Кіріспе

Вьетнам мен Камбоджаның австронезиялық этносы – жарай тайпасы (жарайлар, Gia Rai немесе Gia rai; Charay немесе Chreay) – Вьетнамның Орталық жоталарында (Гиа Лай және Кон Тум провинциялары, Дак Лак провинциясында аз қоныстанумен), сондай-ақ Камбоджаның солтүстік-шығысындағы Ратанакири провинциясында тұратын австронезиялық үнді тайпасы және этникалық топ. Вьетнам соғысы кезінде көптеген жарайлар, сондай-ақ басқа Монтаньяр тайпаларының (Хмер Лоу және Дегар) өкілдері АҚШ арнайы күштерімен ынтымақтастық жасады. Соғыстан кейін көптеген отбасылар АҚШ-қа, әсіресе Солтүстік Каролина штатына қоныс аударды. Жарай тілі – австронезия тілдер отбасының малай-полинезия тармағына жатады. Ол Вьетнам мен Камбоджаның орталық аймақтарындағы чам тілімен, сондай-ақ Индонезия, Малайзия, Мадагаскар, Филиппин және Гавайи, Жаңа Зеландия сияқты Тынық мұхиты аралдарындағы малай-полинезия тілдерімен байланысты. Шамамен 332 558 адам жарай тілінде сөйлейді. Олар Орталық жоталардың жоғарғы тайпаларының ең ірісі, Дегар немесе Монтаньяр тайпалары ретінде танымал және Камбоджаның Ратанакири провинциясы халқының 23% құрайды. Камбоджалық және вьетнамдық жарайлардың екеуі де ортақ дәстүрлерді бөліседі және мәдени алмасуды жақын қарым-қатынаста сақтайды, бірақ олардың тілі тиісінше кхмер және вьетнам тілдік ортаның әсеріне ұшырайды. Кхмер жарай тіліндегі кейбір сөздер кхмер және лаос тілдерінен алынған. Кхмер жарайлары мен вьетнам жарайлары арасындағы әңгімелерде түсініспеушіліктер туындауы мүмкін. Вьетнамдық жарай латын әрпімен жазылған, ал кхмер жарайында жазбаша түрі жоқ.

Атауы

Жарай (ចារ៉ាយ Charay) сөзі "Сарысудың халқы" немесе "Ағын судың халқы" дегенді білдіреді.

Тарих

Индокитайдың солтүстігіндегі таулы аймақтарда адамдар кейінгі тас дәуірінде (неолит) және қола дәуірі аралығында, шамамен 10 000 жыл бұрын қоныстанды. Жарай халқы ежелгі Хан қытайларының шапқындарынан бастап, кейін француз отарлауына, ал қазіргі күні көпшілік құраушы вьетнамдықтардың үздіксіз қысымына дейін отарлау әрекеттерінің әртүрлі толқындарын бастан өткерді.

Са-Хуинь мәдениеті

Са Хуйнь мәдениеті – бүгінгі Орталық және Оңтүстік Вьетнам мен Филиппин аумағында б.з.б. 1000-200 жылдар аралығында гүлденген мәдениет. Бұл мәдениетке қатысты археологиялық ескерткіштер Меконг дельтасынан бастап Орталық Вьетнамдағы Куанг Бин провинциясына дейін табылды. Са Хуйнь халқы, көптеген деректерге сүйенсек, Чам халқының, австронезиялық тілдер тобына жататын және Чампа патшалығын құрған халықтың ата-бабалары саналады.

Шампа

Чампа термині шамамен 2-шы ғасырдан 19-шы ғасырға дейін (1832 жылға дейін) қазіргі Вьетнамның орталық және оңтүстік жағалауын қамтыған тәуелсіз Чам мемлекеттерінің жиынтығын білдіреді, олар Вьетнам мемлекетіне қосылып алынғанға дейін өмір сүрді. Бұл мемлекет чами және камбоджалық жазуларда Нагара Кампа (санскрит: नगरः कम्पः; ) деп, вьетнам тілінде Чам Па (сино-вьетнамдық сөздікте Чием Тхань), ал қытай деректерінде 占城 (Жанчэн) деп аталды. Чампаның құлауы қазіргі Вьетнам, Лаос және Камбоджа аймақтарында жарай халқы сияқты бірдей тілдік түбірге ие әртүрлі тайпалардың таралуына әкеп соқты.

Таулы жерлер

Таиланд шығанағының айналасындағы тау және жазық жерлерде тұратын халықтар арасындағы сауда шамамен 4-ші ғасырда өркендеген, бірақ кхмер, лаос және тай құл саудагерлерінің шабуылдары да болған. Қазіргі кезде жарай халқы қоныстанған аймақ 18-шы ғасырда лаос билеушілері, ал 19-шы ғасырда тай билеушілері тарапынан басып алынған. 1893 жылы бұл аймақ француз Индокитайының құрамына енді және құл саудасы тоқтатылды, бірақ жергілікті тұрғындар ірі резеңке плантацияларында жұмысқа тартылды. Француздар Камбоджа, Вьетнам және Лаос территорияларын француз Индокитайының ішінде бөлісуге атсалысты. Жарай халқының көп бөлігі Камбоджада (олардың территориясының шағын бөлігі Ратанакири ішінде) және Вьетнамның Орталық Таулы аймақтарында қоныстанды, алайда тағы бір теория бойынша жарай халқы отарлық кезеңде Камбоджа территориясына көшіп келген, бірақ олар ғасырлар бойы осы аймақтарда тұрған болуы мүмкін.

Батыспен байланыс

Батыстың жарай туралы алғашқы хабарламасы 1850 жылы Меконг өзені арқылы саяхат жасаған француз миссионері Буйльводан келген. Ол "От патшасы" деп аталатын, жарай тайпасына жататын, құрметті адам туралы айтқан. Француз үкіметі таулы аймақтардың жергілікті тұрғындарының ісіне көп араласпады, бірақ оларды әскерлік бекеттерге қажетті мамандықтарды табу үшін жақсы көз деп санады. Сондықтан, француз әскеріне көптеген жарай, кхмер лоу және дегар жастарын қабылдады.

Вьетнам соғысы

Тәуелсіздік алғаннан кейін Камбоджа және Вьетнам үкіметтері өздерінің тілдерін үйрету және оларды ұлттық қоғамға ассимиляциялау бағдарламаларын жүргізіп, жергілікті халықтарды қолдады, бірақ мұндай әрекеттер көптеген жергілікті қауымдастықтардың мәдени қарсылығына тап болды. Камбоджада қызыл кхмер партизандары осы наразылықты пайдаланып, көптеген кхмер лоуларды өз қатарына қосты, ал Вьетнамда АҚШ әскері француздық дәстүрді қайта жаңартып, жарай жастары көп қатысқан әскери іс-қимылдарға тартты. Бұл жарайларды және басқа да көптеген жергілікті топтарды басқа жаулардың мақсатына айналдырды. 1977 жылы Ратанакириде қызыл кхмерлердің сотталуына байланысты 100 жарай еркегі қызыл кхмер кадрларымен азаптап өлтірілді. Вьетнам соғысы кезінде жарай ауылдары АҚШ әскері мен коммунистік партизандар арасындағы қақтығыстарға ұшырады. 1970 жылдың 31 қазанында АҚШ әскері оларды "қорғалмаған" деп атап, жоталы ауылдарды жапсарып қоныстандыруға бұйрық берді. Сонымен қатар, АҚШ-тың евангелистері жарай халқымен байланысқа шығып, олардың тілінде (кхмер жарай тілінен басқа) Киелі кітаптарды жариялады. Жарай Киелі кітаптары олардың сауаттылығын арттырды, бірақ 1975 жылы Вьетнамның бірігуінен кейін АҚШ әскерінің жарай көмекшілерінің көпшілігі өздерінің жерінен АҚШ-қа эвакуацияланды. Кхмер жарайлары 1969-1970 жылдардағы "Меню" операциясы деп аталған аумақтың қарқынды бомбалауынан зардап шекті, мақсаты коммунистік бекіністерді жою болғанмен, жүздеген бейбіт тұрғындар мен жергілікті халықтарды орын аударып, ақырында қызыл кхмерлерге қосылуына әкелді. 1979 жылы жеңіліске ұшырағаннан кейін қызыл кхмерлер Вьетнам мен Камбоджаның орталық үкіметтеріне қарсы күресте кхмер лоу халықтарын қосуға тырысты, бірақ 1984 жылы жергілікті халықтарды ұлтқа интеграциялау науқаны басталды, сауаттылықты ынталандырып, елдегі басқа да құрылымдарға ұқсас үкіметтік құрылымдар құрылды. Вьетнамда жарай халқы діни партиялардың шектеулеріне ұшырады, осының салдарынан кейбіреулері эмиграцияға қалаулы болды. 1950-1960 жылдары Дегар қозғалысы жарайлар мен олардың Монтаньярд туыстары арасында кең танылды (Дегар – "таудың ұлдары" деген мағынаны білдіретін рад тіліндегі сөз). Дегардың мақсаты Вьетнамның жоталы аймағында толығымен жергілікті халықтардан тұратын тәуелсіз мемлекет құру болды. Бұл қозғалыстың нәтижесінде Вьетнам үкіметі жарайларға деген күдігін күшейтті. Монтаньярдтардың арасында үкімет тарапынан адам құқықтарының бұзылуы жиі кездеседі.

Қазіргі заман

Қазіргі заманда жарай халқы отарлау, жерден қуу және жер басып алудан зардап шекті, әсіресе Камбоджада үлкен жемқорлық жүйесі мен орманды кең көлемде қырқу арқылы ірі каучук плантацияларын құру салдарынан. Камбоджада туысқан халықтардың жерлерін құрметтеу және қорғау туралы заңдар болғанымен, олар тиісінше қолданылмайды, ал ықпалды тұлғалар мен топтар жарай қауымдастықтарын ата-бабаларының жерінен қуғынға ұшыратады. Вьетнамдағы кейбір жарайлар өз дәстүрлері мен мәдениеттеріне қойылған шектеулерден қашу үшін басқа елдерге пана іздеп, Камбоджа арқылы өтеді.

Аңыздар

Жарай халқының өз мәдениеті мен тарихын түсінуге көмектесетін бірнеше аңыздары бар, олардың бәрі де ормандарда қалыптасқан. Жиі кездесетін элемент – үш патша туралы әңгімелер: От, Су және Жел, сондай-ақ жарай халқына зор күш сыйға берген аспаннан түскен қасиетті қылыш. От патшасы, ең алғашқысы, Вьетнамда тұрады және өзінің билігін діни ғұрыптарға негіздейді. Жарай сөзі "сарқырама" деген мағынаны білдіреді, сондықтан су олардың өмірінің маңызды бөлігі болып табылады. Кейбір ақсақалдар жарай халқының Анамит тауында туып, оңтүстікке көшіп, түрлі топтарға бөлінгенін айтады.

Ауылдар

Жарайлар дәстүрлі түрде 50 мен 500 тұрғыны бар шағын ауылдарда өмір сүреді. Ауылдар шаршы тәрізді болып орналасқан, ал ауыл орталығының төңірегінде жеке тұратын үйлер немесе қоғамдық ұзын үйлер (roong) салынған. Көбінесе ауыл орталығында қоғамдық үй, құдық, волейбол желісі және күріш тартатын диірмен болады. Үйлер бамбуктан жасалған, жерден бір метр биіктікте орналасқан. Темір шатыры бар, ағаштан салынған берік үйлерге деген сұраныс артып келеді. Олар солтүстік-оңтүстік бағытында салынған және жергілікті рухтарға ыңғайлы жер таңдалады. Үйлер аналық рулық желі бойынша құрылады. Қызы үйленген кезде күйеуімен бірге анасының үйінде тұрады, соның салдарынан оның да қызы сол үйде өседі. Үйлердің ұзындығы 50 метрге дейін жете алады. Қазіргі заманда тек ядролық отбасының мүшелері тұратын үйлер де жиі кездеседі. Жарай Ратанакири ауылдарында электр қуаты болмаған жағдайда шағын генераторлар кеңінен қолданылады. Дәстүрлі жиһазға ағаштан және бамбуктан жасалған орындықтар мен ас үйге қажетті заттар жатады, сондай-ақ қазіргі заманда төсек және теледидар сияқты жаңа заттар да қосылған.

Үйлену тойы

Жарай – аналық желі арқылы ұрпақ қуатын жалғастыратын мәдениет. Бұл мәдениетте әрбір адам аналық тегі арқылы анықталады, мүлік және/немесе лауазымдар мұраға берілуі осы тектің арқасында жүзеге асырылады. Анасы қыздарын үйлендіру бастамасын көтеріп, күйеуі анасының үйіне көшіп келеді. Басқа этностық топтармен аралас некелер жиі кездеседі, әсіресе елді мекендер жақын болғанда. Ратанакири провинциясында жарайлар, көбінесе тампуан халқымен аралас некелеседі, бұл топ моң-кхмер тілдер отбасымен байланысы жоқ. Жарай жастарының Пномпень немесе Хо Ши Мин қалалары сияқты ірі қалаларда білім алуға мүмкіндік алғандықтан, басқа этностармен аралас некелер көбейіп, көп тілді отбасылар құрылуда.

Дін

Жарайлардың дәстүрлі діні – анимизм. Олар заттардың, орындардың және тірі жандардың ерекше рухани қасиеттері бар деп сенеді. Жарай анимизмінің екі негізгі құралы бар: жарай халқының аспаннан даналықты білдіретін қасиетті қылыш алғаны және От патшасы, Су патшасы, Жел патшасының рухани бейнесі. Патшалар саяси тұлғаларды емес, шамандық күші бар рухани көшбасшыларды көрсетеді. Жарай патшалары тіпті басқа этностардан келген, адам табиғатының сырлары мен барлық тірі нәрселердің жанына олардың ықпалына сенедін адамдарды да тартады. Жарай анимизмі тығыз ормандармен байланысты және рухтарды ынақты ету үшін жануарларды құрбан етуді қамтиды. Көптеген анимистік сенімдерге тәндей, жарайлардың дініне де сыртқы діндер қауіп төндіреді. Олардың дәстүрлі әдет-ғұрыптарына сырттан жасалған теріс пікірлер оларды христиандыққа немесе дінсіздікке көндіруге бағытталған көптеген әрекеттерге әкелді. 1975 жылы Ханойдың коммунистік режимі тұсында Вьетнамның бірігуі елдегі көптеген адамдарға діни шектеулер енгізді, бұл вьетнамдық жарайлардың ата-бабалық діни дәстүрлеріне әсер етті. Вьетнамда тек алты ресми дінге ғана рұқсат беріледі, ал жарай анимизмі олардың қатарына кірмейді. Бұл кейбір жарайларды шетелде пана табуға итермеледі. Сонымен қатар, Вьетнам соғысы кезінде АҚШ-тың евангелистері, христиандық және миссионерлік одақ аясындағы американдық миссионерлер сияқты, жарай қауымдастықтарымен тығыз байланыста болып, көптеген адамдарды христиандыққа көндірді, алдағы режимнен қауіп туындаған кезде. Нәтижесінде, жарай тіліне аударылған Библия жарық көрді. Камбоджада жарай халқы кхмер халқымен бірге өмір етеді, олардың көпшілігі Тхеравада буддизмін ұстанады. Вьетнамдағы қатаң саяси және діни қысымнан өзгеше, буддизм мен жарай анимизмі бір-бірімен бейбіт және үйлесімді қарым-қатынаста. Ратанакиридегі кейбір жарай халқы өздерінің рәсімдері мен үйлеріне буддалық белгілерді қосады және кхмер көршілерімен бірге буддалық рәсімдерге қатысады, бірақ буддизм стипалары әдетте жарай ауылдарында таралмайды.

Музыка және би

Музыка мен би – жарай мәдениетінің өзгеше ерекшеліктері. Ауылдарда немесе үй кланында жарай түндері гонгтар, ксилофондар (мысалы, т’рưng), цитралар, ауыз сыбызғысы к’ни және ағаштан және бамбуктан жасалған көптеген басқа да дәстүрлі музыкалық аспаптармен орындалатын ата-бабаларының музыкасымен көтеріңкі болады. "Жарай тровасы" – музыканттың күнделікті өмірдегі жарай халқының қиындықтарын жырлайтын, импровизацияланған шығармасы, ал клан ашытылған күріштен дайындалған "Срах Фиен" (жарай ликері) ішеді. Осы сәтте балалар ормандардағы ежелгі әңгімелер мен жарай мәдениетінің құндылықтарын үйренеді. Музыка мен би монотонды және ностальгиялық, халықтың табиғи ортасы – орманмен тығыз байланыс құрады. 1996 жылы Америка Құштама Штаттарында тұратын белгілі жарай музыканты Док Рма Солтүстік Каролина штатының өнер кеңесінен "Халық мұрасы" сыйлығын алды.

Жерлеу дәстүрлері

Жарай дәстүрлі қабірлері – марқұмның мүліктері мен сыйлықтары сақталатын шағын үйлер. Қабірдің төңірегіне ағаш тіреулер орнатылады, олардың үстіне қарапайым мүсіндер ойылады, олардың кейбіреуі рухани қорғаушыларды бейнелейді. Қорым рәсімі өте қымбатқа түседі және көбінесе су бұқалары мен сиырларды құрбан етуді қамтиды. Ратанакириде жарай халқы ірі малдарды құрбан етудің орнына мотоцикл сияқты ірі заттарды құрбан ете бастады. Кейбір марқұмдар мотоциклімен бірге жерленеді. Егер марқұмның отбасы рәсімді өткізуге шамасы келмесе, оны бірнеше жылға кейінге жылдыруға болады. Бірнеше жыл өткен соң қабірлер тасталады. Қабірді тастаудың бұл соңғы рәсімі – өлімнің аяқталуын және марқұмның рухының босатылуын білдіреді, соның салдарынан, мысалы, жесір әйел қайтадан үйленуге мүмкіндік алады.

Тіл және жазу жүйесі

Жарай тілі 1864 жылдан бері Батыс малай-полинезиялық, малай, ахинез, чам, Оңтүстік, плато тілдері тобына жатқызылған. М. Фонтейн бұл тілді ежелгі Чампа патшалығының Тьемес (Чам) және Раде тілдерімен байланысты деп анықтады, ол бүгінгі Аннам провинциясында орналасқан. Жарай халқының екі елге (Камбоджа және Вьетнам) бөлінуі екі ерекше тілдік топтың қалыптасуына әкелді: Камбоджа жарайлары және Вьетнам жарайлары. Вьетнам жарайлары латын әрпі негізіндегі вьетнам жазуын пайдаланады, ал Камбоджа жарайлары әлі күнге дейін жазу жүйесінсіз қалған.