Кіріспе
Грамматикалық жақ, әдетте, бір нәрсені алушы есімді көрсету үшін қолданылады. Грамматикада, датив жағы (қысқартылған түрі dat, кейде d, егер ол негізгі аргумент болса) – кейбір тілдерде әрекеттің алушысын немесе оның нәсібін көрсететін грамматикалық жақ, мысалы, "Мария Якобо потам дедит", латын тілінде "Мария Якобқа сусын берді". Бұл мысалда, датив ағылшын тіліндегі етістіктің бағытталған толықтығы деп есептелетін нәрсені көрсетеді. Кейде дативтің берумен байланысы жоқ функциялары да болады. Шотланд гаэль және ирланд тілдерінде дәстүрлі грамматикада датив жағы термині қарапайым сөздерден кейін келетін есімдердің сөздік жағын көрсету үшін қолданылады. Грузин және хиндустани (хинди-урду) тілдерінде датив жағы сөйлемнің жолдамасын да белгілей алады. Бұл дативтік құрылым деп аталады. Хинди тілінде дативтік құрылым тек белгілі бір етістіктермен немесе уақыттармен шектелмейді және оны кез келген етістікпен, кез келген уақытта немесе көңіл-күйде қолдануға болады. Датив ертедегі үнді-еуропа тілдерінде кең таралған және қазіргі уақытта балтық-славян тармағында, герман тармағында, албан және басқа тілдерде сақталған. Ол сондай-ақ бірнеше үнді-еуропа емес тілдерде, мысалы, урал тілдер отбасында ұқсас түрде кездеседі. Кейбір тілдерде датив жағы басқа, қазір жойылған жақтардың функцияларын сіңіріп алған. Ежелгі грек тілінде датив прото-үнді-еуропалық орналасқан және құралдық жақтардың функцияларын, сондай-ақ бастапқы дативтің функцияларын атқарады. Ағылшын тілінің әсерінен, "to" сөзін (басқа мақсаттармен қатар) бағытталған толықтықтар (give to) және қозғалыс бағыттары (go to) үшін қолдану арқасында, "датив" термині кейде басқа тілдерде латив деп аталатын жағдайларды сипаттау үшін қолданылады.
In grammar, the dative case (abbreviated dat, or sometimes d when it is a core argument) is a grammatical case used in some languages to indicate the recipient or beneficiary of an action, as in "Maria Jacobo potum dedit", Latin for "Maria gave Jacob a drink". In this example, the dative marks what would be considered the indirect object of a verb in English. Sometimes the dative has functions unrelated to giving. In Scottish Gaelic and Irish, the term dative case is used in traditional grammars to refer to the prepositional case marking of nouns following simple prepositions and the definite article. In Georgian and Hindustani (Hindi Urdu), the dative case can also mark the subject of a sentence. This is called the dative construction. In Hindi, the dative construction is not limited to only certain verbs or tenses and it can be used with any verb in any tense or mood. The dative was common among early Indo European languages and has survived to the present in the Balto Slavic branch, the Germanic branch, Albanian and others. It also exists in similar forms in several non Indo European languages, such as the Uralic family of languages. In some languages, the dative case has assimilated the functions of other, now extinct cases. In Ancient Greek, the dative has the functions of the Proto Indo European locative and instrumental as well as those of the original dative. Under the influence of English, which uses the preposition "to" for (among other uses) both indirect objects (give to) and directions of movement (go to), the term "dative" has sometimes been used to describe cases that in other languages would more appropriately be called lative.
Этимология
"Датив" латын тіліндегі cāsus datīvus ("беру жағдайы") сөзінен туындаған, грек тіліндегі δοτικὴ πτῶσις, dotikē ptôsis ("беру үшін өрнек") сөзінің аудармасы. Дионисий Тракс өзінің "Грамматика өнері" еңбегінде оны "епистальтике́" деп атап, бұл "епистелло" етістігінен шыққан, ал осы сөздің түбірі "епистол" сөзімен байланысты.
Ағылшынша
Ежелгі ағылшын тілінде датив жайы болған, бірақ ағылшын тілінің жағдайлар жүйесі орта ағылшын кезеңінде біртіндеп қолданыстан шығып, есімдіктердің аккузативі мен дативі бір жалпы көлбеу жағдайға бірікті, ол барлық предлогтармен де қолданылатын болды. Орта және қазіргі ағылшын тіліндегі жағдайлардың осылай бірігуі көптеген заманауи тіл білімі мамандарын ағылшын тіліне қатысты "акузатив" және "датив" атауларын ескірген деп санауға алып келді, олар көбінесе көлбеу үшін "объективті" терминін пайдаланады.
Нысандар тіркестері
Қазіргі ағылшын тілінде датив жағдайы сирек қолданылады, бірақ оның бірнеше тұрақты тіркестерде сақталғанын айтуға болады. Бір мысал – "methinks" сөзі, ол "маған көрінеді" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз ежелгі ағылшын тілінен (дегенмен, тілдің қалған бөлігімен бірге фонетикалық өзгерістерге ұшырады) осы бекітілген түрінде жетіп келген, онда ол "[it]" + "me" (жеке есімдіктің датив жағдайы) + "ойлайды" (яғни, "көрінеді", < ежелгі ағылшын þyncan, "көріну", "ойлау" етістігіне жақын, бірақ одан ерекшеленетін етістік; кейін "ойлау" етістігімен бірігіп, бұл мағынасын жоғалтты) түрінде құрылған.
Реликтілік сын есімдер
Қазіргі заманғы объективті жағдай есімдігі "whom" көне ағылшын тіліндегі датив жағдайынан шыққан, атап айтқанда көне ағылшын тіліндегі датив есімдігі "hwām" (көне ағылшын тіліндегі "hwā" есімдігінен шыққан қазіргі заманғы "who" есімдігінен өзгеше) – бірақ "whom" көне ағылшын тіліндегі аккузатив есімдігі "hwone" атқаратын қызметтерді де сіңірген. Ол сондай-ақ неміс тіліндегі "wem" сөзімен ( "wer" сөзінің датив түрі) туыс. OED сөзінің барлық классикалық қолданыстарын, тікелей объекті белгісіз болған жағдайларда анықтайды – нәтижесінде, тікелей объектінің анонимділігін көрсетеді. Сол сияқты, жеке есімдердің кейбір объектілік формалары көне ағылшын тіліндегі дативтердің қалдықтары болып табылады. Мысалы, "him" көне ағылшын тіліндегі датив "him" (аккузативі "hine" болған), ал "her" датив "hire" (аккузативі "hīe" болған) есімдіктеріне дейін жетеді. Бұл есімдер қазіргі ағылшын тілінде таза дативтер емес; олар бұрын аккузативпен белгіленген қызметтер үшін де қолданылады.
Қазіргі ағылшын тілі
Етістіктің жанама толықтығы етістік пен тікелей толықтық арасына қойылуы мүмкін: "Ол маған кітап берді" немесе "Ол маған өлең жазды". Жанама толықтық "to" предлогы арқылы да білдіріледі: "Ол маған кітап берді".
Қазіргі заманғы
Даттив, қатаң айтқанда, қазіргі грек тілінде жоқ, тек δόξα τω Θεώ (діни τῷ Θεῷ δόξα, "Құдайға даңқ") немесе εν τάξει (ἐν τάξει, әдеби мағынасында "ретпен", яғни "жақсы" немесе "ОК") сияқты ежелгі тіркестерде ғана кездеседі. Әйтпесе, дaтивтің көптеген функциялары гентитив немесе сөз тіркестері арқылы білдіріледі.
Балтық тілдері
Литва және Латвия тілдерінде де номиналды үдеулер жүйесінде ерекше dative case бар. Литва тіліндегі есімдер dative case-тегі индоевропалық иілулерді жақсы сақтайды: (o түбірлері) vaikas > sg. vaikui, pl. vaikams; (ā түбірлері) ranka > sg. rankai, pl. rankoms; (i түбірлері) viltis > sg. vilčiai, pl. viltims; (u түбірлері) sūnus > sg. sūnui, pl. sūnums; (консонантты түбірлері) vanduo > sg. vandeniui, pl. vandenims. Dative case-тегі сын есімдер прономиналдық жұрнақтармен аяқталады (бұл соңғы кездегі дамудың нәтижесі болуы мүмкін): tas geras vaikas > sg. tam geram vaikui, pl. tiems geriems vaikams. Латвия тіліндегі dative case одан әрі жеңілдетілді – есімдер мен сын есімдердің бастапқы еркек түрінің аяқталуы прономиналдық иілулермен алмастырылды: tas vīrs > sg. tam vīram, pl. vīriem. Сонымен қатар, барлық dative формаларының соңғы "s" әрпі алынып тасталды. Жеке есімдіктердің көпше түрі ғана ерекшелік: mums (бізге), jums (сізге). Әдеттегі литва тілінде dative-тегі соңғы "s" әрпі де жиі жіберіліп қалады: time geriem vaikam. Латвия және Литва тілдерінде dative case-тің негізгі функциясы – сөйлемде тура емес толықтырғышты көрсету: (lt) aš duodu vyrui knygą; (lv) es dodu [duodu] vīram grāmatu – мен кітапты адамға беріп жатырмын. Dative case сонымен қатар, сөйлемдегі негізгі әрекетке дейін немесе осымен бірге болатын әрекетті білдіру үшін gerundive-пен де қолданылады: (lt) jam įėjus, visi atsistojo – ол кірген кезде, барлығы тұрды, әдеби тілде: оған кіргенде, барлығы тұрды; (lt) jai miegant, visi dirbo – ол ұйықтағанда, барлығы жұмыс істеді, әдеби тілде: оның ұйықтағанда, барлығы жұмыс істеді. Қазіргі стандартты литва тілінде dative case препозициялармен міндетті түрде қолданылмайды, бірақ көптеген диалекттерде жиі қолданылады: (диалект) iki (+D) šiai dienai, (стандартты) iki (+G) šios dienos – осы күнге дейін. Латвия тілінде dative case жеке түріндегі бірнеше және көпше түріндегі барлық препозициялармен қолданылады (тарихи өзгерістерге байланысты): sg. bez (+G) tevis (сенсіз) ~ pl. bez (+D) jums (сізсіз); sg. pa (+A) ceļu (жолмен) ~ pl. pa (+D) ceļiem (жолдармен).