Кіріспе

Ресей тарихшысы Афанасий Прокопьевич Шчапов (Russian: Афанасий Прокофьевич Щапов) (5 қазан [Ж.С. 17 қазан] 1830 – 27 ақпан [Ж.С. 10 наурыз] 1876) – "Сибирь ұлтшылдығы" деп айыпталған және патша үкіметі тарапынан қуғынға түскен ресейлік тарихшы.

Өмір

Афанасий Шчапов Иркутск қаласынан шамамен 210 миль қашықтықтағы Анга ауылында орыс шіркеу қызметкерінің және бурят шаруа әйелінің отбасында дүниеге келген. Ырқытскте білім алғаннан кейін Қазанға көшіп, Қазан діни академиясында оқыды (1852–1856). Бакалавр дәрежесін алған соң Шчапов өз білім алған орнында (1856–1860) және кейін Қазан университетінде (1860–1861) орыс тарихынан дәріс берді. Сондай-ақ, ол Қырым соғысы кезінде Қазанға эвакуацияланған Соловецкий монастыры кітапханасын зерттеді. Соловецкий көтерілісіне қызығушылық танытқан Шчапов Раскол және Ескі нанымдылар туралы мақалалар жаза бастады. 1861 жылдың 16 сәуірінде ол Безднa көтерілісінің құрбандарына арналған революциялық сөз сөйледі, одан кейін тұтқындалып, Санкт-Петербургке эскортталды. Тергеуден кейін Шчапов мұғалімдік қызметтен босатылып, Ішкі істер министрлігіне сектанттық мәселелер жөніндегі лауазымға тағайындалды. 1862 жылы ол босатылып, полиция бақылауына алынды. Афанасий Шчапов көптеген ресейлік журналдарға, мысалы «Отечественные записки» («Отан туралы жазбалар»), «Русское слово» («Орыс сөзі»), «Время» («Уақыт»), «Век» («Ғасыр») және тағы да басқаларға материалдар жариялады. 1864 жылы Александр Герцен және Николай Огаревпен байланысы болды деген күдікпен туған ауылына, содан кейін Иркутскке жер аударылды. 1865 жылдың жазында Шчапов «Сібір облыстықтары ісі» деп аталған іске қатысты тұтқындалды. Бостандыққа шыққаннан кейін «Дело» («Іс»), «Записки Сибирского отдела РГО» («Ресей географиялық қоғамының Сібір бөлімі жазбалары») және басқа да журналдарда жұмыс істеді. 1866 жылы Шчапов Ресей географиялық қоғамының Сібір бөлімі ұйымдастырған этнографиялық экспедицияға қатысып, Туруханск аймақтарына барды. Афанасий Шчапов 1876 жылы туберкулезден қайтыс болды.

Идеялар

Афанасий Шчапов сектанттық және Раскол тарихы бойынша көптеген еңбектердің авторы болды, оны әлеуметтік қысымға қарсы халықтың наразылығының көрінісі деп қарады. 1856-1864 жылдары Григорий Елисеев пен Степан Ешевскийдің ықпалымен ол Ресей тарихын белгілі бір "областьтардың" (аумақтардың) өзара әрекеттесу процесі ретінде қарастыратын, "земство область теориясы" (земско областническая теория) деп аталатын теорияның жақтаушысы болды. Шчаповтың тарихтың екі маңызды факторы ретінде география мен экономикаға назар аударуы, Василий Ключевский, Павел Виноградов және Михаил Ростовцев сияқты ресейлік тарихшылардың келесі буынына жол ашқан деп саналады. Ресейдің түрлі аймақтарының географиялық жағдайларының айқын айырмашылығына байланысты, Шчапов Ресейдің жалпы тарихын жазу мүмкін емес деп есептеді. Ол сибиряктардың қалған орыс ұлтынан этникалық тұрғыдан ерекшеленетінін, олардың мінезі олардың өмір сүрген қатал және құнарсыз жердің сипатымен, сондай-ақ Сібірдің алғашқы қоныстанушылары болған Ескі Нанымдылардың ерлік және кәсіпкерлік рухымен қалыптасқандығын айтты.