Кіріспе

Үндістандық академик Мұхаммед Абдул Муктадар Хан (1966 жылы туған) – үнді-американдық ғалым және Делавэр университетінің Саяси ғылым және халықаралық қатынастар кафедрасының профессоры. Хан университеттегі Исламтану бағдарламасын құрған директор. Ол саяси ғылым кафедрасын басқарды және Адриан колледжінің Халықаралық зерттеулер директоры қызметін атқарды. 2003-2008 жылдары Брукингс институтының штаттан тыс аға ғылыми қызметкері болды. 2011-2014 жылдары Әлеуметтік саясат және түсіністік институтының аға ғылыми қызметкері болды және 2014 жылдан бері Жаһандық саясат орталығының аға ғылыми қызметкері. Ол 2000 жылдың мамыр айында Джорджтаун университетінде халықаралық қатынастар, саяси философия және исламдық саяси ой-пікір салалары бойынша философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алды. Үндістандық (Хайдарабадта туған) Хан кейбір ислам қоғамдарындағы әйелдерге қатысты қарым-қатынасты өзгертуді қолдайды және өзін дәстүрлі, сонымен қатар либералды деп есептейді. Хан тәуелсіз ойлауды жақтады және мұсылмандардың уақыт пен мәтінмен диалог құру қабілетінің жетіспеуі кейде исламдық оқуларды көне немесе төзімсіз етіп көрсетуі мүмкін дейді. Хан АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитеті мен АҚШ Өкілдер палатасының Қарулы күштер комитеті ұйымдастырған тыңдауларда куәлік берді. Әлеуметтік саясат және түсіністік институтының мүшесі, ол Мұсылман әлеуметтік ғалымдар қауымдастығының президенті, вице-президенті және бас хатшысы болды. 2008 жылдың қазан айында Хан Әлигарх мұсылман университетінен Исламға қызмет еткені үшін Сэр Сайед Ахмет Хан сыйлығымен марапатталды. Ол өзінің мақалаларын сақтайтын Ijtihad және Glocaleye атты екі веб-сайтын жүргізеді. Хан «Вашингтон Пост» және «Ньюсуик» басылымдарындағы «Иман туралы» форумына жазады.

Мақтау және дау-дамай

Хан исламдық ой-пікірдегі радикализм мен консерватизмді, Батыс сыртқы саясатын, АҚШ және Батыстағы расизм мен исламофобияны сынға алады. Ханның кейбір мәлімдемелері қырқыс пікір-таластарға себеп болды. Кейбір шиит мұсылмандары оның аятолла Систаниді Саддам Хусейнмен салыстыруына және Систаниді диктатор деп атауына қарсы шықты: "АҚШ бастаған Иракқа басып кіру Саддам Хусейннің ашық және қатыгез диктатурасын Маржа е Таклидтің, Ұлы аятолла Али Систанидің – планетадағы ең жоғары шиит діни басшысының жасырын және ишаратты диктатурасымен алмастырған болуы мүмкін."

Академиялық көзқарастар

Ханның айтуынша, "Америка – әлемдегі ең ұлы елдердің бірі. Өйткені ол адамдардың моральдық қағидалары бар, жақсылық жасауға қабілетті екенін жоғары бағалайды, сондықтан біз еркіндікке иеміз. Америка бізді жетілген, өзін-өзі басқаруға қабілетті деп есептегендіктен, демократиямыз бар". "Ислам көздерін қарастырсам, онда діни төзімділік пен кеңдікке қатысты бұрын-соңды көрмеген мысалдарды табамын. Олар маған жақсы адам болуға ұмтылуға шабыс етеді. Жақсылық іздеу және жасау қабілеті біздің барлығымызға тән. Егер біз осы жақсылыққа бейімділігімізді басып тастасақ, адамгершілігімізден бас тартқан болармыз". Washington Post газетінде жарияланған мақаласында Хан Осама бен Ладенге "тозаққа баруын" айтқан көрінеді: "Американы айыптауға асықпастан бұрын, бүгін әлемнің түкпір-түкпіріндегі миллиондаған кедей және бақытсыз адамдардың АҚШ елшіліктері алдында кезекте тұрғанын естен шығармауымыз керек. Олар Америкаға тек өмір сүру үшін ғана емес, америкалық болу үшін аңсап келеді. Бүгінде ешбір мұсылман мемлекеті басқа ұлттар мен діндердің өкілдері оны үміт, теңдік, қадір-қасиет және өркендеудің нышаны деп қарамайтынын айта алмайды". Ол былай деп жазды: "Жанымдағы әйеліме айтқан сөзім есімде: мүмкін мен біздің Генри Киссинджеріміз болармын, мемлекеттік хатшы болған алғашқы мұсылман. Бірақ содан кейін бен Ладен мен оның қанды жасағы келді, және Дүниежүзілік сауда орталығымен бірге американдық мұсылманның армандары мен үміттері де құлап түсті". Қазіргі исламистерден өзгеше, Мұхаммед пайғамбар Мәдинада алғашқы ислам мемлекетін құрғанда – ол, шын мәнінде, еврей-мұсылман федерациясы болғандықтан, діни азшылықтарға Құранда кепілдік берілген құқықтарды берді. Мұхаммед пайғамбардың Мәдинасы Мәдина шартының негізінде құрылды, бұл мұсылмандар, яһудилер және басқалар арасында жасалған, оларды Мәдинаның тең азаматтары ретінде қарастырған нақты әлеуметтік келісім. Олар өздері қалаған заң жүйесін таңдауға еркіндік алды. Яһудилер ислам заңымен, яһуди заңымен немесе исламнан бұрынғы араб тайпаларының дәстүрімен өмір сүре алды. Мәдинада ислам дініне мойынсұнушылар болғанымен, ешкімді де дінге мәжбүрлеу болған жоқ. Мәдина мен қазіргі ислам мемлекеттерінің арасындағы айырмашылық өте зор. Мәдина мемлекеті шынайы қоғамдық келісімге негізделген, ол тек құдайлық заңды барлық азаматтардың сенімдеріне қарамастан, олардың келісімімен және кеңесімен ғана қолданды. Бірақ қазіргі ислам мемлекеттері ислам заңын келісімсіз немесе кеңессіз, көбінесе мәжбүрлеу арқылы қолданады. Қазіргі исламшылдар үшін демократия қазіргі ислам мемлекеттеріне қарсы келеді, бірақ ол Ислам пайғамбары Мәдинада құрған алғашқы ислам мемлекетінің құрылтайшысы болды. Оның соңғы кітабы "Ислам және жақсы басқару: Ихсанның саяси философиясы" атты еңбегінде ол суфилік философияға негізделген саяси теорияны ұсынады. Ол кітабын жазу мақсатын былайша сипаттайды: Мен "Ислам және жақсы басқару" кітабы экстремизм, Аль-Қаида және ИГИЛ сияқты саяси формалардың шынайы ислами еместігін еске түсіріп, "онда қандай саясат болуы керек?" деген сұраққа жауап береді деп үміттенемін. "Ислам және жақсы басқару" кітабы, өз азаматтарына мемлекеттік мәжбүрлеу құралдарын қолдана отырып, шариғатты (ислам заңдарын) енгізуді мақсат тұтқан исламистердің көзқарасынан түбегейлі өзгеше басқаруға қатысты көзқарасты ұсынады. Мен билік құрудың Іхсанға (жақсылық жасауға) негізделген тәсілін жақтаймын, ол заңнан гөрі сүйіспеншілікті, діни нормаларды таңудан гөрі дін және ой еркіндігін бағалайды. Ең бастысы, мен құрылымды (ислам мемлекетін) емес, процесті (жақсы басқаруды) артық көремін.