Кіріспе

Ладислав Клима (22 тамыз 1878 – 19 сәуір 1928) – чех философы және романист. Оған Джордж Беркли, Артур Шопенгауэр және Фридрих Ницше үлкен әсер еткен. Оның философиясы әртүрлі жағдайларда экзистенциализм және субъективті идеализм деп аталады.

Өмір

Ладислав Клима Батыс Богемиядағы Домажлице қаласында дүниеге келген. Ол орташа дәулетті отбасынан шыққан. 1895 жылы мемлекетті, шіркеуді және – өзі "тарихи сауатсыздық" деп сипаттаған – Габсбургтерді қорлаған деген айыппен мектептен қуылғаннан кейін Тироль, Цюрих және Прагада кезекпен өмір сүрді. Оның философиясының бір бөлігі ретінде ол тек уақытша жұмыс істеді. Бір кезде ол өзінің жарияланымдарынан түскен гонорарларымен және достарының мейірімділігімен де күн көріп отырды. Климаның көптеген еңбектері оның өмірінде жарық көрмесе де, көптеген қолжазбалары, оның ішінде әңгімелері мен хаттары, оның қайтыс болғаннан кейін өңделді. Көптеген қолжазбаларды ол өзі жойды. Клима өмірінің соңғы жылдарын қонақ үйде өткізіп, аяқ киімдерді сырлап, арақ ішіп, қоңыздар жеп күн кешірді. Клима туберкулезден қайтыс болып, Прагада жерленген.

Жұмыс

Клима өзінің өмір сүру тәсілімен де, жазуларымен де қазіргі чех қоғамының нормаларын қабылдамады. Мәдениет, моральдық құндылықтар және әлемнің өзі жоққа шығарылып, шындық жеке адамның еркіне бағынады. Климаның философиясының көп бөлігі "Дүние – сана және ештеңе" ("Svět jako vědomí a nic", 1904) еңбегінде көрініс тапқан. Ол философиялық ізашарларының идеяларын шектен тыс деңгейге жеткізіп, оларды өзінің практикалық өміріне енгізуге тырысты. Беркли үшін әрбір зат тек қана қабылдану арқылы ғана бар, яғни болу – қабылдану. Клима бұл тұжырымды одан әрі дамытып, жеке адам өз еркімен әлемді жасайды деген пікірді айтады. Шопенгауэр үшін ең жоғары жетістік – өз еркінен бас тарту болса, Клима керісінше, өз еркіңді іске асыру – басты жетістік деп санайды. Бұл Климаны Ницшенің билік құмарлығымен, ол буржуазиялық әлемнің шектерінен босап, өзін-өзі нығайтуымен жақындастырады. Климаның ерекшелігі тек философиялық көзқарастарында ғана емес, сонымен қатар жеке өмірінде де оған сәйкес болуға тырысуында. Оның автобиографиялық жазбалары өзінің күшін сезінуге және "Deus sum" ("Мен Құдаймын") деп айқайлауға жасаған әрекеттерін көрсетеді. Ол өзінің құдайлығын ақшасыз өмір сүру арқылы сынады, сондай-ақ барлық конвенцияларды, тіпті жұмысты да қабылдамайтын конформизмде сынады. Мұның бәрі Климаны өзін-өзі бақылауға жеткізуге бағытталған. Дегенмен, Климаның қиындықтарға тап болған кездері оған қолдау көрсеткен достары мен демеушілері де болды. "Utrpení knížete Sternenhocha" ("Принц Стерненхохтың азаптары": Прага, 1928) – оның ең танымал романы. Кітапта күнделікті жазбалар сериясы арқылы принц Стерненхохтың ақылына тозуы суреттеледі. Ол ақсүйек өмірінен азапқа, ерекшелікке, ақылдан безінуге және өзін-өзі қиын жағдайға түсіруге толы өмірге көшеді. Ең төменгі деңгейге жеткен соң, ол ақыры бақыт пен құтқарылудың ең жоғары деңгейіне жетеді.