесбостың ескі отбасының ұрпағы, ақын Одиссей Элитис 1979 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алды.

Туризм

Лесбос грек аралдарының ең танымал туристік орындарының бірі болып саналады, әсіресе сәуір, мамыр, маусым және шілде айларындағы туристік маусымда. Mytilene әуежайы басқармасы 2015 жылғы туристік маусымда Лесбосқа 47 379 турист келгенін тіркеді. Босқындар дағдарысы салдарынан туризмнің өсу қарқыны төмендеді, 2015 жылдың маусымынан 2016 жылдың маусымына дейін 67,89% азайды. 2016 жылғы туристік маусымда 47 рейспен 6841 еуропалық Лесбосқа келді, ал өткен жылдың шілде айында 130 рейспен 18 373 еуропалық келген еді. 2019 жылы Лесбос сауда палатасының төрағасы Вангелис Мирсиниас The Jakarta Post газетіне арал әкімшілігінің "туристерді қайта тартуға" тырысып жатқанын және "Лесбостың қаншалықты әдемі екенін еске түсіргісі келетінін" айтты. 2022 жылдың сәуірінде Грекия үкіметі Лесбос және тағы төрт аралда туризмді жаңғыртуға 2 миллион евро бөлді. 2022 жылдың қазанында Лесбостың круиздік кемелер индустриясына қайта оралатыны жарияланды. Лесбосқа қарасты Солтүстік Эгей аймағының әкімі Константинос Мутзурис аймақ әкімшілігі "аралда круиздік туризмді дамыту мақсатында" зерттеу жүргізетінін түсіндірді. Осы себепті, оның туған жері Эресос қаласына ЛГБТ туристері жиі келеді.

География

Лесбос Эгей теңізінің шығысында, солтүстік және шығыстан Түркия жағалауына (Эдремит шығанағы) қарама-қарсы орналасқан; ең тар жерінде Митилини бұғазы шамамен кең. Кейінгі палеолит/мезолит дәуірінде соңғы мұздық кезең аяқталар алдында Анатолия құрлығымен біріккен. Аралдың пішіні жуық үшбұрышты, бірақ оңтүстік жағалауына кіретін Каллони шығанағы және оңтүстік-шығыстағы Гера шығанағы оны терең тіліп жатыр. Арал орманды және таулы, екі үлкен шыңы бар: Лепетимнос тауы және Олимп тауы (Грекия материгіндегі Фессалиядағы Олимп тауымен шатастырмау керек), олардың солтүстік және орталық бөліктерін биіктеп тұр. Аралдың жанартаулық тегі бірнеше ыстық су бұлақтарында және екі шығанақта көрінеді. Лесбос жасыл, лайықты түрде Изумруд арал деп аталады, оның мөлшеріне қарағанда гүл өсімдіктерінің әртүрлілігі күтілгеннен де көп. Он бір миллион зәйтүн ағашы басқа жеміс ағаштарымен бірге аралдың 40% -ын жабады. Орта теңіз қарағайлары, қаштан ағаштары және кейбір емендер орманның 20% -ын құрайды, ал қалғаны бұталар, далалар немесе қалалық жерлер. Бұл арал сонымен қатар әлемдегі құстарды бақылауға ең қолайлы орындардың бірі.

Климат

Аралда жазғы, Жерорта теңізіне тән ыстық климат (Кёппен климат классификациясы бойынша Csa). Орташа жылдық температурасы – , ал орташа жылдық жауын-шашын мөлшері – . Күннің көп болуы арқасында Эгей теңізіндегі ең күнды аралдардың бірі саналады. Қар және өте төмен температуралар сирек кездеседі.

Геология

Лесбостың бүкіл аумағы "Лесбос геопаркы" болып табылады, ол өзінің ерекше геологиялық мұрасы, білім беру бағдарламалары мен жобалары және геотуризмді дамытуының арқасында 2000 жылдан бері Еуропалық Геопарктер желісінің, ал 2004 жылдан бері Дүниежүзілік Геопарктер желісінің мүшесі болып табылады. Бұл геопарк бұрынғы "Лесбос тас ағаштарының орманы геопаркынан" кеңейтілген. Лесбоста сирек кездесетін тас ағаштарының орманның бірі орналасқан, ол Лесбостың тас ағаштарының орманы деп аталады және қорғалатын табиғи ескерткіш ретінде жарияланған. Аралдың батыс бөлігіндегі көптеген жерлерде қазбаланған өсімдіктер табылды. Бұл тас ағаштарының орманы аймақтағы қарқынды жанартаулық белсенділік кезінде Олигоценнің соңынан Миоценнің төменгі-орталық кезеңдеріне дейін қалыптасқан. Неогендік жанартаулық жыныстар аралдың орталық және батыс бөлігінде басым, олар андезиттер, дациттер және риолиттер, игнимбрит, пирокластикалықтар, туфтар және жанартау күлінен тұрады. Жанартаулық белсенділіктің нәтижесінде аймақтың өсімдіктері жабылып, қолайлы жағдайларда тасқа айналу процесі жүрді. Тасқа айналған өсімдіктер – бұл 20-15 миллион жыл бұрын аралдың солтүстік-батыс бөлігінде болған субтропикалық орманның кремнийленген қалдықтары.

Экономика

Лесбостың экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына негізделген, зәйтүн майы – басты табыс көзі. Митилендегі туризм, халықаралық әуежайының және Петра, Пломари, Моливос және Эресос жағалау қалаларының арқасында, арал экономикасына маңызды үлес қосады. Балық аулау, сондай-ақ сабын және грек ұлттық сусыны – узо өндірісі де табыс көзі болып табылады.

Көшіп келушілер

Түркия материгіне жақын орналасқан Лесбос аралы 2015 жылы басталған еуропалық көші-қон дағдарысынан ең көп зардап шеккен грек аралдарының бірі болып табылады. Сирия азамат соғысынан қашқан босқындар күн сайын көптеген кемелермен аралға келді. 2018 жылдың маусым айына қарай, Еуропа мен Түркия арасындағы келісімнен кейін 8000 босқын құрлыққа өту мүмкіндігінен айырылып, аралда қалып қойды. Содан кейін тұрмыс жағдайы нашарлап, Еуропаға көшу үміті азайды. Мория босқын лагері – ең ірі лагерь болып, жобаланған сыйымдылығынан екі есе көп адамды қабылдады. 2020 жылдың мамыр айына дейін Морияда 17 421 босқын тұрды. Кішкентай Пикпа лагері босқындардың бір бөлігіне 2020 жылдың қазан айына дейін қызмет көрсетті, содан кейін лагерь жабылып, тұрғындары "ескі" Қара Тепе босқын лагеріне көшірілді. Грекия үкіметі лагерьде COVID-19 індетінің таралуына байланысты жабылуға наразылық білдірген босқындардың қасақана өрт сөндіргенін мәлімдеді. 2020 жылдың 16 қыркүйегінде төрт Ауғанстан азаматы өрт сөндіруге қатысқандығы үшін ресми айыпталып, ұсталды. Грекияда толық қылмыстық жауапкершілік жасына жетпеген 17 жастағы екі босқын да өрт сөндіруге қатысқан болуы мүмкін, олар материктегі полиция күзетіне алынды. Мория лагері жабылғаннан кейін Қара Тепеде уақытша лагерь құрылды. Грекия үкіметі 2020 жылдың қарашасында Митилен мен Батыс Лесбос арасындағы шекараға жақын, Неес Кидоний маңындағы Вастрия ауданында жаңа, жабық қабылдау орталығы салынатынын хабарлады, оның құрылысы 2021 жылдың соңына дейін аяқталады.

Танымал мәдениетте

Аралда түсірілген фильмдерге Орестис Ласкостың "Дафнис пен Хлоя" (1931), Филипп Мюльдің "Теңіз астындағы ағаш" (1985) және Ева Бергманның "Бір махаббат және екіншісі" (1994) фильмдері жатады. "Assassin's Creed Odyssey" ойынында Лесбос Эгей теңізінің ең солтүстік-шығыс аралы ретінде көрсетілген, ал аралдың орталығында ойыншы кейіпкері Медузамен кездесе алады.

Спорт

Аралдағы негізгі футбол клубтары – «Айоликос» ФК, «Каллони» ФК және «Сапфо Лесву» ФК.

Радио

ЖиілікАтауыҚашан эфирге шықтыСипаттама87.5 МГцRadio Kalloni1996Жаңалықтар, әңгімелер және грек музыкасы88.2 МГцLove Mitilini2003Жұмсақ музыка90.0 МГцRadio Mitilini1989Грек поп және рок музыкасы (бұрын 107.6 МГц-де хабар таратқан)91.6 МГцRythmos Radio2005Грек поп музыкасы92.3 МГцFirst Programme1938Ұлттық; жаңалықтар және әңгімелер; грек мемлекеттік радиосының бірінші станциясы92.8 МГцAeolos FM 92,81989Грек laïko rebetiko éntekhno музыкасы93.2 МГцAstra FM 93,22000Грек музыкасы93.3 МГцFoni tis Ecclesias2000Православ діни радиосы; Ecclesia FM 89,5 МГц-бен қайта хабар таратады93.6 МГцIntro Radio Lesvos2021Әуесқой радио, грек поп музыкасы; Полихнитостан орналасқан94.3 МГцSecond Programme1952Ұлттық; грек музыкасы; грек мемлекеттік радиосының екінші станциясы96.5 МГцERT Aegean1989Жаңалықтар және әңгімелер; грек мемлекеттік радиосының жергілікті станциясы96.8 МГцMinore FM 96,81985Грек музыкасы: поп музыка және би музыкасы97.2 МГцThird Programme1954Ұлттық; классикалық музыка; грек мемлекеттік радиосының үшінші станциясы97.6 МГцLocal 9,72 Mitilini1990Жаңалықтар, әңгімелер және музыка98.6 МГцBest FM Lesvos1992Грек және шетел музыкасы99.0 МГцSto Nisi 99 FM2019Жаңалықтар және әңгімелер99.4 МГцERT Aegean1989Жаңалықтар және әңгімелер; грек мемлекеттік радиосының жергілікті станциясы99.8 МГцSKAI Aegean2009Жаңалықтар және әңгімелер101.5 МГцSlam 101.52019Шетел музыкасы103.0 МГцERT Aegean1989Жаңалықтар және әңгімелер; грек мемлекеттік радиосының жергілікті станциясы104.4 МГцERT Aegean1989Жаңалықтар және әңгімелер; грек мемлекеттік радиосының жергілікті станциясы104.8 МГцPeiraiki Ecclesia1988Пирей шіркеуінің Православ діни радиостанциясы105.8 МГцPeiraiki Ecclesia1988Пирей шіркеуінің Православ діни радиостанциясы105.9 МГцERT Aegean1989Жаңалықтар және әңгімелер; грек мемлекеттік радиосының жергілікті станциясы106.4 МГцThird Programme1954Ұлттық; классикалық музыка; грек мемлекеттік радиосының үшінші станциясы106.9 МГцSKAI Aegean2009Жаңалықтар және әңгімелер107.4 МГцPeiraiki Ecclesia1988Пирей шіркеуінің Православ діни радиостанциясы107.7 МГцRadio Kalloni1996Жаңалықтар, әңгімелер және грек музыкасы107.9 МГцERA Sport1993Ұлттық; спорт және әңгімелер; грек мемлекеттік радиосының төртінші станциясы

Теледидар

Митилен қаласынан аймақтық телеарна, Aeolos TV жұмыс істейді.

Газеттер

Қаланың негізгі басылым газеттері – Empros, Ta Nea tis Lesvou және Dimokratis. Онлайн газеттер қатарында Aeolos, Emprosnet, Lesvosnews, Lesvospost және Kalloninews бар.