Эсперанто грамматикасының ерекшеліктері

Кіріспе

Эсперантоның грамматикалық ерекшеліктері

Эсперанто – халықаралық қарым-қатынас үшін жасалған ең көп тараған жасанды тіл; ол өте реттелген грамматикалық ережелермен құрастырылған, сондықтан оны үйрену оңай деп есептеледі. Сөздердің әр түріне тән жұрнақтар бар: есімдер –о жұрнағымен, сын есімдер –а жұрнағымен, жақсы уақыттағы толық етістіктер –as жұрнағымен аяқталады, және т.б. Көптеген префикстер мен суффикстер түбір сөздермен еркін біріктіріліп, сөздік қорын молайтуға мүмкіндік береді, сондықтан 400-500 түбір сөзді меңгеріп, тиімді қарым-қатынас жасауға болады. Эсперантоның бастапқы сөздігінде шамамен 900 түбір сөз болған, бірақ ол тез кеңейтілді.

Грамматикалық қысқаша мазмұны

Эсперантода агглютинативті морфология, грамматикалық жыныс жоқ және қарапайым етістік пен есімдік жалғаулары бар. Етістік жұрнақтары етістіктің бастапқы түрінде, қатысу есім түрінде (белсенді немесе пассивті, үш уақытта) немесе үш түрлі модальдық түрдің бірінде (хабарламалық, шартты немесе тілектес; хабарламалық түрдің үш уақыты бар) екенін көрсетеді, сондай-ақ бірнеше аспектілер бойынша жасалады, бірақ олар этистіктің грамматикалық тұлғасымен немесе санымен сәйкес келмейді. Есімдер мен сипаттаулар екі жағдайда қолданылады: атау/көлбеу және айыптау/аллатив, сондай-ақ екі сан: жекеше және көпше. Жеке есімдердің сипаттаулық түрі меншік жалғауына ұқсайды. Сипаттаулар әдетте есімдермен жағдай және сан бойынша сәйкес келеді. Тікелей толықтықтарды көрсетуден басқа, айыптау/аллатив жағдайы зат есімдермен, сипаттаулармен және үстеулермен бірге қозғалыс бағытын көрсету үшін немесе кейбір сөздерді алмастыру үшін қолданылады; ал атау/көлбеу жағдайы басқа барлық жағдайларда қолданылады. Жағдайлар жүйесі, орыс, грек және латын тілдеріндегідей, ақпарат ағыны мен басқа да тілдік ерекшеліктерді көрсететін сөздердің еркін тәртібіне мүмкіндік береді.

Жазу және айтылу

Эсперанто 28 әріптен тұратын латын әліпбиін пайдаланады, онда ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ және ŭ деген қосымша алты әріп бар, бірақ q, w, x немесе y әріптері қолданылмайды. Қосымша диакритикалық белгілер – цирмфлекс және брев. Кейде, есімдердегі ерекше екпінді көрсету үшін өткір акцент (немесе апостроф) қолданылады. Заменгоф эсперантоның айтылу үлгісі ретінде итальян тілін ұсынды.

Сөйлеу бөлшектері

–о, –а, –е және –і жұрнақтары сөздің тиісінше есім, сын есім, септеулік және белгісіз формадағы етістік екенін көрсетеді. Көптеген жаңа сөздерді осы жұрнақтарды өзгерту арқылы жасауға болады. "види" (көру) сөзінен алынған сөздер – "вида" (көрнекі), "виде" (көрнекі) және "видо" (көрнекі). Әр түбір сөздің сөз түрліңнің өзіндік ерекшелігі бар: зат есім, сын есім, етістік немесе септеулік. Бұл сөздерді нақты жаттап алу қажет, сондай-ақ сөз түрлерін білдіретін жұрнақтарды қолдану қажет. Сын есімдік немесе етістік түбірдің абстракциясын білдіретін –о жұрнағы: "parolo" (сөз айту әрекеті, уәде) – "paroli" (сөйлеу) етістігінен; "belo" (сұлулық) – "bela" (әдемі) сын есімінен; ал зат есімде –о жұрнағы тек зат есімді білдіреді. Зат есімдік немесе етістік түбірлерді –а сын есім жұрнағымен де өзгертуге болады: "reĝa" (патшалық) – "reĝo" (патша) зат есімінен; "parola" (айтылған). Әртүрлі етістік аяқтамалары сын есім түбіріне қосылғанда "[ ] болу" мағынасын білдіреді: "beli" (әдемі болу); ал зат есім түбірімен – "сол зат есім ретінде әрекет ету", "сол зат есімді пайдалану" және т.б. мағыналарын білдіреді, бұл түбірдің мағынасына байланысты: "reĝi" (патшалық құру). Аз ғана етістік түбірлері бар, сондықтан –е аяқталымындағы сөздердің көпшілігі туынды сөздер болып табылады: "bele" (әдемі түрде). Көбінесе зат есімдік немесе етістік түбірлермен ағылшын тіліндегі баламасы сөз тіркесі болып табылады: "parole" (сөз арқылы, ауызша); "vide" (көзбен көру арқылы, визуалды); "reĝe" (патша сияқты, патшалықпен). Сөз түрлерін білдіретін жұрнақтардың мағынасы олар қолданылған түбірдің сөз түрліңнің өзіндік ерекшелігіне байланысты. Мысалы, "brosi" (сүртіп тазалау) сөзі зат есім түбіріне негізделген (сондықтан қазіргі сөздіктерде "broso" деп тізімделеді), ал "kombi" (тарау) сөзі етістік түбіріне негізделген (сондықтан "kombi" деп тізімделеді). Жұрнақты –о-ға ауыстырсаңыз, "brosi" мен "kombi" сөздерінің ұқсас мағыналары өзгереді: "broso" – сүрткіш, құралдың атауы, ал "kombo" – тарау әрекеті, іс-әрекеттің атауы. Яғни, "kombi" (тарау) етістігін зат есімге ауыстыру тек әрекеттің атауын жасайды; құралдың атауы үшін "ilo" жұрнағы қолданылады, ол етістік түбірлерінен құралдарды білдіретін сөздерді тудырады: "kombilo" (тарақ). Ал "broso" (сүрткіш) зат есім түбірін етістікке ауыстыру "brosi" (сүртіп тазалау) әрекетін білдіреді. Әрекеттің атауын білдіру үшін "ado" жұрнағы туынды етістікті қайтадан зат есімге айналдырады: "brosado" (сүртіп тазалау әрекеті). Сол сияқты, зат есім түбірінің абстракциясы (оны сын есімге ауыстырып, содан кейін қайтадан зат есімге айналдыру) "infaneco" (балалық шақ) сияқты "eco" жұрнағын қажет етеді, бірақ сын есімдік немесе етістік түбірдің абстракциясы тек "o" жұрнағын қажет етеді: "belo" (сұлулық). Дегенмен, "beleco" сияқты артық жұрнақтармен жасалған сөздер де қабылданады және кеңінен қолданылады. Негізгі қосымша сөздердің шектеулі саны –е емес, –а сөз түрліңнің анықталмаған аяқтамасымен аяқталады. –а аяқталымындағы барлық сөздер қосымша сөз емес, ал –а аяқталымындағы қосымша сөздердің көпшілігі басқа да функцияларды атқарады, мысалы, "hodiaŭ" (бүгін) [зат есім немесе қосымша сөз] немесе "ankoraŭ" (әлі, тағы да) [байланыс немесе қосымша сөз]. Он шақты басқа қосымша сөздер түбір сөздер болып табылады, мысалы, "nun" (қазір), "tro" (тымырлы, артық), коррелятивтер қатарына қосымша сөздерді жатқызбаймыз. (Эсперантоның арнайы қосымша сөздерін қараңыз.) Сөз түрлерін білдіретін жұрнақтар екі рет қайталанады. –ау жұрнағынан басқа, екінші сөз түрлің жұрнағын қосу дерлік жағдайда кездеседі, бұл тек кейде ғана болады. Мысалы, "vivu!" (ұрандау) ("vivi" – "өмір сүру" етістігінің тілеу формасы) "vivuo" (ұрандау) зат есім түріне және "vivui" (ұрандау) етістік түріне ие.

The suffixes ‑o, ‑a, ‑e, and ‑i indicate that a word is a noun, adjective, adverb, and infinitive verb, respectively. Many new words can be derived simply by changing these suffixes. Derivations from the word vidi (to see) are vida (visual), vide (visually), and vido (vision). Each root word has an inherent part of speech: nominal, adjectival, verbal, or adverbial. These must be memorized explicitly and affect the use of the part of speech suffixes. With an adjectival or verbal root, the nominal suffix ‑o indicates an abstraction: parolo (an act of speech, one's word) from the verbal root paroli (to speak); belo (beauty) from the adjectival root bela (beautiful); whereas with a noun, the nominal suffix simply indicates the noun. Nominal or verbal roots may likewise be modified with the adjectival suffix ‑a: reĝa (royal), from the nominal root reĝo (a king); parola (spoken). The various verbal endings mean to be [ ] when added to an adjectival root: beli (to be beautiful); and with a nominal root they mean "to act as" the noun, "to use" the noun, etc., depending on the semantics of the root: reĝi (to reign). There are relatively few adverbial roots, so most words ending in e are derived: bele (beautifully). Often with a nominal or verbal root, the English equivalent is a prepositional phrase: parole (by speech, orally); vide (by sight, visually); reĝe (like a king, royally). The meanings of part of speech affixes depend on the inherent part of speech of the root they are applied to. For example, brosi (to brush) is based on a nominal root (and therefore listed in modern dictionaries under the entry broso), whereas kombi (to comb) is based on a verbal root (and therefore listed under kombi). Change the suffix to o, and the similar meanings of brosi and kombi diverge: broso is a brush, the name of an instrument, whereas kombo is a combing, the name of an action. That is, changing verbal kombi (to comb) to a noun simply creates the name for the action; for the name of the tool, the suffix ilo is used, which derives words for instruments from verbal roots: kombilo (a comb). On the other hand, changing the nominal root broso (a brush) to a verb gives the action associated with that noun, brosi (to brush). For the name of the action, the suffix ado will change a derived verb back to a noun: brosado (a brushing). Similarly, an abstraction of a nominal root (changing it to an adjective and then back to a noun) requires the suffix eco, as in infaneco (childhood), but an abstraction of an adjectival or verbal root merely requires the nominal o: belo (beauty). Nevertheless, redundantly affixed forms such as beleco are acceptable and widely used. A limited number of basic adverbs do not end with e, but with an undefined part of speech ending aŭ. Not all words ending in aŭ are adverbs, and most of the adverbs that end in aŭ have other functions, such as hodiaŭ "today" [noun or adverb] or ankoraŭ "yet, still" [conjunction or adverb]. About a dozen other adverbs are bare roots, such as nun "now", tro "too, too much", not counting the adverbs among the correlatives. (See special Esperanto adverbs.) The part of speech endings may double up. Apart from the aŭ suffix, where adding a second part of speech ending is nearly universal, this happens only occasionally. For example, vivu! "viva!" (the volitive of vivi 'to live') has a nominal form vivuo (a cry of 'viva!') and a doubly verbal form vivui (to cry 'viva! ').

Басқа сын есімдер

Демонстративтік және қатысты есімдіктер коррелятивтік жүйенің бөлігі болып табылады және олар осы мақалада сипатталған. Есімдіктер – o (жай есімдіктер) және u (сын есімдіктер) әріптерімен аяқталатын формалар; олар зат есімдер мен сын есімдер сияқты көпше түрі j және айқындамалық жайы n жұрнақтарын қабылдайды. Дегенмен, иелік есімдіктер es әрпімен аяқталатын формалар болып табылады; олар сан және жай бойынша өзгерилмейді. Мысалы, lia domo (оның үйі) және ties domo (сол үй, сол үйлер) атаулы жайларын liaj domoj (оның үйлері) және ties domoj (сол үйлер) көпше түрімен, сондай-ақ lian domon және ties domon айқындамалық жайларымен салыстырыңыз.

Қатты

Ағылшын тіліндегідей, эсперантода да «құстар ұшады» (la birdoj flugas) сияқты жалпылама мәлімдемелерді білдіру үшін қазіргі заман қолданылуы мүмкін. Эсперантодағы болашақ заман – нағыз заман, болашақ уақытты білдіру қажет болғанда қолданылады. Мысалы, ағылшын тілінде «(Мен саған беремін) сені көргенде» дегенде, уақыт болашақта болғанына қарамастан «see» етістігі қазіргі заманда қолданылады; эсперантода болашақ заман міндетті: (Mi donos ĝin al vi) kiam mi vidos vin. Эсперантода тура емес сөйлеуде уақыт салыстырмалы болып келеді. Бұл ағылшын тіліндегі абсолюттік уақыттан өзгеше, онда уақыт сөйлеу сәтіне қатысты өткен, қазіргі немесе болашақ болады. Эсперантода бағынышты етістіктің уақыты негізгі етістіктің уақытына дейін немесе кейін анықталады. Мысалы, «Жохан өзі баратынын айтты» деген сөз эсперанто тілінде Johano diris, ke li iros (сөздерінше, «Жохан өзі баратынын айтты»); бұл оның қазірден кейін болашақта бірде баратынын білдірмейді (ағылшын тілінде «Жохан өзі баратынын айтты» дегеннің мағынасы осылай), бірақ ол мұны айтқан кезде оның баруы әлі де болашақта болған.

Копула

Эсти (болу) етістігі – копула ("X – Y") және экзистенциалдық ("бар") етістік. Екі зат есімді байланыстыратын копула ретінде, ол екеуінің де айыптау кейпін қабылдауына себеп болмайды. Сондықтан, басқа етістіктерден өзгеше, эсти етістігімен сөздердің тізбегі семантикалық тұрғыдан маңызды болуы мүмкін: hundoj estas personoj (иттер – адамдар) және personoj estas hundoj (адамдар – иттер) мысалдарын қараңыз. Экзистенциалдық етістіктерде жалған сөздер қолданылмайды. Осылайша, estas pomo (алма бар) тіркесінде, ағылшын тіліндегідей, басты сөз жоқ. Кейде эсти және сын есім тіркесі етістік ретінде беріледі: la ĉielo estas blua – la ĉielo bluas (аспан көк). Бұл тілдің грамматикалық емес, стильдік өзгерісі, себебі поэзияда әрдайым ықшам етістік формалары қолданылып келген.

Номиналды қатысушылар

Қатысу есімдері, -а жұрнағын -е немесе -о арқылы алмастыру арқылы есімдерге немесе етістіктерге айналдырылуы мүмкін. Бұл эсперанто тілінде кейбір есімдердің уақыт бойынша өзгеріске түсуі мүмкін дегенді білдіреді. Аталған қатысу есімі, этимологиялық түбірімен көрсетілген әрекетке қатысушы адамды білдіреді. Мысалы, esperinto – «іс-әрекет жасаушы» (өткен шақ), яғни бұрын үміттенген адам.

Жауаптар

Қайшылық сөздер жеке жұрнақтардан немесе түбірлерден туындауы мүмкін: ek! (Кет! ), жетілдіргіш префикстен; um (ум, эр), белгісіз/анықталмаған жұрнақтан; fek! (Қапа! ), feki (дәрет қылу) сөзінен.

Сөз құрастыру

Эсперантоның туынды морфологиясы көптеген лексикалық және грамматикалық аффикстерді (префикстер мен суфикстер) қолданады. Бұл, қосымша сөздер құраумен бірге, тілдің жадына түсетін жүктемені азайтады, себебі олар салыстырмалы түрде аз негізгі түбірлерді үлкен сөздікке дейін кеңейтуге мүмкіндік береді. Мысалы, эсперанто түбірі vid (көру) әдетте ондаған ағылшын сөздеріне сәйкес келеді: көру (көрді, көрген), көз, соқыр, көру қабілеті, көрнекті, көрінетін, көрінбейтін, жағымсыз көрінетін, бір көз тастау, көрініс, көкжиең, панорама, байқағыш және т.б., дегенмен осы ұғымдардың кейбіреулері үшін жеке эсперанто түбірлері де бар.

Еуропалық емес аспектілер

Эсперантоның сөздік қоры, синтаксисі және семантикасы негізінен стандартты орта еуропа тілдерінен шыққан. Түбірлері әдетте латын немесе герман тілдеріне қатысты. Семантикада славян тілінің күшті ықпалы байқалады. Дегенмен, бұл ерекшеліктер Эсперантоның бастапқы тілдерінен тікелей алынбаған, көбінесе олардың дамуы болып табылады. Грамматикада осы тілдер отбасында кездеспейтін элементтер бар деген пікір жиі айтылады. Эсперантоның өзгермейтін морфемаларға негізделген агглютинативті морфологиясы және түбірлерінің ішкі өзгерісінің (аблаут) жоқтығы ерекше аталады, бұл Заменгофтың ойынша, еуропалық емес тілдерді білушілерге жат көрінеді. Аблаут – бастапқы тілдердің барлығына тән элемент; мысалы, ағылшын тілінде <әндер, ән айту, ән салды, ән салған>. Алайда, еуропалық тілдердің көпшілігіндегі сөздер <мысық, мысықтар> және <жүр, жүрді> сияқты аблаутсыз өзгереді. (Бұл күшті-әлсіз дихотомия деп аталады.) Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген еуропалық тілдер өздерінің «әлсіз» жалғауларын кеңейтті, ал Эсперанто осы дамуды логикалық қорытындысына жақындатты, ал аблаут тек семантикалық жақтан байланысты түбірлердің бірнеше тобында сақталды, мысалы pli, plej, plu (көбірек, ең көп, одан әрі), tre, tro (өте, тым көп) және ‐as, ‐anta, ‐ata; ‐is, ‐inta, ‐ita; ‐os, ‐onta, ‐ota; және ‐us. Еуропалық тілдерге жат деп есептелетін басқа да ерекшеліктер, мысалы, сөздердің әртүрлі түрлеріне арналған арнайы жұрнақтар немесе есімдерге арналған 'o' жұрнағы, сын есімдерге арналған 'a' және анықталған есімдерге арналған 'la' да кездеседі. Ерекше назарды жұрнақтың көпше түріндегі 'jn' жұрнағы тартып алады, ол грек тіліндегі есім мен сын есімнің парадигмасын тегістеу арқылы пайда болған: Эсперантода жекеше түрі muzo (муза) грек тіліндегі mousa-ға, көпше түрі muzoj грек тіліндегі mousai-ға, ал айқындалған жекеше түрі muzon грек тіліндегі mousan-ға сәйкес келеді. (Латын және литва тілдерінде де ұқсас құрылым болған, көпше түрінде мұрындық дыбысы және айқындалған түрінде таңдайыралық дыбыс қолданылған.) Осылайша, Эсперанто формальды жағынан Үнді-Еуропа тілдеріне жат – мажар және түрік тілдеріне ұқсас, яғни олардың құрылысы ұқсас, бірақ қолданылуы әртүрлі. Эсперантоның бастапқы ұсынысындағы «еуропалық емес» элементтердің ешқайсысы еуропалық емес немесе Үнді-Еуропа тілдерінен алынбаған, ал олармен кездейсоқ ұқсастықтар бар. Шығыс Азия тілдері Эсперанто грамматикасының дамуына оның құрылғаннан кейін әсер еткен болуы мүмкін. Көбінесе предикативті сын есімдерді етістіктермен алмастыру мысалы келтіріледі, мысалы, la ĉielo bluas (аспан көк) la ĉielo estas blua-ның орнына және mia filino belu! (қызым әдемі болсын!) mia filino estu bela!-ның орнына. Алайда, мұндай грамматикалық формалар поэзияда жиі кездеседі. Егер Шығыс Азия тілдерінің әсері болған болса, ол осындай формалардың таралуында ғана болды, олардың пайда болуында емес. Мұндай қолдану Еуропада да кездеседі: латын тілінде folium viret (жапырақ жасыл) folium viride est-қа және avis rubet (құс қызыл) avis rubra est-қа ұқсас. «Еуропалық емес» ерекшеліктердің ішінде түбір мен жұрнақтың арасындағы шекараның нашар болуы ең ықтимал. Эсперантода туынды жұрнақтарды тәуелсіз түбірлер ретінде қолдануға болады және басқа түбірлер сияқты сөздердің түрлеріне сәйкес өзгереді. Бұл әлемнің басқа тілдерінде сирек кездеседі. Мысалы, ismo сөзінің ағылшын тілінде «an ism» деген сөзіне ұқсас, бірақ ағылшын тілінде Эсперантодағы isma сөзіне баламасы жоқ. Мұндай жұрнақтар үшін еуропалықтарға таныс тілдерде жеке лексикалық түбірлер қолданылуы керек.

Esperanto's vocabulary, syntax, and semantics derive predominantly from Standard Average European languages. Roots are typically Latinate or Germanic in origin. The semantics show a significant Slavic influence. However, those aspects do not derive directly from Esperanto's source languages, and are generally extensions of them. It is often claimed that there are elements of the grammar which are not found in these language families. Frequently mentioned is Esperanto's agglutinative morphology based on invariant morphemes, and the subsequent lack of ablaut (internal inflection of its roots), which Zamenhof thought would prove alien to non European language speakers. Ablaut is an element of all the source languages; an English example is <song, sing, sang, sung>. However, the majority of words in all European languages inflect without ablaut, as <cat, cats> and <walk, walked> do in English. (This is the so called strong–weak dichotomy.) Historically, many European languages have expanded the range of their 'weak' inflections, and Esperanto has merely taken this development closer to its logical conclusion, with the only remaining ablaut being frozen in a few sets of semantically related roots such as pli, plej, plu (more, most, further), tre, tro (very, too much), and in the verbal morphemes ‑as, ‑anta, ‑ata; ‑is, ‑inta, ‑ita; ‑os, ‑onta, ‑ota; and ‑us. Other features often cited as being alien for a European language, such as the dedicated suffixes for different parts of speech, or the o suffix for nouns combined with a for adjectives and la for 'the', actually do occur. More pertinent is the accusative plural in jn, which is derived through leveling of the Greek nominal–adjectival paradigm: Esperanto nominative singular muzo (muse) vs. Greek mousa, nominative plural muzoj vs. Greek mousai, and accusative singular muzon vs. Greek mousan. (Latin and Lithuanian had very similar setups, with in the plural and a nasal in the accusative.) Esperanto is thus formally similar to the non‑Indo‑European languages Hungarian and Turkish—that is, it is similar in its mechanics, but not in use. None of these proposed "non European" elements of the original Esperanto proposal were actually taken from non European or non Indo European languages, and any similarities with those languages are coincidental. East Asian languages may have had some influence on the development of Esperanto grammar after its creation. The principally cited candidate is the replacement of predicate adjectives with verbs, such as la ĉielo bluas (the sky is blue) for la ĉielo estas blua and mia filino belu! (may my daughter be beautiful!) for the mia filino estu bela! mentioned above. However, this regularization of existing grammatical forms was always found in poetry; if there has been an influence of an East Asian language, it has only been in the spread of such forms, not in their origin. Such usage is not entirely unknown in Europe: Latin has an analogous folium viret for folium viride est (the leaf is green) and avis rubet for avis rubra est (the bird is red). Perhaps the best candidate for a "non European" feature is the blurred distinction between root and affix. Esperanto derivational affixes may be used as independent roots and inflect for part of speech like other roots. This occurs only sporadically in other languages of the world. For example, ismo has an English equivalent in "an ism", but English has no adjectival form equivalent to Esperanto isma. For most such affixes, natural languages familiar to Europeans must use a separate lexical root.

Анықтамалық кітаптар

Анықтамалық грамматикаларға Кальман Калочсай мен Гастон Варингхеннің "Plena Analiza Gramatiko [eo]" және Бертило Веннергреннің "Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko" кіреді.