Кіріспе

Химиялық реакция

Куртиус қайта құрылуы (немесе Куртиус реакциясы немесе Куртиус ыдырауы), алғаш рет 1885 жылы Теодор Куртиус анықтаған, азот газын бөліп шығарып, ацил азидтің изоцианатқа термиялық ыдырауы болып табылады. Изоцианат содан кейін су, спирттер және аминдер сияқты түрлі нуклеофилдердің шабуылына ұшырайды, нәтижесінде біріншілік амин, карбамат немесе мочевина туындысы алынады. Бірнеше шолулар жарияланған.

Ацил азидті дайындау

Ацил азиді әдетте қышқыл хлоридтері немесе ангидридтері натрий азидімен немесе триметилсилил азидімен реакцияласу арқылы жасалады. Ацил азидтері ацилгидразиндерді азот қышқылымен өңдеу нәтижесінде де алынады. Балама ретінде, ацил азиді карбон қышқылының дифенилфосфорил азидімен (DPPA) тікелей реакциясынан да түзілуі мүмкін.

Реакция механизмі

Куртиус қайта реттелуі екі сатылы процесс деп есептелді, азот газының жоғалуы ацил нитреннің түзілуіне алып келеді, одан кейін R тобының орын ауыстыруы изоцианатты құрайды. Алайда, жақындағы зерттеулер термиялық ыдыраудың біріккен процесс екенін көрсетті, екі қадам да бір уақытта жүзеге асады, себебі реакцияда нитрен енгізу немесе қосылудың қосалқы өнімдері байқалған жоқ немесе бөлініп алынбады. Термодинамикалық есептеулер де біріккен механизмді қолдайды. Орын ауыстыру R тобындағы конфигурацияны толық сақтап жүзеге асады. R тобының орын ауыстыруға бейімділігі шамамен үшіншілік > екіншілік ~ арилдік > біріншілік болып келеді. Содан кейін түзілген изоцианат гидролизденіп бастапқы аминге айналады, немесе спирттер мен аминдермен нуклеофильдік шабуылға түсіп, сәйкесінше карбаматтар мен мочевина туындыларын құрайды.

Өзгерістер

Зерттеулер Куртиус қайта орналасуы Брёнстед және Льюис қышқылдарымен катализделетінін көрсетті, тиісінше, ацил оттегі атомын протондыу арқылы немесе координациялану арқылы. Мысалы, Фар және Нейман борон трифториді немесе борон трихлориді катализаторын қолдану қайта орналасу үшін қажетті ыдырау температурасын шамамен 100 °C-қа төмендетеді және изоцианаттың түзілуін едәуір арттырады екенін көрсетті.

Фотохимиялық қайта реттеу

Ацил азидінің фотохимиялық ыдырауы да мүмкін. Дегенмен, фотохимиялық қайта құрылым келісімді емес, керісінше, әлсіз N–N байланысының үзілуінен және азот газының бөлінуінен пайда болатын нитрен аралық арқылы жүзеге асады. Өте реактивті нитрен нитрен енгізу және қосылу сияқты әртүрлі нитрен реакцияларына түсуі мүмкін, нәтижесінде қажетсіз қосалқы өнімдер пайда болады. Төмендегі мысалда, нитрен аралық циклогексан еріткіштің C–H байланыстарының біріне еніп, N-циклогексилбензамидті қосалқы өнім ретінде түзетін болады.

Дарапский деградациясы

Дарапский деградациясы немесе Дарапский синтезі деп аталатын бір түрінде, α-цианоэстердің аминқышқылына айналу процесінің бір қадамы ретінде Куртиус қайта орналасуы жүзеге асады. Гидразин эфирді ацилгидразинге түрлендіреді, ал ацил азидін алу үшін азот қышқылымен әрекеттеседі. Азидті этанолда қыздырғанда Кёртиус қайта орналасуы арқылы этил карбамат түзіледі. Қышқыл гидролизі карбаматтан аминды және нитрилден карбон қышқылын бірдей уақытта шығарып, нәтижесінде аминқышқыл алынады.

Харгер реакциясы

Фосфиндік азидтің Кёртиус сияқты фотохимиялық көшірілуі және қайта құрылуы метафосфонимидатты жасайды, бұл Харгер реакциясы деп те аталады (Лестер университетінің докторы Мартин Харгердің құрметіне аталған). Содан кейін, төмендегі мысалда көрсетілгендей, метанолмен гидролиздену нәтижесінде фосфонамидат алынады. Кёртиус қайта құрылуынан өзгеше, фосфиндік азидте көшірілуге болатын R топтарын таңдау мүмкіндігі бар. Харгер алкил топтарының арил топтарына қарағанда көбірек көшірілетінін анықтады, және бұл басымдық метил < біріншілік < екіншілік < үшіншілік ретімен артады. Бұл, әдетте, стериктік және конформациялық факторларға байланысты, себебі R тобының көлемі артқан сайын, фенилдің көшірілуі үшін конформация бұрынғыдан да қолайсыз болады.

Синтетикалық қолдану

Куртиус қайта орналасуы функционалдық топтардың кең ауқымына төзімді және зор синтетикалық мүмкіндіктерге ие, себебі изоцианатқа шабуыл жасайтын нуклеофилдің таңдалуына байланысты көптеген әртүрлі топтарды енгізуге болады. Мысалы, терт-бутанол қатысуымен жүргізілгенде, реакция органикалық синтезде қолданылатын пайдалы аралық заттар – Boc қорғалған аминдерді жасайды. Сол сияқты, Куртиус реакциясы бензил спиртінің қатысуымен орындалғанда, Cbz қорғалған аминдер түзіледі.

Триквинацен

Р. Б. Вудворд және авторлар тобы 1964 жылы полихинан трихинаценін толық синтездеу кезінде Куртиус қайта реттеуін бір қадам ретінде қолданды. Аралық өнімдегі (1) эстердің гидролизінен кейін, (2) -дегі карбон қышқылдық топтары 84% өнімділікпен метил карбамат топтарына (3) айналдырылды. Содан кейін қосымша қадамдар трихинаценді (4) берді.

Озельтамивир

Озельтамивир, сондай-ақ Тамифлю деп аталатын вирусқа қарсы препаратты синтездеу барысында Ишикава және авторлар тобы мақсатты молекуладағы ацил азидті амид тобына түрлендірудің маңызды қадамдарының бірінде Куртиус қайта орналасуын қолданды. Осы жағдайда, қайта орналасу нәтижесінде түзілген изоцианат карбон қышқылымен әрекеттесіп амидті құрайды. Келесі реакциялардың бәрі бір реакциялық ыдыста орындалып, жалпы өнімділігі 57% болатын түпкілікті өнім алынды. Авторлардың айтуынша, Куртиус реакциясының маңызды артықшылығы – оны бөлме температурасында жүргізуге болады, бұл қыздырудан туындайтын қауіпті азайтады. Аталған схема жалпы алғанда өте тиімді болды, құс тұмауын емдеуге қолданылатын маңызды және құнды препаратты шығару үшін тек үш "бір ыдыста" операциясы қажет болды.

Диеводиамин

Диеводиамин – дәстүрлі қытай медицинасында кеңінен қолданылатын Euodia ruticarpa өсімдігінен алынған табиғи зат. Unsworth және авторлардың диеводиаминнің қорғау тобынсыз толық синтезі синтездің алғашқы қадамында бор трифторидімен катализделген Куртиус қайта құрылымдалуын пайдаланады. Белсенді изоцианат индол сақинасымен электрофильді ароматтық алмасу реакциясына түсіп, 94% түсіммен амид береді, ал келесі қадамдар диеводаминге айналады.