Кіріспе

Сөз формаларының жиынтығының түбір сөзі. Морфология мен лексикографияда лемма (леммалар немесе леммата) – сөз формаларының жиынтығының канондық түрі, сөздік түрі немесе сілтеме түрі. Мысалы, ағылшын тілінде break, breaks, broke, broken және breaking – бір лексеманың түрлері, ал break – олар тізімделген лемма. Лексема, осы контексте, бір сөздің парадигмасындағы барлық өзгертілген немесе ауыспалы түрлердің жиынтығын білдіреді, ал лемма – лексеманы көрсету үшін конвенция бойынша таңдалған нақты түрді білдіреді. Лемма араб, түрік және орыс тілдері сияқты жоғары инфлексияланған тілдерде ерекше маңызға ие. Белгілі бір лексема үшін лемманы анықтау процесі лемматизация деп аталады. Лемманы негізгі түрлердің басшысы деп қарастыруға болады, бірақ лемматизация кем дегенде жартылай кездейсоқ болып табылады.

Морфология

Лемма ретінде таңдалған сөздің түрі әдетте ең аз белгіленген форма болып табылады, бірақ кейбір тілдерде, мысалы, етістіктер үшін инфинитивті қолдану сияқты, бірнеше ерекшеліктер бар. Ағылшын тілінде есімнің цитаталық түрі – жалғыздық (және иелік жалғауы жоқ) формасы: мысық емес, тышқандар. Көп сөздік лексемалар үшін, иелік жалғаулары немесе рефлексивті есімдіктер болған жағдайда, цитаталық форма белгісіз есімдіктің бір түрін қолданады: өзіңнің бар күшіңді салу, өзіңді жалған куәлікке тарту. Грамматикалық жынысы бар еуропалық тілдерде, тұрақты сын есімдер мен есімдердің цитаталық түрі әдетте еркек жыныстың жекеше түрі болып табылады. Егер тілде жақтар болса, цитаталық форма көбінесе еркек жыныстың жекеше түріндегі атау сөз болады. Көптеген тілдерде етістіктің цитаталық түрі инфинитив болып табылады: француз, неміс, хиндустани, испан тілдерінде ағылшын етістіктерінің де инфинитиві бар, ол өзінің жалаңаш түрінде (to бөлшегісіз) ең аз белгіленген (мысалы, break, to break, breaks, broke, breaking және broken-ге қарағанда таңдалады); инфинитиві жоқ кемістік етістіктер үшін қазіргі заман қолданылады (мысалы, must тек бір формада, shall инфинитиві жоқ, және екі лемма да олардың лексемаларының қазіргі заман формалары). Латын, көне грек, жаңа грек және болгар тілдерінде дәстүрлі түрде бірінші тұлғаның жекеше қазіргі заман қолданылады, бірақ кейбір қазіргі сөздіктер оның орнына инфинитивті қолданады (болгар тілінен басқа, онда инфинитив жоқ; көне грек тіліндегі келісімді етістіктер үшін келісімді дауыстыны көрсету үшін келісімсіз бірінші тұлғаның жекеше қазіргі заман қолданылады: φιλέω philéō, φιλῶ philō "Мен жақсы көремін" [махаббатты білдіреді], ἀγαπάω agapáō, ἀγαπῶ agapō "Мен жақсы көремін" [құрметті білдіреді]). Фин тіліндегі сөздіктерде етістіктер түбірінің астында емес, (t)a, (t)ä белгісімен белгіленген бірінші инфинитивтің астында тізімделеді. Жапон тілінде өткенге қатыспайтын (қазіргі және болашақ) уақыт қолданылады. Араб тілінде өткен/кемелдік заманның үшінші тұлғасының еркек жыныстық формасы ең аз белгіленген форма болып табылады және қазіргі сөздіктерде жазбалар үшін қолданылады. Ескі сөздіктерде, олар әлі де жиі қолданылады, сөздің үш әріпті түбірі, етістік немесе есімдік қолданылады. Бұл еврей тіліне ұқсас, ол да үшінші тұлғаның жекеше еркек жыныстық толық формасын қолданады, мысалы, ברא bara' – жарату, כפר kaphar – жоққа шығару. Грузин тілінде етістік есім қолданылады. Корей тілінде да түбірге қосылады. Тамил тілінде, агглютинативті тілде, етістік түбірі (ол да императив формасы, ең аз белгіленгені) жиі келтіріледі, мысалы, இரு.

Ирландия тілінде сөздер жақ бойынша (гентив, номинатив, датив және вокатив) және сөйлемдегі орнына байланысты бастапқы өзгерістерге байланысты күшті өзгешеленеді. "Сөйлеуші" деген мағынаны білдіретін есімнің леммасы cainteoir-дің әр түрлі формалары бар: chainteoir, gcainteoir, cainteora, chainteora, cainteoirí, chainteoirí және gcainteoirí. Кейбір тіркестер лемма түрінде келтіріледі: Carthago delenda est (сөзбе-сөз "Карфагенді жою керек") – Катонды келтіруге арналған әдеттегі тәсіл, бірақ оның айтқаны censeo Carthaginem esse delendam ("Мен Карфагенді жою қажет деп санаймын") -ға жақын.

Лексикография

Сөздікте "бару" леммасы "бару", "барады", "барып", "барып еді" және "барылған" сияқты өзгерген формаларды көрсетеді. Өзгерген форма мен оның леммасы арасындағы қатынас әдетте бұрышты жақшамен белгіленеді, мысалы, "went" < "go". Әрине, мұндай қарапайымдастырудың кемшілігі – сөздің жіктелген немесе түбірленген түрін іздеу мүмкін болмайды, бірақ кейбір сөздіктер, мысалы, Вебстер сөздігі, "барып еді" дегенді тізімдейді. Көптілді сөздіктер бұл мәселені шешуде әртүрлі келеді: неміс тіліндегі Лангеншайдт сөздігі "ging" (< gehen) тізімдемейді, бірақ Кассель сөздігі тізімдейді. Леммалар немесе сөз түбірлері сөздің жиілігін анықтау үшін корпус лингвистикасында жиі қолданылады. Бұл жағдайда "лемма" сөзінің нақты анықтамасы қолданылатын міндетке байланысты өзгереді.

Айтуға

Бір сөздің дыбыстық ортасына (айналасындағы дыбыстарға) немесе сөйлемдегі екпін деңгейіне қарай әртүрлі айтылуы мүмкін. Мұның мысалы – кейбір ағылшын тіліндегі көмекші сөздердің әлсіз және күшті формалары, мысалы, *some* және *but* (екпінмен айтылғанда , ал екпінсіз айтылғанда ). Сөздіктер әдетте сөзді жеке (оқшау түрінде) және екпінмен айтылғандағы жазылуын келтіреді, бірақ олар сондай-ақ оның жиі қолданылатын әлсіз айтылу формаларын да көрсете алады.

Стамбұл мен лемма арасындағы айырмашылық

Діңгек – сөздің морфологиялық түрлену кезінде де өзгермейтін бөлігі; лемма – сөздің ең қарапайым түрі. Мысалы, "produced" сөзінен леммасы "produce" болып табылады, ал діңгегі "produc" болады. Өйткені "production" және "producing" сияқты сөздер де бар. Тіл біліміндегі талдау бойынша, діңгек – барлық түбірленген формалар жасалатын талданған негізгі форма ретінде жалпылама анықталады. Фонетиканы ескерсек, сөздің өзгермейтін бөлігінің анықтамасы тиімсіз болады, мысалы, алдыңғы мысалдағы сөздердің фонетикалық формаларында көрінеді: "produced" /p//ɹ//ə/'/dj//uː//s//t/ және "production" /p//ɹ//ə/'/d//ʌ//k//ʃ//ən/. Кейбір лексемалар бірнеше діңгекке, бірақ бір леммаға ие. Мысалы, "to go" етістігінің "go" және "went" діңгектері бар, себебі өткен шақ басқа етістіктен, "to wend" етістігінен алынған.