Кіріспе
Момбасадағы эко-мәдени туристік ауыл, Кения. Нгомонго ауылдары – экватордан оңтүстікке қарай 4° орналасқан, Момбаса, Кениядағы белгілі бір тұрақты эко-мәдени туристік ауыл. Ол бұрынғы коралды тас карьерінде орналасқан, ал оны қалпына келтірудің мақсаты – оны тұрақты дамуға айналдыру, сонымен бірге оны қоғамға пайдалы, қонақжай жерге айналдыру, қауіпті жағдайларды жою және экожүйені жақсарту болды. Бұрынғы кеніштің қалдығы – күнге күйген, шөлейтті, құрғақ және тасты негіз болды, оның едені аздап тұзды жер асты суының деңгейінен жоғары орналасқан. Жергілікті дәрігер Фредерик Гиканди жеке күшімен сексен түрлі жергілікті ағаштар отырғызып, карьерді қайта жаңғыртуға кірісті, кейін оңай өсірілетін казуарина ағаштары да отырғызылды. Ағаш отырғызуға қоғамдық назар аудару үшін, халықты қайта жаңғырту процесіне қатысуға шақыру арқылы олардың құлшынысы арттырылды. Бүгінгі күні Нгомонго айналасындағы шаруашылықтарға өздерінің жаңғырту жұмыстарын таратып, жергілікті шаруаларды ағаштар отырғызуға шақырып, олардың шаруашылық шекараларын белгілеуге көмектеседі. Жоспардың соңғы мақсаты – табыстылықты жергілікті, аймақтық, содан кейін ұлттық деңгейде тарату.
Ngomongo Villages is a well known sustainable eco cultural tourist village in Mombasa, Kenya, which is situated 4° south of the equator. It is situated in a former coral limestone quarry, and the aim of its rehabilitation was to convert it into a sustainable development, while turning it into hospitable land with utility to community, while eliminating its hazards and improving the ecosystem. The legacy of the former mine was a sun baked, arid, barren and rocky base, the floor of which was barely above the somewhat salty water table. Dr. Frederick Gikandi, a local medical doctor started single handedly to reclaim the quarry by planting of eighty different indigenous trees; casuarina trees later followed which were easier to cultivate. Public awareness to tree planting was raised by inviting the public to join in the reclamation process. To date, Ngomongo is fanning out its reclamation exercises to the surrounding farms by recruiting the local farmers into planting trees to mark out their farm borders. The ultimate plan is to fan out the success locally, regionally and then nationally.
Таш карьерді қалпына келтіру
1991 жылы ескере берілмеген Ngomongo карьерінің шөл даласы қала тұрғындары үшін көзге жарасымсыз, ал тонаушылардың тығылу орны ретінде көршілеріне қауіп төндірді. Доктор Рене Халлердің Бамбури жағажайында бастаған Халлер паркі сияқты бұрынғы табысты жобадан шабыттанған доктор Гиканди құнарсыз топырақты қайта жаңарту үшін Халлердің тәсілін қолданды. Осы шамада Момбаса қалалық кеңесі карьерді қалалық қоқыс полигоны ретінде қарастырды. Егер бұл жоба іске асырылса, карьер есігінің астындағы жер асты сулары ластанып, сонан соң Үнді мұхитының жағалау және теңіз экожүйесіне зиян келтіретін еді. Салынған қалалық үйлердің маңындағы аудандар шіритін қоқыстан туындаған ауа ластануына ұшырар еді. Жерді қайта жаңарту жұмысы басталғаннан кейін, ол жеке адамдар мен қоғамды ағаш отырғызуға тартты. Кейіннен бұл тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін мәдени туризмді қосумен толықтырылды.
География және климат
Сайт экватордан оңтүстікке қарай 4° және Гринвич меридианынан шығысқа қарай 40° орналасқан, Момбаса аралынан солтүстікке қарай 10 км қашықтықта, бірақ Момбаса муниципалитетінің шегінде. Жағалаудан 600 м-ден 700 м-ге дейін ішке қарай орналасқан. Карьер едені су деңгейінен жоғары жатыр, ол теңіз түбімен байланысты, бұл карьердегі ұңғыма су деңгейінің теңіз толқындарымен сәйкес келіп ауытқуынан көрініп тұр. Ол 12 м тереңдікке дейін қазылған және жағажай және теңіз тропикалық климат аймағында орналасқан. Жаңбыр жыл бойына жауады, бірақ тұрақты емес, көбінесе жаңбыр сәуірден маусымға дейін жауады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шамамен 1192 мм, ал максималды жауын-шашын 2056 мм-ден аспайды. Жаңбырлы күндердің саны 85-тен 130-ға дейін ауытқып, 1997 жылы Эль-Ниньо погодa жағдайларына байланысты айтарлықтай артқан. Орташа температура шілде және тамыз айларында шамамен 28,8 °C. Орташа ылғалдылық та өзгеріп тұрады, ең төменгі көрсеткіштер ақпан айында 65%-ты, ал мамыр айында 85%-ты құрайды. Момбаса аймағындағы жағалау аймағында екі муссондық ағыс бар: мамырдан қазан айының басына дейін оңтүстік-шығыс муссоны және қарашадан наурызға дейін солтүстік-шығыс муссоны.
Кен карьерлерін қалпына келтіру жобасы
Кораллдар көбінесе колонияларда тіршілік етеді. Әрбір жеке организм кальций карбонатынан қаңқа шығарады, ол көрші жасушалардың шығарындыларымен бірігіп, кең аумақтарға таралатын тығыз құрылымдардың толық отарлық жиынтығын қалыптастырады. Кораллдар 20°C-тан төмен температурада жақсы өспейді және өсу үшін қалың теңіздерге тәуелді. Теңіз деңгейінің өзгеруі салдарынан тірі кораллдар құрғап қалғанда, бүкіл коралл құрылымы өліп, одан кейін коралл әктасы деп аталады. Адам осы кезеңде құрылыс жұмыстары үшін коралл әктасын қазып алады. Құрғақ және шөл далаға айналған Ngomongo карьері 12 метрге дейін қазылған, бірақ өсімдіктер өсуіне жарамсыз болды және келесі он жылдың ішінде ағаштардың өздігінен өсуіне ешқандай үміт болмады. Сондықтан карьерді қайта жаңартудың мақсаты – оны айналасындағы халыққа пайдалы, жақсы жайлы жерге айналдыру, экожүйені жақсарту, оның түрлі қауіптерін азайту және оны тұрақты дамуға бағытталған аймаққа айналдыру болды. Жоспарлау мақсатында жер асты суының тұздылығы мен жалпы минералдық құрамы зерттелді.
Казуарна жобасы
Үкіметтік орман шаруашылығы станцияларынан ағаш көшеттері сатып алынып, карьерге жеткізілді. Кейіннен карьер маңындағы жергілікті тұрғындардың көмегімен карьердің өзінің шағын тұқымдық қоры құрылды, ол ағаш көшеттерін өсіруге қажетті тұқымдармен қамтамасыз етті. Бастапқыда бір метр арақашықтықта отырғызылған казуариналар кейіннен екі метрге дейін сиретілді. Казуариналар жақсы өсіп, олардың кілемдей тамыр жүйесі коралл тастарын бөлшектеуге көмектесті. Қазіргі уақытта казуарина ағаштарының орташа биіктігі 10 метрден жоғары, карьер еденіне жақсы жамылғы және көлеңке береді. Бұл ағаштардың түскен жапырақтары микроорганизмдер және мыңжапырақтар сияқты ұсақ организмдермен ыдырайды. Алғашқы мыңжапырақтар жергілікті тұрғындармен қолмен жиналып, карьерге көптеп әкелінді. Мыңжапырақтар түскен жапырақтарды (құбыршақтарды) жеп, оларды бөлшектеп, қоректік заттарды босатады. Орман жапырақтары компостқа айналып, топырақтағы гумустың мөлшерін арттырды, себебі олардың осы уәде етілген жерінде мыңжапырақтардың саны көбейді. Мыңжапырақтардың ұзындығы 12 см-ге дейін жетеді, құрғақ маусымда жапырақтардың астына тығылып, жаңбырлы маусымда көптеп пайда болады.
Ағаш түрлері
Казуариналар құрылыс саласында қолданылатын құнды ағаш материалымен танымал. Ним ағашы да өте жақсы өсіп жатыр, сондай-ақ баобаб, кокос, манго, пальма, мвули, шұжық ағашы (“муратина”) және басқалары да жақсы өседі. Ним ағашы (“mwarobaini”) 40 түрлі ауруды емдей алады деп сендіреді, сондықтан оның аты “mwarobaini” деп қойылған. “Акамба” шеберлері ағаштан мүсіндер жасау үшін оның кесілген бөліктерін пайдаланады. Оның қабығы мен жапырақтары безгек және басқа да ауруларға байланысты қызбаны емдеу үшін қолданылады. Жапырақтарынан синтетикалық емес инсектицид алынады. Кішкентай бұтақтары бір рет қолданылатын тіс тазартқыштар ретінде пайдаланылады. Ағаш қабығының ұнтағы дәнді сақтау қоймаларын қоңыз жемеуден қорғау үшін қолданылады. “Муратина” ағашының жұмсақ жемісі – “кикую” және “акамба” тайпаларының дәстүрлі “муратина” суының пісірілуіне арналған дәстүрлі ашытқы (мұны “Акамба” ауылындағы Нгомонго ауылында татып көруге болады). “Мвули” – Танзаниядан бастапқыда келген, жиһаз жасауға қолданылатын қатты ағаш. Бұл Шығыс Африкадағы емен ағашының ең жақсы баламасы.
Өсімдіктер мен жәндіктер
Орманға бірнеше жылдан кейін, папоротниктер, саңырауқұлақтар және ағаш жамылғысы мен көп мөлшерде гумус қажет ететін басқа да өсімдіктер пайда бола бастады. Алғашқыда тек бірнеше түрі ғана өркендеді, бірақ қазір көбірек түрлер пайда болып, кейбіреулері бұтақтарда, шірі ағаштардың діңдерінде және тас жартастардың бетінде өседі. Жапырақтарды кесіп шашушы құмырсқалар жапырақтарды кішкентай бөліктерге бөлуге көмектеседі. Құмырсқалар күні-түні жұмыс істейді. Олардың жапырақтарды ұсақтауы және саңырауқұлақ өсіру әдеті орман үшін пайдалы. Мұндай құмырсқалардың көп түрлері бар, мысалы, тоқымашы құмырсқалар. Біздің орманды термиттер де көптеп мекендейді. Термиттер жұмсақ ағаш діңдерін жейді, сондықтан көбінесе оларды зиянкестер деп есептейді, бірақ олар орманның шірі ағаш қалдықтарын гумусқа айналдыруда маңызды рөл атқарады.
Сулы-жауынды жерлер
Табиғи тоғандар қолмен жасалған қарапайым қазығышпен қазылды. Қазығыш бос болаттан жасалған су сақтағыштан жасалды, оның қазығыш жиегі, осы жиекке дәнекерленген өткір жүк көлігінің серіппесімен күшейтілді. Екі адам қазығышқа отырып, оған салмақ пен тұрақтылық беріп, есектер оны сүйреп жүрді. Су деңгейінен кем дегенде бір метр тереңдікке жеткенше бұл әрекет көп рет қайталанды. Үш тоғанның тереңдігі орташа есеппен бір метрді құрайды. Ауылдық тақырыпта Түркана көлін (Солтүстік Кения) бейнелейтін тоғандардың біріне крокодилдер енгізілді. Екінші тоған Батыс Кенияда орналасқан Виктория көлін бейнелейді. Бұл көлге тилапия балықтары қойылды. Осы ылғалды жерлерде құстардың үлкен топтары ұя салып, тамақтанады. Олардың ішінде балықшылдар, тоқушы құстар, мысыр қаздары және басқа да түрлері бар.
Шаруашылық бау-бақшалар
Қазір кен орнында әрқайсысы ормандық аймаққа ие он түрлі ауылдық Кения ауылы орналасқан, олардың әрқайсысы өзінің нағыз "мәдениетін" және "ауылдық үйінің үлгісін" көрсетеді. Олар шатырлар, ыдыстар, бақшалар және ауылдық жерлерде өсіретін өнімдер сияқты нәрселерді көрсетеді. Бақшалар жаңа орманның кішігірім участақтарын тазалау арқылы жасалды. Содан кейін, мамықтарды босатып, олардың үстіне топырақ пен тыңайтқыш жабылып, түрлі ерекше дақылдар өсіріледі. (Жоғарыдағы FAUNA бөлімін қараңыз). Бұрын өмір жоқ шөл болған жер қазір түрлі тіршілікке толы.