Кіріспе
Суринамдағы ндыука креол тілі үшін жасалған Афака жазуы (афака сикифи) – 1910 жылы ағылшын тіліне негізделген ндыука тілі үшін ойлап табылған 56 әріптен тұратын буын жазуы. Бұл жазуды оның авторы Афака Атумисинің құрметіне атаған. 21-ғасырда да ндыука тілін жазу үшін қолданылып келеді, бірақ барлық жазу түрлері бойынша тілдің сауаттылық деңгейі 10%-дан төмен. Афака – креол тілі үшін арнайы жасалған жалғыз жазу жүйесі.
The Afaka script ( afaka sikifi) is a syllabary of 56 letters devised in 1910 for the Ndyuka language, an English based creole of Suriname. The script is named after its inventor, Afáka Atumisi. It continues to be used to write Ndyuka in the 21st century, but the literacy rate in the language for all scripts is under 10%. Afaka is the only script in use that was designed specifically for a creole.
Типологиясы
Афака - кемшіктік жазу жүйесі. Тон фонемалық, бірақ жазылмайды. Соңғы дауыссыз дыбыстар (мұрындық [n]) жазылмайды, бірақ ұзын дауыстылар дауысты әріп қосылу арқылы жазылады. Алдын-ала дауыссыздығы бар тоқтаулар және дауысты тоқтаулар бірдей әріптермен жазылады, ал [u] және [o] дауыстылары бар буындар жиі ажыратылмайды: [o]/[u], [po]/[pu] және [to]/[tu] буындары жеке әріптермен жазылады, бірақ [b, d, dy, f, g, l, m, n, s, y] дауыссыздығымен басталатын буындар ажыратылмайды. Осылайша, Афака бойынша жазылған Ндюка сөзін Дёка деп те оқуға болады. Төрт жағдайда [e] және [i] дауыстылары ажыратылмайды ([l, m, s, w] дауыссыздығынан кейін); [ba] және [pa] үшін бір әріп, ал [u] және [ku] үшін басқа әріп қолданылады. Көптеген дауыссыз дыбыстар үшін тек бір ғана символ бар. Олар: [ty], оның тек [tya] символы бар; [kw] (сондай-ақ [kp]), оның тек [kwa ~ kpa] символы бар; [ny], оның тек [nya] символы бар (бірақ ескі жазбаларда [nyu] үшін де сол символ қолданылғаны туралы хабарламалар бар); және [dy], оның тек [dyu/dyo] символы бар. [gw] ~ [gb] дауыссыздығы үшін арнайы символдар жоқ. Бұл айырмашылықтардың нәтижесінде, тек [t] дауыссыздығымен басталатын буындар ғана екіұшты емес (тонынан басқа). Бір ғана пунктуациялық белгі бар, ол – тік сызық немесе |, ол үтірге немесе нүктеге сәйкес келеді. Афака бастапқыда сөздердің арасында бос орын қолданған, бірақ барлық жазушылар осыны жалғастырған жоқ.
Этимология
Көптеген әріптердің шығу тегі белгісіз, бірақ олардың бірнешеуі акрофониялық ребустар болып көрінеді, олардың көбі Африкадан келген белгілер. Ребустардың мысалдары: ішіндегі нәрестені бейнелейтін нүктесі бар иілген сызық (Ндюка тілінде, аби-бели, шамамен "құрсағы бар", "оның жүктілігі бар" деген мағынаны білдіреді) – [be] әрпін көрсетеді; сыйлық беруге созылған екі қол (Ндюка тілінде gi) – [gi] әрпін көрсетеді; келу (Ндюка тілінде kon) және [kon] мен [go] әріптерін білдіретін белгілер; бізді білдіретін екі байланысқан шеңбер – [wi] әрпін көрсетеді, ал [yu] – [mi] әрпінің кері нұсқасы, сіз және мен деген сөздерге сәйкес келеді; римдық сандар екі және төрт сияқты әріптер – [tu] және [fo]. (Бұл ағылшын тілінде "to forget" сөзін "2 4get" деп жазуға ұқсайды.) [ka] және [pi] әріптері нәжіс (Ндюка тілінде kaka) және зәр (pisi) дегенді білдіреді. "+" белгісі – [ne] немесе [nen] әрпін көрсетеді, бұл Ндюка тілінде "атау" (nen) сөзінен шыққан, адам атын X әрпімен қол қою дәстүрінен туындаған. [u] және [ku] әріптерінің ерекше үйлесімі әріптің жұп иек болуына байланысты, Ндюка тілінде бұл uku деп аталады. Латын әліпбиіне сәйкес келетін жалғыз әріптер – a, o және, мүмкін, e дауыстылары, бірақ o әрпін айтқандағы ауыздың пішінімен түсіндіріледі.
Компьютерлік кодтау
Афака жазуы Юникод стандартына қосылу үшін ұсынылған. U+16C80-ден U+16CCF-ке дейінгі кодтық нүктелер осы жазу үшін шартты түрде белгіленген.
Үлгі мәтін
Бұл Афаканың жазған алғашқы хаты. Ол 1917 жылы Патили Молоси Букуға көшірілді. Менің сәлемім. Ми бигин нани а вауту []. Фу а пампила ди ю бе ги Афака. Ма ми де анга сики фу деде. Оли вауту. Ми го на памалибо на ланти ати осо. Ту бу []. Ди ми на аби мони. Ден яки ми. Ден таки ми му олоко мони фоси. Ми са го на ати осу. Да(н) на дати ми е беги. Масса гаду фу а са ги ми ана. Фу ми дееси. А сики фу ми. Ма ми са таки Абена. А са кон тяй [] паати [] го на Ндюка. Е(н)ке фа паати таки а бун ги ви. Ма ми де анга пен на ми еде. Ала ми носу поли на ини. Да(н) ми на аби лосуту йе. Әй, Құдайым, Раббым, Афакаға берген қағаздағы сөздермен бастаймын. Бірақ мен қатты ауырып жатырмын. Парамарибоға, Лендс ауруханасына екі рет бардым. Ақшам болмағандықтан, мені қайтарып жіберді. Олар ауруханаға барар алдында ақша табуым керек дейді. Сондықтан да Раббым Құдайдан ауруымның еміне көмектесуін тілеймін. Бірақ мен Абенамен сөйлесемін. Ол мұны Ндюканың діни қызметкеріне жеткізеді. Әкеміз айтқандай, бізге жақсы болады. Бірақ менің басым ауырып тұр. Мұрнымның ішінен шіріп жатыр. Сондықтан маған демалыс жоқ, сізге айтамын.
kee mi gadu. mi masaa. mi bigin na ini a wowtu []. fu a pampila di yu be gi afaka. ma mi de
anga siki fu dede. fa mi sa du. oli wowtu. mi go
na pamalibo na lanti ati oso. tu boo []. di mi ná abi
moni. den yaki mi. den taki mi mu oloko moni fosi. mi sa go na ati osu. da(n) na dati mi e begi. masaa
gadu fu a sa gi mi ana. fu mi deesi. a
siki fu mi. ma mi sa taki abena. a sa kon tyai []
paati [] go na ndyuka. e(n)ke fa paati taki a bun
gi wi. ma mi de anga pen na mi ede. ala
mi nosu poli na ini. da(n) mi ná abi
losutu ye. Oh my God, my Lord, I start with the words on the paper that you've given Afaka. But I'm deathly ill. How can I say it? I went to Paramaribo, Lands Hospital, two times. Because I have no money, they chased me away. They say I must first earn money [before] I go to the Hospital. Therefore I pray to the Lord God that he will give me a hand with the medicine for my illness. But I will talk to Abena. He will bring this to the Priest of the Ndyuka. So as the Father says it is good for us. But I have pain in my head. All my nose is rotting from the inside. So I have no rest, I tell you.