Кіріспе

Франческо Мария Аппенди (4 қараша 1768 – 1837) – итальяндық латын және итальян тілінің ғалымы, Рагуза Республикасында славян тілдерін зерттеген. Француздардың шапқыны оның Италияға қайтып оралуына кедері келтірді, сол себепті ол Рагуза Республикасын өз Отаны деп санады. Ол оның тарихын және ежелгі ескерткіштерін зерттеуді өз міндеті етіп алды.

Ерте өмір

Апенди 1768 жылы Турин қаласының жанындағы Поиринода дүниеге келген. Сол кезде Поирино Пьемонт-Сардиния Корольдігінің құрамына кірген. Ол алғашқы білімін туған жерінде алып, содан кейін Римге барып, Scolopj немесе Scholarum орденіне қосылған. Бұл орден (Христиандық бауырластық) Италия мен көрші елдердегі колледждер мен мектептерде мұғалімдер болып жұмыс істейтін студенттерді оқытумен айналысқан. Теологиялық білімін аяқтаған соң Апенди Рагузаға (Дубровник) көшіп, Scolopj колледжінде риторика профессоры болып тағайындалған.

Әдеби шығармалары

Бірнеше жыл бойы ескі құжаттар мен жылнамаларды, сондай-ақ аймақтың дәстүрлерін зерттегеннен кейін, 1803 жылы "Notizie Istorico Critiche Sulla Antichita, Storia, e Letteratura de' Ragusei" атты еңбегін жариялады (екі томдық). Ол осы еңбегін сенатқа арнады. Кейбір зерттеушілер бұл оның Рагуза Республикасы туралы ең жақсы жұмысы деп санайды. Рагуза Республикасы ғасырлар бойы өркениеттің алдыңғы қатарында болды, көршілес славяндар, османдықтар және Венеция Республикасына қарсы тәуелсіздігін сақтап келді. Оның туы Жерорта теңізінде кеңінен құрметтелді, ал республика аймақтың дәстүрлерін сақтап, Еуропа өнерін дамытты. Ол қазіргі Хорватия аумағындағы Оңтүстік Далмацияның тар жолағында орналасқан. Республиканың тәуелсіз мемлекеттер тізімінен жоғалуы Еуропаның ескі республикаларының көпшілігін қамтыған революциялық оқиғалардың арасында байқаусыз қалды. Аппендидің алғашқы еңбегінде ол сонымен қатар 7 ғасырда славяндар жойған Рагузаның алғабасы – Эпидавр (немесе Эпидаур) тарихын және көнеліктерін зерттейді. Ол Рим провинциясы Далмацияның ежелгі тұрғындары, олардың тілі мен діні, тракийлер мен гректердің Адриатика жағалауына қоныс аударуы, иллирийлердің Рим империясымен соғыстары туралы талқылайды. Ол Эпидаврдың орналасқан жерін және оның аумағын сипаттап, Кавтат маңындағы қираған жерлерден табылған бірнеше римдік жазуларды ұсынады. Августтың консулы және Иллирияның губернаторы болған П. Корнелий Долабелланың қабірі және су құбырының қалдықтары да сол ауданда орналасқан. Содан кейін Аппенди қазіргі Рагуза/Дубровниктің шығу тегін түсіндіреді, олар Эпидавр мен Салонадан келген қашқын болған. Далмацияның теңіз жағалауы Римдік Далмация деп аталып, Византия империясының билігінде болды. Алайда Дубровник аристократиялық республика ретінде өздігінен басқарылды. 1170 жылы Мануил Комнен қалаға Константинополь азаматының құқықтарын берді. Латын тілі, өзгергенімен (далматин тілі), Дубровникте 13 ғасырға дейін қолданылып келді, содан кейін оны славяндар біртіндеп ығыстырды. Дегенмен, сенат латын тілін әкімшілік тілі ретінде сақтап қалуға шешім қабылдады және оны оқытуды жалғастыру үшін латын тілі кафедрасын құрды. Онда республиканың басқару формасы, шіркеуі (латындық қауымға байланысты), заңдары, әдет-ғұрыптары, Венеция Республикасымен және Хорватия мен Боснияның славян княздықтарымен қарым-қатынастары, османдықтарға қатысты саясаты және саудасы жеке тарауларда сипатталған. Рагуза Республикасының сауда флоты Жерорта теңізі мен Еуропа порттары арасындағы саудамен айналысты. Олар сонымен қатар Испаниямен және Англиямен сауда жасады. Орта ғасырлардағы жазушылар Дубровниктен келетін бай жүктерді тасымалдайтын үлкен кемелерді "аргозия" деп атаған. XVI ғасырда Рагузаның Испания флотында үш жүз кемесі болды. Бұл кемелер Карл V және Филипп II басшылығымен жасалған Тунис, Алжир және басқа да экспедицияларда жоғалып кетті. Бұл шығындар мен 1667 жылғы жер сілкінісі, салдарынан Дубровниктің көп бөлігі қирады, теңіз саудасының құлдырауына себеп болды, бірақ ол XVIII ғасырда белгілі бір дәрежеде қалпына келді.