Кіріспе

Streptocarpus ("бұралған жеміс" грек тілінде στρεπτός (streptos) "бұралған" және καρπός (carpos) "жеміс") – гүлді өсімдіктердің геснерицеялар тұқымдасына жататын афротропикалық туысы. Бұл туыстың өсіп-өну ортасы Африканың орталық, шығыс және оңтүстік аймақтары, соның ішінде Мадагаскар және Комор аралдары. Гүлдері бес қанаты бар, құбыр тәрізді, сальвер пішіндес, сырттан қарағанда орхидеяға ұқсас, гүлдің үстінен иілген немесе доғаша иілген, ал ұзын, сүйір жемісі нарвалдың "көк" тісі сияқты спиральді пішіндес. Табиғатта олардың түрлерін көлеңкелі тасты беткейлер мен жартастарда, жерде, жартастардың арасында және тұқымның өніп-өсуіне жағдай туғызатын кез келген жерде кездестіруге болады. Үй шаруашылығы үшін қазір әртүрлі түстер мен пішіндердегі көптеген гибридтер қолжетімді. Көбінесе "Streptocarpus" немесе "Streps" деп аталса да, Streptocarpus субгенінің жалпылама атауы – Кейп примуласы, себебі оның бірнеше түрі Оңтүстік Африкада өседі және олардың сыртқы пішіні туыс емес Примула тұқымына ұқсас. Streptocarpella субгенінің жалпылама атауы – иілген ақбие. Streptocarpus сектасы. Сентпаулия ("Африкалық бие қанаты") – Streptocarpus субгені Streptocarpella-ның жеке бөлімі. ДНК зерттеулері көрсеткендей, Африкалық бие қанаты бұралған жемісі болмаса да, Танзанияның Streptocarpus Streptocarpella субгенінен пайда болған. Жақында туыстан алынып тасталған бірнеше азиялық түрлер бар, олардың ең маңыздысы – Streptocarpus orientalis, қазір Damrongia orientalis деп қайта жіктелді. Молекулалық жүйелеме зерттеулері олардың нағыз Streptocarpus емес екенін нақты көрсетті.

Сипаттама

Стрептокарпус туысының ішінде екі кіші туыс бар, атап айтқанда, Стрептокарпус кіші туысы және Стрептокарпелла кіші туысы.

Streptocarpus тұқымдасы

Стрептокарпус туысының ішінде екі негізгі форма бар: көп жапырақтылар және бір жапырақтылар. Бірден көп жапырақты стрептокарпустар "плюрифлолиаттар" деп аталады, және олардың екі негізгі түрі бар. Біріншісі – көп жылдық болатын розеткалы форма. Розеткалылар жапырақтардың түбірлік розеткасынан құралады. Гүл сабақтары осы жапырақтардың түбінен өседі. Ең көп таралған үй стрептокарпусы – розеткалы типтегісі. Қазіргі кездегі розеткалы гибридтердің гүлдерінің диаметрі әдетте үштен бірнеше сантиметрге жетеді. Басқа көп жапырақты тип – розеткалы мен бір жапырақтының арасында орналасқан. Бұл топта бірінші жапырақтан басқа екі-үш жапырақ өседі. Көп жапырақтылар көп жылдық. Мысалдар: Streptocarpus prolixus және Streptocarpus polyanthus ssp polyanthus. Екінші форма – бір жапырақты, ол тек бір жапырақтан тұрады. Бір жапырақтылар тобында бір жапырақ түбінен үнемі өседі. Көптеген бір жапырақтылар сондай-ақ монокарптық, яғни бір рет гүлдеп, тұқым береді, содан кейін өледі. Бірақ олардың осы кезеңге жетуіне бірнеше жыл уақыт қажет болуы мүмкін. Басқа бір жапырақтыларда бастапқы жапырақ өліп, одан бір-екі жаңа жапырақ шығып, өсімдік өсуін жалғастырады. Сондай-ақ ұзын тілді көбелектер мен аралар тозаңдануға қатысады. Дегенмен, кез келген кішкентай жәндік, жануар немесе жел стрептокарпусты тозаңдата алады. Стрептокарпус гүлдерінде көбінесе нектарға (және аталық және аналық тозаңдықтарына) жол көрсету үшін нектар жолдары болады. Өзін-өзі тозаңдату да жиі кездеседі.

Түрлер

Қазіргі уақытта шамамен 155 түрлі Стрептокарпус тіркелген, алғаш сипатталғаны – Стрептокарпус рекси. Түрлердің толық тізімі мен олардың синонимдерін Смитсонияның Геснериялар әлемдік тізімінен табуға болады. Стрептокарпусты өсіру кезінде екі маңызды нәрсені есте ұстау керек: олар тым ылғалды топырақты ұнатпайды және тым ыстық орында өсуге жарамайды. Топырақ: Қарапайым, коммерциялық құмыралық топыраққа 1/8-ден 1/4-ке дейін перлит қосыңыз. Бұл топырақ белгілі бір ылғалдылықты сақтап, батпаққа айналмауына мүмкіндік береді. Еккен құмыраңыздың түбінде дренаж тесіктері болуын қадағалаңыз. Температура: Қыста демалыс үшін температураны төмендетуге болады. Жарық: Орташа немесе жарқын, тікелей емес жарық ең жақсысы. Дегенмен, таңғы немесе кешкі күн сәулесі де жарайды. Жарық аз болған жағдайда да гүлдейді, бірақ гүлдеуі азырақ болады. Су: Топырақ көбінесе құрғағаннан кейін ғана суару керек. Кейбір өсірушілер жапырақтар біраз қурағанда (немесе одан бұрын) суаруды ұсынады. Олар су тапшылығынан тез қалпына келеді, бұл олардың қасиеттерінің бірі. Құмыраның түбінде су ағызып тұру үшін тесіктер бар екеніне көз жеткізіңіз және құмыраны сулы табақшада қалдырмаңыз. Тыңайтқыш: Уақыт-уақыт "жеміс-гүл" немесе жалпы мақсаттағы тыңайтқышпен қоректендіріңіз. Маусымдар: Әдетте, Стрептокарпус көктемнен күзге дейін гүлдейді. Қыста гүлдеу тоқтайды және жапырақтарының бір бөлігі түсуі мүмкін, бұл қалыпты жағдай. Алайда, кейбір сорттары қыста да гүлдейді. Жапырақтарды және гүлдерді қыру: Сары немесе қоңыр жапырақтарды тамырынан кесіп тастауға болады – бұл табиғи түрде өліп бара жатқан ескі жапырақтар. Жапырақта біраз зақым болса, тек зақымдалған бөліктерін кесіп, жапырақты қалыпты пішінге келтіруге болады. Гүлдерді кесу кезінде гүлдері бітіп қалғанда біртіндеп кесіп, сабақтың түбінен бір рет кесіңіз. Кесілген гүлдер: Стрептокарпус гүлдері, әсіресе ұзын сабақты сорттары, кесілген гүл ретінде де жақсы. Олар ұзақ сақталады. Құрттар мен аурулар: Стрептокарпус көбінесе құрттар мен аурулардан зардап шекпейді. Дегенмен, ең көп кездесетін проблемалар – шырындар мен биязы құрттар. Оларды коммерциялық инсектицидтермен немесе зиянкестерді қолмен жою әдістерімен оңай емдеуге болады. Жапырақтар мен жапырақ түсіру: Ескі жапырақтардың кейде түсуі қалыпты жағдай, әсіресе қыс айларында. Оларды кесіп тастауға болады. Жаңа жапырақтар оларды алмастырады. Кейбір көпжылдық, бірақ көбінесе бір жапырақты Стрептокарпустың жапырақтары ерекше, себебі қыс жақындағанда олар жапырақтың ортасынан өліп, түсе бастайды. Жапырақтың соңғы бөлігі осы сызыққа дейін біртіндеп өледі. Көптеген гүлді өсімдіктерде жапырақтың түбінде жапырақ түсіру сызығы пайда болады және бүкіл жапырақ түсіп қалады (мысалы, емен сияқты жапырақты ағаштардың жапырақтары).

Гибридтеу

Стрептокарптарды будандастыру тұжырымдамасы өте қарапайым. Бір өсімдіктің (әке) тозаңы екінші өсімдіктің (ана) тұқымшасының ұшына салынады. Ана өсімдіктің қажетсіз өзіндік тозаңдануын болдырмау үшін, оның аталықтарын алдын ала мұқият алып тастаңыз. Қажетсіз жақын туыстық будандастырудың алдын алу үшін, жаңадан ұрықтандырылған тұқымшаны кішкентай пластикалық қаппен жауып қойыңыз. Егер ұрықтандыру сәтті болса, тұқымды қапшық бірнеше күн ішінде ұзартуға бастайды. Қапшық өскен сайын, оның есімдік бұрама пішіні көріне бастайды. Қапшық толық пісіп жетілгенде қоңыр түске айналып, кеуіп, спиральді тігістерінен жарылып тұқымдарды шығарады. Гибридтерді жасаудың тағы бір әдісі – гендерді өзгерту үшін сәулелену немесе химиялық заттарды қолдану. Мысалы, сәулелену (мысалы, рентген сәулелері, гамма сәулелері) жаңа белгілері бар өсімдіктерге әкелетін мутацияларды тудыру үшін қолданылуы мүмкін. Тағы бір мысал – өсімдіктерде полиплоидияны (хромосомалар санын көбейту) тудыру үшін, сондай-ақ жаңа қасиеттерді енгізу үшін колхицин қолданылуы мүмкін. Жылдар бойы көптеген гибридтер шығарылды. S. rexii көптеген ерте гибридтерді жасауда қолданылды, және оның пішіні қазіргі заманғы гибридтерде ең көп танылатын пішіннің бірі болып табылады. Бірақ жақында шығарылған гибридтерде басқа түрлердің немесе гибридтердің гендері болуы мүмкін. Будандастырушылар кез келген будандастыру жасағанда, ұрпақта қандай белгілерді көрсетуді немесе жақсартуды көздейтінін ескереді. Заманауи гибридтерді жасау үшін гүлдің түстері мен пішіндерінің, жапырақтарының әртүрлілігінің, гүлдеу кезеңінің ұзартылуының және соңғы кезде хош иістің артуы үшін көптеген будандастыру жұмыстары жүргізілді. Будандастырушылардың еңбегінің арқасында Стрептокарптар қазір түрлі түстерде кездеседі. Оларға қызыл, қызғылт, күлгін, көк, сары, ақ және қара түстер жатады. Әзірге қол жетімді емес жалғыз түс – нағыз апельсин түсі. Қазір көп түсті, жолақты, дақты, тамырлы, қос гүлді, үлкен немесе кішкентай, тіпті хош иісті және түсі өзгеріп тұратын гүлдер бар. S. 'Canterbury Surprise' сияқты түрлі-түсті жапырақты сорттар да бар. Гүл сабақтары қысқа немесе биік болуы мүмкін; жапырақтары үлкен немесе кішкентай болуы мүмкін; гүлдері толық немесе нәзік болуы мүмкін; және сабақта бір немесе көп гүлдер болуы мүмкін.