Кіріспе
Қытай сәулетшісі Лян Сиченг (20 сәуір 1901 – 9 қаңтар 1972) – қытай сәулетшісі және сәулет тарихшысы, қазіргі қытай сәулетінің әкесі деп танылады. Оның әкесі Лян Цычао 20 ғасырдың басындағы ең белгілі қытай ғалымдарының бірі болды. Оның әйелі – сәулетші және ақын Лин Хуэйин. Інісі Лян Сиёнг – Қытайдың алғашқы археологтарының бірі. Лян қытай сәулетінің алғашқы заманауи тарихын жазды және 1928 жылы Солтүстік-Шығыс университетінде, ал 1946 жылы Цинхуа университетінде сәулет кафедрасын құрды. Ол Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымы штаб-пәтерінің жобасын жасаған Дизайн кеңесінің қытайлық өкілі болды. Ол, әйелі Лин Хуэйин, Мо Зонгцзян және Цзи Ютангпен бірге Қытайда сақталған ең көне ағаш құрылымдарды – Нанчан және Утай тауындағы Фугуан ғибадатханаларын анықтады және зерттеді. Ол "Қазіргі қытай сәулетінің әкесі" ретінде танымал. 1947 жылы оған құрметті докторлық дәрежесін берген Принстон университеті оны "архитектура тарихының шебер ұстазы, қытай сәулеті мен жоспарлау саласындағы тарихи зерттеулердің және ашулардың пионері, елдің құнды ескерткіштерін қалпына келтіру мен сақтаудағы жетекші" деп бағалаған мәлімдеме жасады.
Liang Sicheng (; 20 April 1901 – 9 January 1972) was a Chinese architect and architectural historian, known as the father of modern Chinese architecture. His father, Liang Qichao, was one of the most prominent Chinese scholars of the early 20th century. His wife was the architect and poet Lin Huiyin. His younger brother, Liang Siyong, was one of China's first archaeologists. Liang authored the first modern history on Chinese architecture, and he was the founder of the Architecture Department of Northeastern University in 1928 and Tsinghua University in 1946. He was the Chinese representative of the Design Board which designed the United Nations headquarters in New York City. He, along with wife Lin Huiyin, Mo Zongjiang, and Ji Yutang, discovered and analyzed the first and second oldest timber structures still standing in China, located at Nanchan Temple and Foguang Temple at Mount Wutai. He is recognized as the "Father of Modern Chinese Architecture". Princeton University, which awarded him an honorary doctoral degree in 1947, issued a statement praising him as "a creative architect who has also been a teacher of architectural history, a pioneer in historical research and exploration in Chinese architecture and planning, and a leader in the restoration and preservation of the priceless monuments of his country."
Ерте өмір
Лианг Сичэн 1901 жылғы 20 сәуірде Токиода дүниеге келді. Оның әкесі, белгілі ғалым және реформатор Лианг Цичао, Жүз күндік реформадан кейін Қытайдан жер аударылған болатын. Қытайдың соңғы императорлық династиясы – Цин династиясының құлдырау кезеңінде империя 1840 жылы болған бірінші Опиум соғысынан бастап, бірқатар шетелдік басқыншылықтар мен ішкі тартыстарды бастан өткерді. 1898 жылы Гуансюй императоры кеңесшілер тобының жетекшілігімен Қытайды жаңару жолына қою үшін радикалды реформалар енгізуге тырысты. Лианг осы қозғалыстың жетекшісі болды. Алайда, Цин сарайындағы консерваторлардың қарсылығына байланысты, қозғалыс сәтсіз аяқталды. Императордың асырап алған анасы және тақтың артындағы күш иесі – Императрица Цыси, императорды түрмеге қамап, қозғалыстың көптеген көшбасшыларын жазалап өлтірді. Лианг Цичао Жапонияға қашып, сонда аға ұлы дүниеге келді. 1911 жылы Цин династиясы құлағаннан кейін Лианг Сичэннің әкесі Жапониядағы жер аударылысынан Қытайға оралды. Ол жаңадан құрылған Республика үкіметінде қысқа уақыт қызмет етті, бірақ Солтүстік Қытайдағы соғыс лордтарының тобы ("Бейян тобы", яғни Солтүстік мұхиты) оны басып алды. Лианг Цичао үкіметтік лауазымынан кетіп, Қытай қоғамына заманауи батыс ойларын енгізу мақсатымен әлеуметтік және әдеби қозғалысты бастады. Лианг Сичэн осы прогрессивті ортада әкесінің тәрбиесінде өсті. 1915 жылы Лианг Пекиндегі Цинхуа колледжіне түсті. (Бұл колледж кейін Цинхуа университетіне айналды). 1924 жылы ол Линмен бірге Боксерлік өтемақы стипендиясы бағдарламасы арқылы Пенсильвания университетіне Пол Крет басшылығымен архитектураны оқуға барды. Үш жылдан кейін Лианг архитектура саласында магистр дәрежесін алды. Америкада алған білімі оған Қытайда ғалым және профессор болуға дайындалуға көмектесті. 1928 жылы Лианг Лин Хуэйинге (ағылшын тілінде Филлис Лин деп белгілі) үйленді, ол оның Пенсильвания университетіндегі әріптесі болған және одан да белгілі ғалым атанды. Ол суретші, архитектор және ақын ретінде танылды, сонымен қатар сол заманның көрнекті ғалымдарымен, мысалы, ақын Сюй Чжимомен (онымен шағын қарым-қатынаста болған), философ Цзинь Юэлиньмен және экономист Чэнь Дайсуньмен жақын дос болды.
Мансап
1928 жылы олар Шэньян қаласындағы Солтүстік-Шығыс университетіне шақырылды. Сол кезде Шэньян жапон әскерлерінің бақылауында болды, бұл кез келген кәсіби тәжірибе алу үшін үлкен қиындық тудырды. Олар, дегенмен, Қытайдағы екінші сәулет мектебін құрды және батыстық үлгідегі (нақтырақ айтқанда, Пенсильвания университетінің оқу бағдарламасы) алғашқы оқу жоспарын енгізді. Олардың күш-жігерін келесі жылы Жапонияның басып алуы тоқтатты, бірақ 18 жылдан кейін, 1946 жылы, Лянгтар Пекиндегі Цинхуа университетінде профессорлық қызметке қайта оралды. Бұл жолы олар әдебиет, теория, тарих, ғылым және кәсіби тәжірибе курстарын қамтитын жүйелі және жан-жақты оқу бағдарламасын ұсынды. Бұл Қытайдағы кейінгі сәулет мектептері үшін үлгі болды. Бұл жақсарту 1920 жылдардан бері сәулет стилінің Бо-Арты дәстүрінен модернист Баухаус стиліне өзгеруін де көрсетті. 1930 жылы Лянг және оның әріптесі Чжан Руи Тяньцзинь қаласының жоспары үшін сыйлық алды. Бұл жоспар аймақтарға бөлу, мемлекеттік басқару, мемлекеттік қаржы және қалалық инженерлік салаларындағы қазіргі заманғы американдық тәсілдерді қамтиды. Лиангтың қала жоспарлауға қатысуына Американың Өңірлік жоспарлау қауымдастығының төрағасы Кларенс Штайн үлкен әсер етті. 1936 жылы Штайн Азияға сапар шеккен кезде олар Бейпинде кездесті. Лянг пен Штайн жақын дос болып, 1946/47 жылдары Лянгтың АҚШ-қа сапарында Лянг Нью-Йоркке келгенде Штайнның пәтерінде тұрды. Штайн Цинхуа университетінде сәулет және жоспарлау бағдарламасын құруда маңызды рөл атқарды. 1931 жылы Лянг Бейжіңде жаңадан құрылған Қытай сәулетін зерттеу қоғамының мүшесі болды. Ол Қытайдың дәстүрлі сәулетіне зор қызығушылық танытып, оның құрылыс әдістерін түсіндіру және жеткізуді өзінің міндеті деп санады. Бұл оңай болған жоқ. Ағаш шеберлері көбінесе сауатсыз болғандықтан, құрылыс әдістері әдетте шеберден шәкіртке ауызша беріліп, әр кәсіптің құпиясы сақталды. Осы қиындықтарға қарамастан, Лянг классикалық нұсқаулықтарды «декодтау» және дәстүрлі дағдыларды меңгерген жұмысшылардан кеңес алу арқылы зерттеуді бастады. Тарихшы ретінде жаңа мансабын бастағаннан бастап, Лянг «қытай сәулетінің грамматикасы» деп атаған нәрсені табуға бел буды. Ол Қытай тарихында ағаштан жасалған каркас құрылыстың негізгі түрі болғанын мойындады. Ол сондай-ақ, кітаптармен күні-түні айналысып отыру жеткіліксіз екенін түсінді. Ол өз болжамдарын растау үшін сақталған ғимараттарды іздеуге шығу керек болды. Оның алғашқы сапары 1932 жылдың сәуірінде болды. Келесі жылдары ол және оның әріптестері Фугуан ғибадатханасы (857), Жалғыздық қуанышының ғибадатханасы (984), Инчжоу пагодасы (1056), Чжаочжоу көпірі (589-617) және тағы да басқалар сияқты бірнеше сақталған дәстүрлі ғимараттарды тапты. Олардың күш-жігерінің арқасында бұл ғимараттар сақталып қалды. 1931 жылы Мукден оқиғасынан кейін Жапония империясы Қытайдың солтүстігінде бақылауды күшейтіп, екінші қытай-жапон соғысына әкеп соқты, бұл Лиан Сиченг пен Лин Хуэйиннің Бейжіңдегі мәдени мұраны қалпына келтіру жұмыстарын тоқтатып, солтүстікке қарай қашуға мәжбүр етті. Лиан мен Лин, балаларымен және университетінің қызметкерлерімен бірге Тяньцзинь, Куньмин және ақырында Лизхуаң қалаларында уақытша орналасып, оқу және зерттеу жұмыстарын жалғастырды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде американдықтар Жапонияның жерін қатты бомбалауды бастады. Лянгтың қарындасының күйеуі Лин Хенг Қытай әуе күшінде ұшқыш болып қызмет етіп, Жапонияға қарсы әуе соғысында қаза тапты. Лянг американдық әскери билік органдарына ежелгі жапон қалалары Киото мен Нараны сақтап қалуды ұсынды: «Сәулет – қоғамның бейнесі және халықтың символы. Бірақ ол бір адамға ғана емес, бүкіл адамзатқа тиесілі. Нарадағы Тошодайжи ғибадатханасы – әлемдегі ең көне ағаш құрылысты ғимарат. Ол бір рет жойылған соң, қалпына келтірілмейді». Соғыстан кейін Лянг Цинхуа университетінде сәулет және қала құрылысы бағдарламаларын құруға шақырылды. 1946 жылы ол Йель университетіне қонақ ретінде барып, Біріккен Ұлттар Ұйымының бас кеңсесін жобалауға Қытай өкілі ретінде қатысты. 1947 жылы Лянг Принстон университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. Ол Қытайға қайтып оралғанға дейін Цинхуадағы үлгілік бағдарламаны әзірлеу үшін ірі сәулет бағдарламаларын және ықпалды сәулетшілерді аралады.
architecture is the epitome of society and the symbol of the people. But it does not belong to one person, for it is the crystallization of the entire human race. Nara's Toshodaiji Temple is the world's oldest wood structure building. Once destroyed, it is irrecoverable. After the war, Liang was invited to establish the architectural and urban planning programs at Tsinghua University. In 1946, he went to Yale University as a visiting fellow and served as the Chinese representative in the design of the United Nations Headquarters Building. In 1947, Liang received an honorary doctoral degree from Princeton University. He visited major architectural programs and influential architects in order to develop a model program at Tsinghua before returning to China.
Шығармалары
Қытай сәулетінің түсінігі мен құндылығын тарату және бөлісу үшін, ең бастысы, оның құрылыс технологияларының жоғалуын тоқтатуға көмектесу мақсатында, Лян 1934 жылы өзінің алғашқы кітабын – «Цин құрылыстық ережелері»н жариялады. Кітап, 1734 жылғы Цин сәулет ережелерімен және бірнеше көне нұсқаулықтармен оқулық ретінде, Цин сәулетінің әдістері мен ережелерін зерттеуге, ағаш ұсталарын ұстаздар ретінде пайдалануға, ал Пекиндегі Тыйым салынған қала – оқу материалы ретінде қарастырылды. Жарияланғалы бері, жеті он жылдан астам уақыт бойы, бұл кітап ежелгі қытай сәулетінің мәнін түсінгісі келетін кез келген адам үшін стандартты оқулыққа айналды. Лян «Цин құрылыстық ережелерін» зерттеуді Сун әулетінің «Инжао Фаши» («Сәулет әдістері туралы трактат») еңбегін зерттеуге жасалған алғы қадам деп есептеді, себебі бұл нұсқаулықта қолданылатын мамандандырылған терминдердің саны көп болғандықтан, олар Цин әулетінің сәулет терминологиясынан едәуір ерекшеленеді. Лянның «Инжао Фаши»ді зерттеуі 1940 жылдан 1963 жылға дейін, екі он жылдан астам уақытқа созылды, ал оның «Анотацияланған Инжао Фаши» кітабының алғашқы нұсқасы 1963 жылы аяқталды. Алайда, Қытайдағы Мәдени революцияның басталуына байланысты, бұл еңбектің жариялануы тоқтап қалды. Лянның «Анотацияланған Инжао Фаши» еңбегі 1980 жылы Цинхуа университетінің сәулет кафедрасының «Инжао Фаши» зерттеу тобы тарапынан қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. (Бұл кітап оның он томдық жинағының 7-томын құрайды.) Лян «Инжао Фаши» мен «Цин құрылыстық ережелерін» «қытай сәулетінің екі грамматикалық кітабы» деп санады. Ол «Бұл екі үкіметтік нұсқаулық қытай сәулетінің технологиялық аспектілерін зерттеу үшін ең маңызды» деп жазды. Тағы бір кітабы – «Қытай сәулетінің тарихы» – «өз түрінде алғашқы» еңбек болды. Оның сөзінше, бұл кітап «Институттың мен және басқа мүшелерінің соңғы он екі жылда жинаған материалдарын жүйелеуге жасалған әрекет» еді. Ол өткен 3500 жылды алты сәулет кезеңіне бөліп, әр кезеңді тарихи және әдеби сілтемелер арқылы анықтады, әр кезеңнің сақталған ескерткіштерін сипаттады және соңында әр кезеңнің сәулетін мұқият кітапханалық және далалық зерттеулердің нәтижелері арқылы талдады. Бұл кітаптардың барлығы кейінгі ғалымдардың қытай сәулетінің принциптерін және эволюциясын зерттеуге арналған платформасына айналды және олар әлі күнге дейін классикалық туындылар саналады. Лянның «Қытай сәулеті: суреттер арқылы көрсетілген тарих» атты қолжазбасы 1984 жылы MIT Press баспасында жарық көрді және ForeWord журналының «Жыл кітабы» сыйлығына ие болды.
Қайта қалпына келтіру жұмыстары
Лианның ескі ғимаратты қалпына келтіру жұмысына қатысудағы алғашқы тәжірибесі 1932 жылы болды, осы жылы одан Тыйым салынған қаланың оңтүстік-батыс бөлігінде 1776 жылы салынған екі қабатты императорлық кітапхана – Вэнюань палатасын қалпына келтіру сұранысты. 1935 жылы ол Конфуций ғибадатханасын қалпына келтіру жобасының кеңесшісі болып тағайындалды. Өзінің ұсынысында ол тарихи ғимараттарға қатысты көзқарасын білдірді. Ол былай деді: "Әр түрлі кезеңдерде салынған барлық ескі ғимараттарды қорғау және қалпына келтіру – біздің міндетіміз. Жұмысты бастамас бұрын, оның тарихын мұқият зерттеп, оны мүмкіндігінше ұзақ сақтау үшін рационалды түрде жөндеуіміз керек."
Ұлттық стиль
Кейіннен Лянға Қытай Коммунистік партиясы ұлттық сәулет стилін әзірлеу жауапкершілігі берілгенде, оның ниеті қытай сәулетінің мәнін жеткізу болды. Осы нақты "мән" қытай екенін көрсететін, ғибадатхана стиліндегі ойыс, иілген шатырлар мен кеңірдектер – "үлкен шатыр" деп есептелді. Саяси науқандар кезінде осы үшін оны қатаң сынағанмен, Ұлттық стильдің толқыны таралып, тіпті бір-екі онжылдықтан соң да әсерін жойған жоқ. Мысалдардың ішінде 1959 жылғы Қытай көркемсурет галереясы, 1987 жылғы Қытай Ұлттық кітапханасы және 1996 жылғы Пекин батыс теміржол вокзалы бар, олардың барлығы да үлкен шатырларымен ерекшеленеді.
Пекиннің қала құрылысы
Лианг тарихи Пекин қаласын сақтауға тырысты, бірақ бұл көзқарасты Пекиннің маңызды әкімшілік аймақ және социалистік саяси символ екенін жақтаған Мао Цзэдун сияқты басшылар қабылдамады. 1950 жылы Пекин қаласын жоспарлау комитетінің директорының орынбасары болып тағайындалғаннан кейін, Лианг және тағы бір жоспаршы Чэнь Чжансян жаңа үкімет үшін бірлесіп жұмыс істеді және «Орталық үкіметтік ауданды орналастыру туралы ұсыныстар» атты есепті ұсынды, ол қытай сәулет саласында «Лян Чэнь жобасы» ([: 梁陈方案]) деп белгілі. Бұл жобада Лян Сичэн мен Чэнь Чжансян қала орталығы үшін Тыйым салынған қаланың батысы, Гонгжуфеннің шығысы және Юэтанның батысы сияқты әртүрлі орындарды ұсынды. Олар өз аргументтерін «Орталық үкіметтік ауданды орналастыру туралы ұсыныстарда» келтірді, оны сол кездегі Қытай Премьер-министрі Чжоу Энлайға Лиангтың жазған хатында да көруге болады. Олар қаланың өнеркәсіптік аймақ емес, саяси және мәдени орталық болуын қатыстыра айтты. Қала орталығын ежелгі Ішкі қаладан айтарлықтай қашықтыққа орналастыру арқылы, олар Ішкі қаладағы демографиялық және логистикалық қысымды азайтуға, соның салдарынан оның тарихи қала қабырғасын сақтауға үміттенді. Бірнеше айлық талқылардан кейін жоба қабылданбады; Мао мен Лю Шаоци сияқты партия басшылары әкімшілік орталық Ішкі қалада орналасатынын растады. 1952 жылдан бастап қаланың ішкі қабырғасы жолдар мен басқа да инфрақұрылымдық қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін бөліп-бөліп бұзылды.
Мәдени революция
Лианның Қытай Халық Республикасының ұлттық эмблемасын жобалауға салған үлесіне және Пекин қаласын қайта құруға көмектескеніне қарамастан, оның қытай құрылыс дәстүрінің ұлылығын баса көрген сәулет теориясы қатаң және ашық сынауға ұшырады; Лианды «Коммунистік партия сәулетті түсінбейді» деп ойлағандығы үшін, ал дәстүрлі жобаларға құштарлығын «құрылыстағы ысыраптың көрінісі» деп айыптады. 1955 жылы Лиан мен оның әйелі Лин Хуэйиннің денсаулығы нашарлаған кезде, Қытайдың дәстүрлі сәулетін жаңғыртуға жасаған тырыстары үшін оларға көптеген сын-ескертпелер тиді, бұл оларға ауыр эмоционалдық және рухани соққы болды. Оның әйелі 1955 жылдың сәуір айында ұзаққа созылған ауруынан көз жұмды, туберкулезбен күресіп, дәрігерлердің болжаған уақытынан бірнеше жыл артық өмір сүрді. 1956 жылы Лиан өзін-өзі сынауға және қателіктерін мойындауға мәжбүр болды; билік оларды «саяси қателіктер» емес, «ғылыми қателіктер» деп бағалады. Лианға және оның «ұлттық ерекшелігі» бар жаңа Қытайға қатысты идеяларына қарсы ашық сын тоқтағанымен, ашық сынның және өзін-өзі сынауға шақырудың жаңа бағыты философия және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғалымдарға, мысалы Ху Ши, Ху Фен және Лян Шуминге қарсы қайырылды. Лианг Сиченг үшін бірнеше жылдан кейін оның дәстүрлі дизайнға қатысты идеялары мен теориялары қайта жанданып, тағы да кеңінен жарияланды. Ол Цинхуа университетінің сәулет кафедрасының директоры лауазымына оралды, ежелгі сәулеттік құрылыстарды зерттеуді жалғастырды және он жылдық еңбегінің нәтижесінде «Анотацияланған Инцзао Фаши» атты еңбегін аяқтады. 1962 жылы ол Цинхуа университетінің профессоры Лин Чжуға үйленді. Алайда, Мәдени революция кезінде Лианг Сиченг тағы да «контрреволюциялық ғылымның авторитеті» ретінде қуғынға ұшырады, ал Цинхуа университетіндегі барлық әріптестері «Ауылға бару қозғалысы» аясында ауылдық жерлерге жіберілді. Лианның әйелі Лин Чжу күйеуінің жазбаларын және қолжазбаларын, соның ішінде «Анотацияланған Инцзао Фашиді» (он жылдан кейін, оның өлімінен кейін жарияланатын) жасыруға көмектесті, олардың Қызыл гвардия тарапынан тәркіленуіне немесе жойылғанына жол бермеу үшін. Ол 1972 жылы Пекинде қайтыс болды. 1973 жылы Лин Чжу күйеуінің еңбектерін жинақтап, «Лианг Сиченгтің толық жинағы» деген атпен жариялауға дайындады, сондай-ақ «Ұлы шебердің, сәулетші Лианг Сиченгтің шатасқан ойлары» және «Қытай сәулетін зерттеу тарихы мен қоғамы» атты еңбектерін жазды.
Оңалту
Лианг Мәдениет төңкерісі аяқталғаннан кейін қайтыс болған соң ақталуға ие болды. 1992 жылғы 20 қарашада China Post "Қазіргі заманғы қытай ғалымдары" маркалар сериясының үшінші жинағының құрамында Лианг Сиченгті еске алуға арналған марка шығарды (сериялық нөмірі 1992 19). 54 миллион дана басылды.