Кіріспе

Грамматикалық жағдай

Грамматикада аблятив жағдайы (/æ//b//l//ə//t//ɪ//v/// ABlətiv; кейде қысқартылып abl) – түрлі тілдердің грамматикасындағы есімдер, есімдіктер және сын есімдер үшін қолданылатын грамматикалық жағдай; ол кейде басқа мақсаттармен қатар, бір нәрседен қашықтауды білдіру үшін пайдаланылады. "Аблятив" сөзі латын тіліндегі ablatus сөзінен туындаған, ол auferre сөзінің (толықтырушы) өткен шақ, пассивті түрі, яғни "алысқа алып кету" мағынасын береді. Аблятив жағдайы бірнеше тілдік отбасында кездеседі, мысалы, үнді-еуропалық (санскрит, латын, албан, армян, панджаби т.б.), түркілік (түрік, түрікмен, әзербайжан, өзбек, қазақ, қырғыз, татар т.б.), тунгус (маньчжур, эвенки т.б.), урал (венгр т.б.) және дравид тілдері. Қазіргі герман тілдерінде, мысалы, неміс және ағылшын тілдерінде аблятив жағдайы жоқ. Ежелгі грек тілінің бастапқы кезеңдерінде аблятив болған, бірақ классикалық кезеңге келген кезде ол қолданыстан шығып қалды.

Латын тілі

Латын тіліндегі аблятив жайы (cāsus ablātīvus) әр түрлі грамматикалық құрылымдарда қолданылады, оның ішінде түрлі предлогтармен, аблятивтік абсолют құрамында және есімше ретінде. Латын тіліндегі аблятив жайы үш ежелгі үнді-еуропа тілінің жайларынан пайда болған: аблятив (нен), инструменталь (құралмен) және локатив (ішінде/жайында).

Грек тілінде

Ежелгі грек тілінде Гомер, Микенге дейінгі және Микен дәуірлерінде қолданылған аблятив жағдайы (ἀφαιρετικὴ πτῶσις) болды. Ол классикалық кезеңде және одан кейін пайдаланудан тоқтатылды, оның кейбір функцияларын генетив, ал басқаларын датив жағдайлары қабылдады. Мысалы, ἀπό және ἐκ/ἐξ препозицияларымен қолданылатын генетив жағдайы.

Неміс тілі

Неміс тілінде аблятивтік жақ жоқ, бірақ ерекше жағдайларда латын тілінің аблятивтік жақтары он жетінші ғасырдан он тоғызыншы ғасырға дейін кейбір шылау сөздерден кейін қолданылған, мысалы, *von dem Nomine* сөз тіркесінде: латын сөзінен алынған *nomen* сөзінің аблятивтік жағы. Сол кездегі грамматиктер – Юст Георг Шоттель, Каспар фон Стилер, Иоганн Бальтазар фон Антесперг және Иоганн Кристоф Готтшед – неміс сөздері үшін аблятивтік жақты (номинатив, генетив, датив, аккузатив және вокативтан кейінгі алтыншы жақ ретінде) тізімдеді. Олар кейбір шылау сөздерден кейінгі дативтік жақты аблятивтік деп санады, мысалы, *von dem Mann[e]* және *mit dem Mann[e]* сөздерінде, ал басқа шылау сөздерден кейінгі немесе шылау сөздерсіз қолданылған дативтік жақты, мысалы, *dem Mann[e]* сөзінде, дативтік деп қарады.

Албан тілі

Албан тілінде аблятив жайы кездеседі; ол бесінші жай, rasa rrjedhore.

Санскрит тілі

Санскрит тілінде аблятив – бесінші жай және латын тіліндегіге ұқсас функция атқарады. Санскрит тіліндегі аблятивтегі есімдер көбінесе бір нәрсе (әрекет, объект) пайда болған немесе туындаған нәрседен немесе кімнен екенін көрсетеді: Ол сондай-ақ, басқа да мағыналардағы есімдер үшін қолданылады, мысалы, белгілі бір есімнің "себебінен" немесе "сізсіз" болған әрекеттерді, қашықтықты немесе бағытты білдіру үшін. Салыстырмалы сын есіммен бірге келгенде, ( ), аблятив осы сын есімнің немен салыстырылып жатқанын көрсету үшін қолданылады: .

Фин тілі

Фин тілінде аблятив жағдайы – "ден, сыртынан, арқылы" мағынасын беретін локатив жағдайларының алтыншысы: pöytä – pöydältä "үстел – үстелден". Бұл сыртқы локатив жағдай, ол жабыс және жатас жағдайлары сияқты, бір нәрсенің үстінде болуды және "бір орынның маңында болуды" білдіру үшін қолданылады (ішкі локатив жағдайына, яғни шығас жағдайына (elative), "іштен" немесе "ішкі жағынан" деген мағынаға қарама-қарсы). Локатив жағдайында, кетіп бара жатқан нысан басқа орынның немесе заттың жанында болды, ішінде емес. Фин тіліндегі аблятив уақыт көрсеткіштерінде де, қандай да бір оқиғаның уақытын білдіру үшін қолданылады (kymmeneltä "оннан"), сондай-ақ сезімдер мен эмоцияларды білдіретін етістіктермен де қолданылады. Фин тіліндегі аблятивтің жұрнағы дауыстылар үйлесімділігіне қарай lta немесе ltä болып келеді.

Эстон тілінде

Эстон тіліндегі аблятив тоғызыншы жағдай және мажар тіліндегі аблятивке ұқсас қызмет атқарады.

Венгрия тілі

Венгр тіліндегі аблятив жағдайы алысқа қарай қозғалысты, сондай-ақ объект, адам, орын немесе мекемеден бастау алған түсінік, зат, әрекет немесе оқиғаны сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, сыйлық берген досынан кетіп бара жатқан адам былай дей алады: a barátomtól jövök (Мен досымнан (қашықтап) келемін). a barátomtól kaptam egy ajándékot (Мен досымнан сыйлық алдым). Орналасқан жерден алыстауды сипаттағанда, жағдай тек сол жердің ішінде емес, жалпы аймағынан қозғалысты білдіруі мүмкін. Осылайша, postától jövök дегеніміз, біреу бұрын ғимараттың ішінде емес, пошта кеңсесінің жанында тұрған. Егер жағдай мүмкін болатын әрекеттің немесе оқиғаның бастауын көрсету үшін қолданылса, әрекет/оқиға тікелей айтылмаған кезде де түсініледі, мысалы, Meg foglak védeni a rablótól: Мен сені тонаушыдан қорғаймын. Дауыстық үйлесімнің қолданылуы екі түрлі жұрнақ береді: tól және től. Бұл жұрнақтар артқы және алдыңғы дауысты сөздерге сәйкес қолданылады. Венгр тілінде аблятивке ұқсас, бірақ нақтырақ – делатив жағдайы бар: бір нәрсенің бетінен/үстінен қозғалыс, рол және рől жұрнақтарымен.

Маньчжур тілі

Маньчжу тіліндегі аблатив ci жұрнағымен білдіріледі және салыстыруды көрсету үшін де қолданылуы мүмкін. Ол көбінесе бас сөзіне тікелей қосылмайды.

Эвенки

Эвенки тіліндегі аблятивтік жай дук жұрнағы арқылы білдіріледі.