Кіріспе

Теңіз суларының пелагикалық аймағындағы балықтар

Пелагикалық балықтар теңіз немесе көл суларының пелагикалық аймағында тіршілік етеді – олар теңіз түбіне де, жағалауға да жақын емес. Бұл, түбінде немесе жанында тіршілік ететін демерсаль балықтарынан және коралл рифтерімен байланысты риф балықтарынан өзгеше. Теңіздің пелагикалық ортасы – Жердегі ең ірі сулы орта, 1,370 миллион куб километр (330 миллион куб миль) аумақты алып жатыр, және белгілі балық түрлерінің 11% осы ортада мекендейді. Мұхиттың орташа тереңдігі шамамен, су көлемінің 98% -і осы тереңдіктен төмен, ал 75% -і одан да тереңде жатыр.

Теңіз пелагикалық балықтарын жағалаулық (жағаға жақын) және мұхиттық (ашық теңіз) балықтарына бөлуге болады. Жағалаудағы пелагикалық балықтар континенттік шельф үстіндегі салыстырмалы түрде беткей және күн сәулесі түсетін суларда тіршілік етеді, ал мұхиттық пелагикалық балықтар континенттік шельфтен тыс, кең және терең суларда тіршілік етеді (олар жағалауға да жүзе алады). Пелагикалық балықтардың мөлшері кішкентай жағалаудағы жемдік балықтардан, мысалы, шабақ пен сардинадан бастап, ірі мұхиттық жыртқыш балықтарға, мысалы, көк туна мен мұхиттық акулаларға дейін жетеді.

Эпипелагикалық балықтар

Эпипелагикалық балықтар эпипелагикалық аймақта, теңіз деңгейінен төменге дейінгі су қабатының ең жоғарғы бөлігінде тіршілік етеді. Ол сондай-ақ беттік сулар немесе күнге шағылысқан аймақ деп те аталады және фототикалық аймақты қамтиды. Фототикалық аймақ – күн сәулесі беткі қабаттан 1%-ға дейін әлсірейтін тереңдікке дейінгі су бөлігі ретінде анықталады. Бұл тереңдік судың мөлдірлігіне байланысты, бірақ таза суда эпипелагикалық аймаққа сәйкес келіп, ұзарады. Фототикалық аймақ фитопланктонның фотосинтез процесін жүргізуі үшін жеткілікті жарық мөлшерін қамтамасыз етеді. Эпипелагикалық балықтарды екі негізгі топқа бөлуге болады: шағын жемдік балықтар және олармен қоректенетін ірі жыртқыш балықтар. Жемдік балықтар бірігіп жүзіп, планктонды сүзіп қоректенеді. Эпипелагикалық балықтардың көпшілігі көші-қон кезінде ұзаққа созылған жүзуге қабілетті, ағымдық дене құрылымына ие. Жалпы алғанда, жыртқыш және жемдік балықтардың морфологиялық ерекшеліктері ұқсас. Жыртқыш балықтар көбінесе ірі ауыз, тегіс дене және терең тілімделген құйрыққа ие, сопақша келген дене пішінімен ерекшеленеді. Олардың көпшілігі зоопланктон немесе кішірек балықтарды аулау үшін көру қабілетін пайдаланады, ал кейбіреулері планктонды сүзіп қоректенеді. Эпипелагикалық жыртқыш балықтардың көпшілігі және олардың кішірек жемдік балықтары күміс түсті болып, кіріп келетін жарықты шашырату арқылы көрінуді азайтады. Шағын тереңдіктегі эпипелагикалық суларда айналар толқын ұзындығының қоспасын көрсетеді, сондықтан балықтардың кристалл қабаттары әртүрлі арақашықтықта орналасқан. Денесі көлденең қимада дөңгелек келген балықтар үшін тағы бір қиындық – айналар теріге жазық орналастырылған жағдайда тиімді болмайды, себебі олар көлденеңнен жарықты шағылыстыра алмайды. Айна эффектісіне жету үшін көптеген шағын шағылыстырғыштар тік бағытта орналастырылады. Мөлдірлігі жоғары мұхит суларында азық аз болады. Жоғары өнімді аймақтарда планктон гүлдеуінен су көлеңделіп, сүзгімен қоректенетін планктон жегіштерді тартады, ал олар өз кезегінде жоғары сатыдағы жыртқыштарды қызықтырады. Туна балықтарын аулау үшін судың мөлдірлігі, күн ашық күні секи дискісі көрінетін ең тереңдік 15-35 метр аралығында болуы тиімді.

Ұшып жүретін заттар

Эпипелагикалық балықтар жүзетін заттарға қызығушылық танытады. Олар мұндай заттардың, мысалы, су бетінде қалқып жүрген қиындықтардың, салдардың, медузалардың және жүзіп жүрген теңіз балдырларының маңына көптеп жиналады. Бұл заттар "оптикалық бос кеңістікте визуалды стимул" сияқты әсер етеді. Су бетіндегі заттар жас балықтарға хищниктерден паналауға мүмкіндік береді. Теңізде жүзіп жүрген балдырлар мен медузалардың көп болуы кейбір жас түрлердің тірі қалу көрсеткіштерін айтарлықтай арттырады. Көптеген жағалаудағы жас балықтар балдырларды баспана ретінде, сондай-ақ олармен байланысты омыртқасыздар мен басқа балықтардан алатын тағам үшін пайдаланады. Жүзіп бара жатқан теңіз балдырлары, әсіресе пелагикалық саргассум, өзінің баспанасы мен тағамы бар бірегей тіршілік ортасын қамтамасыз етеді және тіпті саргассум балығы сияқты өзінің ерекше фаунасын қолдайды. Жас балықтар медузаларды баспана және тағам ретінде пайдаланады, бірақ медузалар кішкентай балықтарды жеуі мүмкін. Тунец сияқты жылдам қозғалатын мұхит түрлерін ірі балық аулау кемелерімен ұзақ қашықтыққа жүзу арқылы аулауға болады. Бірақ одан да қарапайым жолы – балықтардың жүзетін заттарға деген қызығушылығын пайдалану. Балықшылар мұндай заттарды қолданғанда, олар балық жинақтау құрылғылары (FAD) деп аталады. FAD – бұл су бетінде немесе оның астында қалқып жүзетін бекітілген салдар немесе кез келген нысандар. Тынық және Үнді мұхиттарындағы балықшылар тропикалық аралдардың маңына түрлі қалдықтардан құрастырылған FAD-терді орналастырады, содан кейін оларға тартылған балықтарды аулау үшін көмкеру торларын қолданады. Ірі балықтар, тіпті үлкен барракуда сияқты хищниктер де, стратегиялық түрде қауіпсіздікті сақтай отырып, олармен бірге жүретін кішкентай балықтардың тобын тартады. Суда ұзақ уақыт болатын су астында жүзушілер де көбінесе балықтардың тобын өздеріне тартады, кішкентай балықтар жақындаса, ал үлкен балықтар алыстан бақылайды. Теңіз тасбақалары кішкентай балықтар үшін жылдам қозғалатын баспана қызметін атқарады, ал оларды ұстауға тырысқан қылыш балық кездейсоқ түрде жарақаттауы мүмкін.

Батипелагикалық балықтар

Мезопелагиялық аймақтың астында толық қараңғылық орналасқан. Бұл 1000 метрден терең судың түбіне дейінгі аралықтағы түн ортасы немесе батипелагикалық аймақ. Егер су ерекше терең болса, төменгі пелагикалық аймақ кейде төменгі түн ортасы немесе терең пелагикалық аймақ деп аталады. Осы аймақтарда жағдай біркелкі, қараңғылық толық, қысым өте зор, температура, қоректік заттар мен еріген оттегі деңгейі төмен. Батипелагикалық балықтардың басым бөлігі – кішкентай қылқалам ауызды және шарап балықтары; тісті балық, жылан балық, пышақ тісті және барракудина да жиі кездеседі. Бұл балықтардың көбі кішкентай, көптегендерінің ұзындығы шамалы, ал одан ұзынырақтары сирек. Олар уақытының көп бөлігін су бағанасында азықтың пайда болуын немесе оларды жарқыраған жарықтарымен тартып алуын шыдамдылықпен күтіп өткізеді. Батипелагикалық аймақтағы аз энергия үстінен қалдықтар, фекальдық материалдар және кейде омыртқасыз жандар немесе мезопелагикалық балықтар түрінде төменге сүзіліп түседі. Батипелагикалық балықтар көшпес, азық-түлік пен энергияның өте аз, тіпті күн сәулесі де жоқ, тек биолюминесценция бар ортада энергияны минимум шығаруға бейімделген. Олардың денелері әлсіз, сулы бұлшық еттерімен және қаңқа құрылысымен созылған. Балықтың дененің көп бөлігі судан тұрғандықтан, олар осы тереңдіктегі зор қысымға ұшырамайды. Көбінесе олардың жақтары кеңейе алады, тістері иіліп, кері қараған. Олардың денесі шырышты, қабыршақтары жоқ. Орталық нерв жүйесі бүйірлік және иіс сезу жүйелерімен шектелген, көздері кішкентай және жұмыс істемеуі мүмкін, ал жабырқақтары, бүйректері мен жүректері және жүзу қуысы кішкентай немесе жоқ. Бұл балықтардың дернәсілдерінде де кездесетін белгілер, батипелагикалық балықтар эволюция барысында осы белгілерді неотения арқылы иеленген деген болжам бар. Дернәсілдер сияқты, бұл ерекшеліктер балықтарға энергияны аз жұмсап, суда сәл қозғалмай тұруға мүмкіндік береді. Қоршаған ортасына қарамастан, терең судың бұл жыртқыштары көбінесе әлсіз бұлшық еттері бар шағын балықтар және адамдарға ешқандай қауіп төндірмейді. Терең теңіз балықтарының жүзу қуыстары болмауы мүмкін немесе олардың жұмыс істеуі қиын, ал батипелагикалық балықтар әдетте тік көшіп жүрмейді. Мұндай зор қысымда жүзу қуысын толтыруға көп энергия жұмсалады. Кейбір терең теңіз балықтарының жүзу қуыстары жас кезінде жұмыс істейді, эпипелагикалық жоғарғы аймақта тұрады, бірақ балық ересек болғанда олар кеуіп кетеді немесе майға толады. Ең маңызды сезім жүйелері әдетте дыбысқа жауап беретін ішкі құлақ және су қысымының өзгеруіне жауап беретін бүйірлік сызық болып табылады. Иіс сезу жүйесі де ұрғашыларды иіс арқылы табатын еркектер үшін маңызды болуы мүмкін. Батипелагикалық балықтар қара немесе кейде қызыл түсті болады, оларда фотофорлар аз. Фотофорлар әдетте азықтың қызығуын ояту немесе жұпты тарту үшін қолданылады. Азық өте аз болғандықтан, батипелагикалық жыртқыштар тамақтану әдеттерінде таңдаулы емес, жеткілікті жақын келген нәрсені ұстайды. Олар мұны үлкен жемді ұстауға арналған тістері бар кең ауыздары және жұтқан ұсақ жемнің қашуына жол бермейтін, бір-біріне жабысып тұрған жабырқақ тістері арқылы іске асырады. Балықтан басқа, батипелагикалық аймақта кальмарлар, үлкен киттер, сегіз аяқтылар, губкалар, брахиоподтар, теңіз жұлдыздары және эхиноидтар сияқты көптеген жануарлар түрлері өмір сүреді, бірақ бұл аймақта балықтарға өмір сүру қиын.

Жер асты балықтары

Демерсалдық балықтар теңіз түбінде немесе оның жанында тіршілік етеді. Демерсалдық балықтар теңіз түбінде, құрлық жағалауларының жағалау аймақтарында кездеседі, ал ашық мұхитта олар құрлықтық беткейдің және құрлықтық көтерілімнің сыртқы құрлық шегінде табалады. Олар әдетте абсиспелагикалық немесе гадопелагикалық тереңдікте немесе абссалдық жазықта кездеспейді. Олар лай, құм, қиыршық тас немесе тас тұрақты теңіз түбін мекендейді. Теңіздің терең қабаттарындағы бентостық балықтарды қатаң бентостық балықтар мен бентопелагикалық балықтарға бөлуге болады. Әдетте, қатаң бентостық балықтар теріс жүзділікке ие, ал бентопелагикалық балықтар бейтарап жүзділікке ие. Қатаң бентостық балықтар су түбімен үнемі байланыста болады. Олар аңшыдай тынығу арқылы күтеді немесе азық іздеп су түбінде белсенді қозғалады. Көптеген демерсалдық балықтар бентопелагикалық болып табылады. Мысалы, Acanthonus armatus – үлкен басы және 90% судан тұратын денесі бар жыртқыш. Бұл балықтың ең үлкен құлақтары (отолиттері) және барлық белгілі омыртқалы жануарлардың ішінде ең кішкентай миы бар. Денесі мықты бентопелагикалық балықтар – бұлшықетті жүзушілер, олар жем іздеп су түбінде белсенді жүзеді. Олар күшті ағымдар бар су асты таулары сияқты нысандардың маңында тіршілік етуі мүмкін.

Бентолық балықтар

Бентостық балықтар пелагикалық балықтар емес, бірақ олар толықтығы үшін және салыстыру үшін қысқаша талқыланады. Кейбір балықтар жоғарыдағы жіктемеге сәйкес келмейді. Мысалы, кең таралған, көзі нашар көрген шатырбалықтар тұқымы бентопелагикалық зоопланктонмен қоректенеді. Дегенмен, олар қатаң түрде бентостық балықтар, себебі олар төменгі қабатпен байланыста болады. Олардың қанаттарында ұзын сәулелері бар, оларды ағымға қарсы тұрып, өтіп бара жатқан зоопланктонды ұстау үшін "тұруға" пайдаланады. Ең тереңде тіршілік ететін балық – қатаң бентостық Abyssobrotula galatheae, ол жолақты және соқыр, бентостық омыртқасыздармен қоректенеді. Үлкен тереңдікте тамақ жетіспеушілігі және экстремалды қысым балықтардың тірі қалу мүмкіндігін шектейді. Мұхиттың ең терең нүктесі шамамен ... Батипелагикалық балықтар әдетте одан төменде табылмайды. Бентостық балық үшін тіркелген ең терең нүкте ... болып табылады. Бұл экстремалды қысым маңызды ферменттік функцияларға кедергі келтіруі мүмкін. Селдянка Солтүстік теңізде және Солтүстік Атлантикада ... тереңдікте кездеседі. Осы аймақтарда ғасырлар бойы маңызды селдянка балық аулау өріс алған. Әртүрлі мөлшердегі және өсу жылдамдығындағы селдянкалар әртүрлі популяцияларға жатады, олардың әрқайсысының өздік көші-қон жолдары бар. Шағылысқан кезде аналық 20 000-дан 50 000-ға дейін жұмыртқа туады. Шағылысқаннан кейін селдянкалар майдан айырылып, планктонға бай жемдеу алаңдарына қайта оралады. Исландия айналасында дәстүрлі түрде селдянканың үш бөлек популяциясы ауланды. Бұл қорлар 1960 жылдардың соңында құлдырап кетті, бірақ содан бері екеуі қалпына келді. Құлдырағаннан кейін Исландия капелинге көшті, ол қазір Исландияның жалпы аулау көлемінің шамамен жартысын құрайды. Көк балық ашық мұхитта және континенттік беткейдің үстінде 100 мен 1000 метр тереңдікте кездеседі. Олар күндіз түбіне және түнде бетке тік көшіп, жеміне жататын зоопланктонды қуалайды. Анчоустар мен сардиналар үшін дәстүрлі балық аулау Тынық мұхитында, Жерорта теңізінде және Атлантиканың оңтүстік-шығысында да жүргізілген. Соңғы жылдары жемдік балықтардың әлемдік жылдық аулау көлемі шамамен 22 миллион тоннаны құрады, бұл әлемдік жалпы аулау көлемінің төрттен бірін құрайды.

Жыртқыш балықтар

Орташа мөлшердегі пелагикалық балықтарға тревали, барракуда, ұшу балығы, бонито, махи-махи және жағалау макрелі жатады. Еуропа айналасында жағалау макрелінің үш популяциясы бар. Бір популяция Солтүстік теңізге, екіншісі Ирландия теңізі суларында, ал үшіншісі Шотландия мен Ирландияның батыс жағалауымен оңтүстікке қарай көшіп барады. Макарельдің круиздік жылдамдығы сағатына 10 шақырымды құрайды. Көптеген ірі пелагикалық балықтар мұхиттық көшпелі түрлер болып табылады және ұзақ теңіздік көші-қондар жасайды. Олар шағын пелагикалық жемдік балықтармен, сондай-ақ орташа мөлшердегі пелагикалық балықтармен қоректенеді. Кейде олар өздерінің біріккен жемдерін ұстап жүреді, ал көптеген түрлер өздері мектептер құрайды. Ірі пелагикалық балықтардың мысалдары: тун, бильфиш, король макрелі, акулалар және ірі шағалақайлар. Тун балықтары ерекше коммерциялық балық аулау үшін маңызды. Тун балықтары мұхиттарды кезіп өтуіне қарамастан, оларды табуға тырысу әдеттегі тәсіл емес. Тун балықтары көбінесе жем-шөптің көп болған жерлерінде, ағыстардың шекарасында, аралдардың маңында, теңіз асты тауларының жанында және құрлық беткейлерінің бойындағы кейбір ағын аймақтарында жиналады. Тун балықтары бірнеше әдіспен ауланады: қоршау торлы кемелер арнайы торлармен бүкіл беттік мектепті қоршайды, балық аулау үшін басқа кіші пелагикалық балықтармен әрекет ететін балық аулау таяқтары және балық жинағыш құрылғылары деп аталатын салдар орнатылады, себебі тун балықтары, сондай-ақ басқа да пелагикалық балықтар жүзетін заттардың астында жиналуға бейім. 1960 жылдары Перу анчоусы әлемдегі ең ірі балық шаруашылығы болды. Анчоус популяциясы 1972 жылғы Эль-Ниньо құбылысы кезінде күрт төмендеді, осы кезде жылы су 50 жылдық циклдың бір бөлігі ретінде суық Гумбольдт ағысының үстінен өтіп, термоклиннің тереңдігін төмендетті. Ағын тоқтады, фитопланктон өндірісі және анчоус популяциясы күрт төмендеді, ал анчоуға тәуелді миллиондаған теңіз құстары қырылды. 1980 жылдардың ортасынан бастап ағын қайта жанданды, ал Перу анчоусының аулау деңгейі 1960 жылдарғы деңгейге жетті. Жапония жанындағы Оясио ағысының Куросио ағысымен соқтығысуы қоректік заттарға толы ағындарды тудырады. Бұл ағымдардың циклдық өзгеруі сардина сардинопс меланостикта популяциясының төмендеуіне әкелді. Балық аулау көлемі 1988 жылы 5 миллион тоннадан 1998 жылы 280 мың тоннаға дейін төмендеді. Соның салдарынан Тынық мұхитының көк тунасы аймаққа жем іздеу үшін енуін тоқтатты. Теңіз ағымдары балықтардың таралуын қалыптастырады, оларды шоғырландырады және таратуға мүмкіндік береді. Жақын орналасқан теңіз ағымдары егер олар өзгеріп отырса, ерекше шекараларды анықтай алады. Бұл шекаралар көрінетін болуы мүмкін, бірақ көбінесе олардың болуы тұздылықтың, температураның және тұмандылықтың күрт өзгеруімен белгіленеді. Эпипелагикалық балықтар көбінесе жұмыртқалары мен дернәсілдері ағынның төменгі жағында қолайлы тамақтану аймақтарына қарай, содан кейін ересектердің тамақтану аймақтарына қарай жүретін жерде шағылысады. Банктер мен рифтер терең ағындарды ұстап алады, олар жоғары көтеріледі. Эпипелагикалық балықтар әдетте тамақтану және шағылысу аймақтары арасында немесе мұхиттағы өзгерістерге жауап ретінде ұзақ қашықтыққа жүреді. Шамамен ласось және тун сияқты ірі мұхиттық жыртқыштар мыңдаған шақырымдарды кезіп, мұхиттарды басып өте алады. 2001 жылы жүргізілген зерттеуде Солтүстік Каролина жағалауындағы Атлант мұхитындағы көк тунның қозғалысы арнайы popup тагтардың көмегімен зерттелді. Бұл тагтар тунға бекітілген кезде, оның қозғалысын шамамен бір жыл бойы бақылап, содан кейін бөлініп, бетке шығып, ақпаратын спутниктік байланыс арқылы жіберді. Зерттеуде тунның төрт түрлі көші-қон үлгісі бар екені анықталды. Бір топ бір жыл бойы Атлант мұхитының батысында болды. Басқа топ та негізінен Атлант мұхитының батысында қалды, бірақ шағылысу үшін Мексика шығанағына көшті. Үшінші топ Атлант мұхиты арқылы өтіп, қайта оралды. Төртінші топ Атлант мұхитының шығысына өтіп, содан кейін шағылысу үшін Жерорта теңізіне кірді. Зерттеу көрсеткендей, шағылысу аймақтарында кейбір айырмашылықтар болғанымен, Атлант мұхитының көк тунасының негізінен бір ғана популяциясы бар, олар Атлант мұхитының солтүстігін, Мексика шығанағын және Жерорта теңізін пайдаланады. Жоғары көшіп-қонушы түрлер (ЖКЖ) термині - Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы туралы конвенциясының (БҰҰТКК) 64-бабында пайда болған құқықтық термин. Жоғары көшіп-қонушы түрлерге мыналар жатады: тун және тунға ұқсас түрлер (албакор, Атлантикалық көк тун, көзді тун, ұсақ тун, сары тун, қара тун, кішкентай тун, Тынық мұхитының көк туны, оңтүстік көк туны және оқ туны), помфрет, марлин, желкенді балық, қылыш балық, саури және теңізге шығатын акулалар, сондай-ақ дельфиндер және басқа киттер сияқты сүтқоректілер. Негізінен, жоғары көшіп-қонушы түрлер бұрынғы бөлімде талқыланған ірі пелагикалық балықтардың үлкендерімен сәйкес келеді, егер киттер қосылса және күнбалық сияқты коммерциялық маңызы жоқ балықтар алынса. Бұл жоғары трофикалық деңгейдегі түрлер, олар жем іздеу үшін, көбінесе жемдік балықтармен немесе көбею үшін мұхиттарда айтарлықтай, бірақ өзгеріп отыратын қашықтыққа көшіп-қонады және кең географиялық таралуға ие. Осылайша, бұл түрлер эксклюзивті экономикалық аймақтардың ішінде де, осы аймақтардың сыртындағы ашық теңізде де кездеседі. Олар пелагикалық түрлер, яғни олар көбінесе ашық мұхитта өмір сүреді және теңіз түбіне жақын өмір салмайды, бірақ олар өмір циклінің бір бөлігін жағалау суларында өткізе алады.

Қауіпке ұшыраған түрлер

2009 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) мұхит акулалары мен шаяндарының қатер астындағы түрлерінің алғашқы қызыл тізімін жариялады. Олардың мәлімдемесіне сәйкес, ашық мұхиттағы акулалар мен шаяндардың шамамен үштен бірі жойылу қаупіне тап болған. Тізімге балғалы акула, алып шайтан шаян және шошқақұйрық акуласы сияқты 64 түр мұхит акулалары мен шаяндары енген. Мұхит акулалары қылыш балық және тунецтің жоғары теңіздегі балық аулау кезінде кездейсоқ ұсталады. Бұрын акулаларға сұраныс аз болды, олар құнды емес қосалқы өнім ретінде қарастырылды. Қазір Азия нарықтарындағы сұраныс артып, акулалар, әсіресе акула қанаттарын (акула қайнатпасында қолданылатын) қамтамасыз ету үшін белсенді түрде ауланады. Солтүстік-батыс Атлантика мұхитындағы акулалар популяциясы 1970 жылдардың басынан бері 50%-ға төмендеген. Мұхит акулалары аз көбейетіндіктен және жас акулалардың жетілуіне ондаған жылдар қажет болғандықтан осал. Әлемнің кейбір аймақтарында қайың балық акуласының саны 1970 жылдардың соңынан бері 99%-ға азайды. Қызыл тізімде оның статусы – бүкіл әлем бойынша жойылу қаупі төнді, яғни жойылуға жақын.