Кіріспе

Оңтүстік Австралияның аборигендері – Австралияның жергілікті халқы.

Пермамангк – Австралияның аборигендер тобы. Олардың дәстүрлі жерлері Аделаида төбелерін, сондай-ақ Мюррей өзенінің батысындағы Мюррей аймағының орталық бөлігін және Флориу түбегінің солтүстік жағын қамтиды. Еуропалық қоныс аударушылар Пермамангк тайпасының белгілі бір тобын Маунт Баркер тайпасы деп атаған, себебі Маунт Баркер шыңының маңында олардың саны көп болған. Алайда, Пермамангк жерлері солтүстіктегі Ангастон ауданы мен Баросса жоталарынан басталып, оңтүстікте Майпонгаға, шығыста Маннумға және батыста Маунт Лофти жоталарына дейін созылады. 1800 жылдардың ортасындағы отарлық есептер мен қазіргі зерттеулер Аделаида айманындағы Каурна, Нгарринджери, Нгаджури, Пермамангк және басқа тайпалар арасындағы құрмет, аралас некелер, сауда және бәсекелестіктің түрлі деңгейлерін көрсетеді. Әр тайпаның өзіндік мәдени ерекшеліктері болғанымен, олар көбінесе Пермамангк жерінде немесе Пермамангк көмегімен кездесетін. Еуропалықтардың келуінен туған жағдайлар жергілікті тайпалар арасындағы қақтығыстарды күшейте түскен болуы мүмкін. Аделаида төбелерінде еуропалықтар қоныстанғаннан кейін, Оңтүстік Австралияның аборигендері, оның ішінде Пермамангк тайпасының мұрагерлері шіркеулер мен үкіметтік ұйымдар құрған миссияларға мәжбүр болды, осыған ұқсас жағдай Каурна және басқа да көрші тайпаларда да болды. Көптеген Пермамангк тайпасының өкілдері Каурна, Нгарринджери, Нгануруку немесе басқа тайпалармен бірігіп кеткен болуы мүмкін, бірақ барлық жағдайда дәстүрлі жерлерден көшірілген жоқ. Соңғы онжылдықтарда генеалогиялық зерттеулер және өзін Пермамангк тайпасының мүшесі деп санайтындарға жүгіну арқылы Пермамангк тайпасының ұрпақтарын анықтауға бағытталған жұмыстар жүргізілуде. Аделаида Хиллз мектептері, шіркеулері және жергілікті кеңестер Пермамангк ақсақалдары мен суретшілері ұйымдастырған жергілікті халықты құттықтау рәсімдерін жиі өткізеді.

Отбасылық топтар мен аумақтар

Пермамангк отбасылық топтарының атауларына Пунавата, Тарравата, Карравата, Ира Рука, Вильджани, Мутингенгал, Рунганнг, Жолори, Понгаранг, Палдариналвар, Мерельда жатады. Еуропалық қоныстану кезінде Пермамангк мәдениетінің кейбір маңызды аспектілері тоқтатылғанмен, көптеген отбасылар Пермамангк шежіресін сақтап келеді. Норман Тиндейл Пермамангк ұрпақтарымен сұхбаттасқанда кем дегенде сегіз отбасылық топтың есімдерін тіркеді: Понаваталар Крауфорд тауының батысында, Ира Рука (Вильджани) шығысында Торренс тауы мен Маннумға дейін, ал Тарраваталар солтүстікке қарай Ангастонға дейін жерді мекендеген. Карравата (батыс) және Мутингегал (шығыс) Баркер тауының солтүстігіндегі жерлерді, бірақ Торренс өзенінен оңтүстікке қарайғы аймақтарды иеленген. Рунган, Понгаранг және Мерелда рулары Баркер тауының оңтүстігіндегі жерлерді, тізбек бойынша оңтүстіктегі Майпонгаға дейін мекендеген. Боуэрн (2011) оны Төменгі Мюррей аймасына жатқызады. Роберт "Тарби" Мейсонмен сұхбаттасқанда Тиндал Пермамангк тілінің солтүстікке қарай Виктория көліне дейінгі топтармен байланысты екенін анықтады. Бұл оларды Нгагуруку, Нгаяванг, Нгаджури, Нгаргат және Мараура халықтарымен жақын байланысқа, сондай-ақ Каурна халқымен және тілімен тығыз қарым-қатынасқа әкелді.

Пермангк жерлері

Пермамангк деп аталатын әртүрлі отбасылық топтардың аумағы Майпонгадан бастап Валюталық өзенге дейін жарты ай пішінде созылып, Лофти тауларының батыс қырқасы бойымен Сэнди өзеніне дейін солтүстікке қарай бұрылып жатыр. Шығыс шекарасы солтүстікке қарай Каринья тауына дейін шығыс тіктелігімен, ал солтүстік шекарасы Гаулер өзенінің оңтүстік жағалауымен өтеді. Мюррей өзеніне қатынау жолдары Солт-Крик арқылы Миполонга мен Уоллға, ал солтүстікте Марна өзенімен Вунгуллаға дейін табылған. Еуропалықтар келгеннен кейін, Пермамангктердің аумағы, саны азайғандықтан, Кларендоннан батысқа қарай Тункиллоға дейін, Солт-Крик бойымен Миполонгаға дейін, тар жолақ бойымен Strathalbyn-ге, содан кейін Currency Creek-ке, Bull Creek арқылы Кларендонға дейін кеңейді. Еуропалықтардың келуінен бұрын Пермамангк халқының аумағы анық географиялық шекаралармен белгіленген және бұл өнер ескерткіштерінің орналасқан жерлері, Тжилбрук ән жолының (толық нұсқасы) және Тиндалдың түрлі күнделіктерінде жазылған аман қалғандармен сұхбаттары арқылы расталған.

Байқаулар

Тау-төбелік таулардың жер атауларының 90%-ы ландшафттың физикалық ерекшеліктерімен және онда кездесетін нәрселермен байланысты. Бірнеше жер атаулары тағам, су немесе құрал-жарақтарға, сондай-ақ олардың мол болатын жыл мезгілдеріне қатысты, мысалы, maitpalangga, parnalartangga. Басқа жер атаулары жердің маңызды географиялық ерекшелігін, сонымен қатар жылдың белгілі бір уақытындағы физикалық жағдайын көрсетеді, мысалы, yertalungga. Жер атауларының 5%-ы ландшафттағы ән жолдарына немесе әңгімелерге сілтеме жасайды, мысалы, Barrukangga, Kadliumbo, Karikarinya. Кейбір жер атаулары аймақтың маңызды табиғи ерекшеліктерін ғана емес, сонымен қатар сол аймақты мекендеген туыс топтарының атын да көрсетеді, мысалы, Tarrawatta, Karrawatta. Көптеген жер атаулары жаңа жер атауын немесе толығымен жаңа сөзді жасау үшін біріктірілген екі немесе одан да көп сөзден тұрады. Тейхелманн бұл икемділіктің Kaurna және Peramangk тілдерінде туыс топтары арасында біркелкі де, тұрақты да емес, шығармашылық пен айтылуға мүмкіндік беретінін атап өтті. Ландшафттағы жер атауларының тілі Kaurna және Ngadjuri тілдерімен айқын туыстық байланысқа ие. Бұл Тиндалдың Peramangk халқының басқа екі халықпен тіл мен мәдениетті ортақ екенін анықтауымен сәйкес келеді. Ландшафттағы жер атаулары Peramangk аумағының нақты шегарасын белгілейді. Бұл Тиндалдың зерттеулерімен келіседі және шығыс тіктеуі бойындағы өнер орындарының орналасуында, сондай-ақ Tjilbruke және Nurrunderi ән жолдарында белгіленген шекараларда көрінеді. Peramangk және Kaurna жер атаулары арасында, әсіресе Маунт Баркердің шығысы мен солтүстік-шығысында айқын диалектілік айырмашылықтар бар. Тиндал Мюррей өзенінің бойындағы екі жерде Peramangk халқының өзенге қол жеткізе алатын жерлерінде Peramangk жер атауларын кездестіргенін атап өтті, мысалы, Maitangga, Maitpalangga, Tartangga, Taingappa. Берндт тіркеген Peramangk аумағының шекараларының өзгеруі халық санының өзгеруін және дәстүрлі иелерінің Manunka мен Murray Bridge арасындағы Clarendon аймағына көшуін көрсетеді. Nanguruku жерлерінің Аделаида төбелеріне кеңеюі кейбір Peramangk халқының Мюррей өзенінің бойындағы туыстарына, Manunka-дан солтүстікке қарай Swan Reach-ке көшуін көрсетеді. Бастапқыда қоныстанған аумақтардың халық санының азаюы және одан кейін басқа, көптеген топтардың сол аумақты иеленуі аумақтық шекаралардың, өнер стилінің және жер атауларының өзгеруінде көрінеді. Ландшафт сол өзгерістердің уақытын және одан кейін аман қалған халықтың орналасқан жерлерін сақтайды.

Карнумеру (таулы халық) әйелдері

Пермамангк (Картамеру) әйелдері ерлер сияқты өмірдің әртүрлі кезеңдерінен өтіп, қартайған сайын рудың өміріне қатысты. Көктемнің соңы мен жаздың басында, шамамен Плеяда жұлдыздар тобы пайда болатын кезде, бірнеше отбасылық топтардың үлкен жиылыстарында, отбасының жас әйелдері алдағы қабылдану рәсіміне дайындық бастап, жаңа күйеулерінің жеріне сапар шегеді. Таканна: Жасөспірімдікке жеткенге дейін қыздар өз отбасында тұрып, оларды ағаларының әйелдері мен туған руының ақсақалдары тәрбиелейтін. Олар сол кезде әйелдермен бірге күнделікті істеріне қатысып, көп шектеулерге ұшырамайтын. Олар нәресте кезінде үлкен ер адамдарға ұзатылған. Бұл келісімдер әдетте сақталып, жағдай өзгертуді қажет етпесе, мысалы, ұзатылған адамның қазасы болған жағдайда, орындалатын. Жасөспірімдікке жеткенде қыздар алғашқы қабылдану рәсімінен өтеді. Басты лагерден алыс жиналған жас қыздарды алдымен отбасының үлкен еркек мүшелері ұстап, біреуі басында, ал әрқайсысы қолдарын және аяқтарын ұстап, содан кейін оларды тері кілеммен жауып, отбасының ақсақал әйелдері олардың шаштарын, басын қоспағанда, түгелдей қырып тастайтын. Олар әйелдікке көшуді жариялайтын рәсімдік сөздерді айтып отыратын. Ұлдардың алғашқы қабылдану рәсімдеріне ұқсас, жас әйелдерді жануар майы қосылған қызыл охрмен жауып, үйленбеген әйелдер лагеріне, басты лагерден бөлек және жас, үйленбеген ер адамдардың көзінен тыс жерге, ақсақал әйелдермен бірге алып кететін. Олар сол жерде отбасының құпияларын білді. Оларға қажетті арман мен заңдар оларға берілді, содан кейін жаңа күйеуінің жеріне алып кететін. Отбасының тотемдік байланысы да әйел желісі арқылы беріліп, ол туған кез келген бала да анасымен бірдей тотемдік топқа жататын. Жастар әдетте 12 жасқа келгенде күйеулерімен бірге тұруға кететін. Туыстардың жақын туыстарына үйленуге рұқсат етілмейтін, ал жас әйелдер көбінесе өте үлкен ер адамдарға үйленетін. Олар көбінесе екі немесе одан да көп әйелдің ең кішісі болып, кейбір ер адамдардың төрт әйелі болған. Некеге келісім берілгеннен кейін, жас әйел жаңа өмірін бастауға қажетті құралдар мен заттарды сақтайтын тор сөмкесін алып, күйеуінің лагеріне, содан кейін оның отбасының жеріне беттейтін. Мангкарра (Шеврондық іздер): Жаңа күйеуінің отбасылық тобына жеткеннен кейін, жас әйелдердің білімі оның жаңа отбасының ақсақал әйелдерінің жетекшілігімен жалғасады. Оларға жаңа отбасының арманы мен заңдары, сондай-ақ жаңа рөлдеріне сәйкес келуі керек дағдылар мен міндеттер үйретілді. Әйелдер 16 жасқа дейін ана бола бермейтін, бірақ оған дейін олар екінші қабылдану рәсімінен өтуі керек, яғни Мангкарра, яғни иықтарын жарақаттау. Сол кезден бастап жас әйел отбасының барлық іс-шараларына қатысуға рұқсат алатын. Түккүркі: Мангкарра рәсімінен өткен жас әйел Түккүркі деп аталды. Ол бұл атақты әлі әйел болуды үйреніп жатқанда және алғашқы баласын туғаннан кейін алатын. Енді ол үйленгендіктен, ересек әйелдер әлеміне қосылды. Ол өзінің бірінші баласын туғаннан кейін және одан кейінгі әрбір баласын туғаннан кейін құрсағында жаралар пайда болды. Түккүпүрлайтия: Жалпы ереже бойынша, екі бала туған әйелге құпия білімге шектеулі қолжетімділік ғана берілді. Ол әңгімелер мен рәсімдерді білген, бірақ олардың жалпы мағынасы мен табиғатын ғана білген. Олардың кейбірін өзі сақтайтын, ал кейбіреуін бөлісетін. Ол бір топтан екінші топқа ауысқан сайын, оның арман білімдері әлдеқайда кеңірек аймақты қамтыды, көбінесе туған жерінен тыс жерлерде. Эхунганың Монарта Джон Мейсонға үйленді, оның жері Маунт Баркерден Найрнеге дейін, Уолл мен Миполонға дейін созылды. Түккуанки: Егер әйел екі немесе одан да көп баланың анасы болса, әйелдер ісінің толық біліміне енгізілді. Оның пейзажға деген көзқарасы мен жауапкершілігі өз тәжірибесінен қалыптасты және ол енді басқа жас әйелдерді қабылдану рәсіміне қатыса алды. Ол «Тұққұпартапартанна» - білімді әйел деген атпен танымал болды. Сол кезде әйелдің қолында және кеудесінде көбірек жарақаттар пайда болады. Бірнеше бала туғаннан кейін үлкен әйелдер көбінесе 25 жастағы жас жігіттерге үйленеді. Ақырында, олардың орнына көбінесе жас әйелдер ауысады, олар отбасылық топтың жолдарына кіріп, жас еркектерге күйеулер мен әкелер болу жауапкершілігін үйретуі керек еді. Нгамма Нгамайтия: Үлкен көкіректі, қарт әйелдер, олардың иықтары, қолдары, іштері мен кеуделері мангамаңкаррананың салдарынан қапталған, олар армандар мен заңдарды толық білетін, оларды келесі буынның жас әйелдеріне беруі керек. Олар көбінесе көптеген балалардың аналары мен әжелері болды, ал олардың тотемдік байланыстарының құпиялары әйел желісі арқылы беріліп, әйелдердің туған жерінен тыс жерлерде де таралуын қамтамасыз етті. Ақсақал әйелдер көбінесе көктемде, жеті қарындас шоқжұлдызы пайда болғанда, дайындық бастайтын - Манкамнкарранна, Уомма (аспан жазығында) тамақ жинап жүрген жеті жас әйел. Осы жеті жас қызға күйеулер уәделенген, бірақ Нгамма Нгамайтияның жетекшілігімен бөлек тұрды. Жастардың некелері көбінесе көктемнің соңында немесе жаздың басында, олардың туған жерлерінен алыс жерлерде өтетін, өйткені әртүрлі отбасылық топтар әртүрлі жерлерде жиналатын. Осы көптеген тілдік және мәдени топтардың жиылыстары бір жерде жүзден астам адамды қамтитын. Жиылыстардың мақсаты көп: сауда, дауларды шешу, некелесу, рәсімдерді орындау және алмасу, әңгімелер мен заңдар. Осы «Радуга рәсімдерінің» орны жылдың уақытына, баруға болатын жерге, келген топтарға және жиындарды қайда және қашан өткізуді анықтайтын кеңірек циклға байланысты ауысатын.

Пермангк еркектері

Әйелдер сияқты, пермангк еркектері де өмірдің бес кезеңінен өтті. Туғаннан өлгенге дейін олардың өміріндегі әрбір маңызды кезең олардың өмірінің келесі кезеңіне әкелетін рәсіммен белгіленді. Құрқыра: Бала өмірінің алғашқы кезеңінде ол Құрқыра, яғни бастамасы жоқ бала деп аталатын. Туғаннан бастап 10-12 жасқа дейін ол анасымен немесе анасының әпкелерімен бірге өмір сүріп, шектеулерден еркін болды. Ол отбасының әйелдері арасында өсіп, күнделікті жұмыстарына қатысты. Бұл өмірде ол өз қалауынша өмір сүруге мүмкіндік алған жалғыз уақыт болған шығар. Ол үлкен ұлдар мен еркектерді бақылап, олардың іс-әрекеттерін еліктеп, кейінірек өмірінде қажет болатын көптеген дағдыларды жетілдіруге арналған ойындар ойнады. Бұған құттықтау, аң аулау, із іздеу, азық-түлік жинау және үлкендер орындаған рәсімдердегі билерді еліктеу кірді. Вилия Кундартти: Перамангк баласы жасөспрім шағында не одан бұрын өмірдің орта сатысына енгізілді. 11-13 жасында ол өзінің алғашқы бастама рәсімін, Вилья Куднартти рәсімін өткізеді. Айналасында үлкендер мен әйелдер тұрған баланы эвкалипт жапырақтарының жаңа өскен бұтақтарымен жұмсақ сабады. Содан кейін, үлкендер баланы алып, желім жапырақтарынан жасалған төсекке жатқызады, ал ағалардың бірі оның қолына кескіш салады, сонда қан оның бүкіл денесін жауып алады. Осы кезең аяқталғаннан кейін балаға құстарды өлтіруге арналған вирри мен жер астынан құрттарды қазуға арналған ағаш қашап (карко) алып жүруге рұқсат етілді. Балалардың осы кезеңге жеткенін, олардың ересектер әлеміне толық кірісуіне дайындық жасалатын, бірақ бұл олардың жақын туыстары немесе өз елінде жасалмайтын. Олардың өмірінің келесі кезеңі келесі Көктемгі рәсімде басталады, онда ұлдар, құйрық бауырымен саудадағы серіктестерімен бірге ерте ересек жастағы құпияларға кіріседі. Марнитти (Мильтаға айналу): Дау-жанжал шешілгеннен кейін және Комбокуридің әртүрлі билерін орындамас бұрын, ақсақалдар ерлер мен әйелдер кімді ересекке бастау туралы талқылау үшін кездесті. Марнитті рәсімін ерте таңертең қонақ үйдің немесе мәдениет тобының ағалары (әдетте ананың ер туыстары) жүргізеді. Эдвард Джон Эйр Марнитті бастау рәсімін жазды және оның ойлы байқауларын ұзақ уақыт бойы келтіруге болады: Пермаңк ер адамдарының Вильяру рәсімін өткізгенін білетін бір жер Вудчестер шарлауығында болды. Бұл жер тек перамангк үшін ғана емес, Нгарринджери мен Каурна үшін де қасиетті болған. Виляру рәсімдерінің басқа қасиетті орындары - тұз ағысының басындағы құлама және шарлауық бұлақ. Пермаманк ер адамдары алған шабыт омыртқалары, кеуде және жоғарғы қолдарына үш "шеврон" татуировкасы болды (Манка: кеуде немесе арқадағы жоғары шабыт кесулер немесе татуировкалар нәтижесінде пайда болған; кеуде және арқадағы жоғары шабыт). Бұл шабыт барлық бақылаушыларға адамның толыққанды адам екендігін білдірді. Бұл рәсім аяқталғаннан кейін, әдетте 25 жасқа толғанға дейін, Виляру еркегі әйел алады. Көбінесе ол жесір немесе басқа еркектің ажырасқан әйелі болатын. Ол көбінесе жаңа күйеуінің (Ерлинна) қамқорлығына және тәрбиелеуіне көмектесетін балаларына ие болады. Ол мұны жалғыз істеген жоқ, бірақ осындай жауапкершілікке ие болғандықтан, ол отбасын асырап алуға қажетті қамқорлық туралы үйренді (Нгадла: Өгей әке). Жаңа отбасын асыра алмаған ер адамның болашақта жас әйел алу мүмкіндігі аз болады. Бурка: Адамның өмірдегі бесінші және соңғы кезеңі, ол Виляру мәртебесіне жеткеннен кейін, үлкен жетістікке жетеді. Ол кезде ол жасы үлкен адам болатын, әдетте екі немесе одан да көп әйелі және бірнеше баласы (Ерлитта / Әке) болатын. Бурка киген ер адам көбінесе отбасының басшысы және үлкен білімді ақсақал ретінде қарастырылды, оны жеке адамдар мен әртүрлі отбасылар мен мәдениет топтары арасындағы дауларда арадастыруға шақыруға болады. Ол үйлену тойын ұйымдастырып, топтың жас мүшелерінің бастама рәсімдерін ұйымдастырып, жүргізеді, Комбо Куриде әндер мен билерді басқарады және басқа топтың елі арқылы сапарларын келіседі. Бұл бурка киген ер адамның күш-қуатының белгісі еді. Ол отбасын асырай алды, бұл оның әйелдері мен балаларының санына көрініс тапты. Көбінесе Бурканың әйелдері өзінен әлдеқайда жас болады, олардың некелері олардың туылғаннан кейін көп ұзамай Көкшетану рәсімінде ұйымдастырылды. Перрамангк Бурка Паррувонггабурка ("Патша Джон") сияқты ер адамдар жер телімдеріне (пангакара) жауапкершілік пен дәстүрлі меншік иелері болды. Джонның елі Миполонгадан Эчунгаға дейін созылды, және ол осы пангакараның Арман туралы білімінің дәстүрлі сақтаушысы болды. Паррувонггабурка Монартаның әкесі болды, ол Джон Мейсонға үйленді. Оның қайтысымен жерге иелік болу құқығы жауапты ер туысына өтті. Яммаиамма немесе Нурруллуррулла: Кейбір пермангк еркектері үшін тағы бір, өте сирек кездесетін кезең болды. Еуропалық шапқыншылық кезінде кейбір пермангк халқында сиқырлы күштердің иегерлері деген бедел болды. Кавторн, Булл және Шурманн сияқты еуропалық қоныс салушылардың алғашқы жазбалары көршілес топтарда Пермангк "құмарлықтарының" (sic) күштерінен туған қорқыныш туралы айтады. Яммаиамма немесе Нурруллуррулла (құмарлық) болу өте сирек және қуатты тұлғаны қажет етті. Пермангк өзінің солтүстік туыстары, Нгаджуримен көптеген сиқырлы білімдерді бөлісті, тіпті олар басқа діни мәселелерде келіспесе де. 1944 жылы Рональд Берндтке сұхбат берген аға Нгаджури ақсақалы Барни Вария "Миндаба" (Яммааймма/Нурруллуррулла) адамын қалай жасау және оның күштері мен жауапкершіліктері туралы ұзақ әңгімеледі: