Кіріспе

Грамматикалық жағдай

Грамматикада ергатив жағдай (қысқартылған ерг) – ергативтік-абсолютивтік тілдерде етістіктің өтеуші әрекетін жасаушы есімдік топты анықтайтын грамматикалық жағдай.

Сипаттамалары

Мұндай тілдерде ергатив жағдайы әдетте белгіленеді (ең айқын), ал абсолют жағдайы белгісіз болады. Жағдай теориясы бойынша соңғы зерттеулер ергатив жағдайы етістіктің жасаушысын (әрекетті ниетпен орындайтынды) анықтайды деген пікірді күшті қолдайды. Мысалы, Калааллисут (Гренландия) тілінде ергатив жағдайы өткішті етістіктердің тәуелді сөздерін және есімдердің иесін көрсету үшін қолданылады. Бұл синкретизмді жиі салыстырмалы жағдай деп атайды. Нез Персе тілінде үш жақты есімдік жағдай жүйесі бар, онда ергатив (nim) және аккузатив (ne) жағдайларымен қатар, өтпес етістіктердің тәуелді сөздері үшін абсолют (белгісіз) жағдай да бар: hipáayna qíiwn ‘қарт адам келді’; hipáayna wewúkiye ‘бұғы келді’; wewúkiyene péexne qíiwnim ‘қарт адам бұғыны көрді’. Сахаптин тілінде ергатив есімдік жағдайы (nɨm жұрнағымен) бар, ол тек тікелей толықтауыш бірінші немесе екінші жақта болғанда ғана өткішті құралымдармен шектеледі: iwapáatayaaš łmámanɨm ‘қарт әйел маған көмектесті’; paanáy iwapáataya łmáma ‘қарт әйел оған көмектесті’ (тікелей); páwapaataya łmámayin ‘қарт әйел оған көмектесті’ (кері). Міндетті емес ергативті тілдерде ергатив жағдайын белгілеу немесе белгілемеу таңдауы семантикалық немесе прагматикалық факторларға, мысалы, аргументке назар аударуға байланысты. Эргатив жағдайын қолданатын басқа тілдер: грузин, чечен және басқа кавказ тілдері, майя тілдері, миксе-зок тілдері, вагиман және басқа австралиялық абориген тілдері, сондай-ақ баск, бурушаски және тибет тілдері. Барлық үнді-еуропа тілдерінің ішінде тек ягноби, күрд тілінің түрлері (курманжи, зазаки және сораниді қоса), иран тілдерінен пашту және хинди/урду, сондай-ақ басқа да үнді-арий тілдері ғана ергативті болып табылады. Эргатив жағдайы кейбір жасалған тілдерге, мысалы, Na'vi, Ithkuil және Black Speech тілдеріне де тән.